Το στήθος στην τέχνη δεν ήταν ποτέ απλώς ένα στήθος

Το γυναικείο στήθος είναι από εκείνα τα μέρη του σώματος που δεν έπαψαν ποτέ να απασχολούν την κοινωνία. Κι όμως, αν το σκεφτεί κανείς, στην ουσία πρόκειται απλώς για ένα σημείο του ανθρώπινου σώματος. Παρ' όλα αυτά, ανά τους αιώνες κατάφερε να αποκτήσει αμέτρητους συμβολισμούς. Άλλοτε συνδέθηκε με τη μητρότητα, άλλοτε με τη σεξουαλικότητα, άλλοτε έγινε αντικείμενο λογοκρισίας και άλλοτε σύμβολο διεκδίκησης. Ακόμη και σήμερα, αρκεί να σκεφτούμε πόσο διαφορετικά αντιμετωπίζεται ένας γυμνός γυναικείος μαστός ανάλογα με το αν βρίσκεται μέσα σε έναν πίνακα, σε μια διαφήμιση, σε μια φωτογράφιση ή σε μια γυναίκα που θηλάζει δημόσια.

Η αλήθεια είναι ότι αυτή η συζήτηση δεν ξεκίνησε ούτε με τα social media ούτε με τα σύγχρονα κινήματα γύρω από το γυναικείο σώμα. Κρατάει αιώνες. Και η ιστορία της τέχνης είναι ίσως το καλύτερο μέρος για να δει κανείς πώς άλλαζε, μαζί με την κοινωνία, και ο τρόπος με τον οποίο απεικονιζόταν το γυναικείο στήθος - αλλά και τον τρόπο που μια κοινωνία επηρεασμένη ξεκινούσε κάθε φορά να το βλέπει με διαφορετικό μάτι.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα όλων αυτών αποτελεί η ζωγραφική και η γλυπτική. Για αιώνες οι καλλιτέχνες δεν απεικόνιζαν απλώς ένα μέρος του σώματος. Ζωγράφιζαν ή σκάλιζαν, στην πραγματικότητα, όσα πίστευε κάθε εποχή για τη γυναίκα. Πότε τη μητέρα, πότε την ιερή μορφή, πότε το αντικείμενο του ανδρικού βλέμματος και πότε το σύμβολο της ελευθερίας ή της πρόκλησης. Πώς όμως άλλαξε αυτή η εικόνα μέσα στους αιώνες;

Το στήθος στην τέχνη δεν ήταν ποτέ απλώς ένα στήθος

Η Παναγία που θήλαζε τον Χριστό

Για να βρούμε την απάντηση, πρέπει να γυρίσουμε αρκετούς αιώνες πίσω. Στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση υπήρχε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά θέματα της χριστιανικής τέχνης, η Madonna del Latte - η Παναγία που απεικονίζεται να θηλάζει τον μικρό Χριστό. Σήμερα η εικόνα αυτή μπορεί να μοιάζει ασυνήθιστη, όμως για την εποχή αποτελούσε έναν ιδιαίτερα ισχυρό συμβολισμό.

Η συγκεκριμένη εικονογραφία δεν δημιουργήθηκε απλώς για να παρουσιάσει μια μητέρα με το παιδί της. Αντίθετα, στόχος της ήταν να αναδείξει την ανθρώπινη πλευρά της Παναγίας. Μέσα από τον θηλασμό, η μητέρα του Χριστού παρουσιαζόταν πιο προσιτή, πιο γήινη και πιο κοντά στους απλούς ανθρώπους, υπενθυμίζοντας ότι, παρά τη θεϊκή της υπόσταση, βίωσε κι εκείνη την εμπειρία της μητρότητας.

Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν σκεφτεί κανείς ότι εκείνη την εποχή ο θηλασμός δεν ήταν δεδομένος για όλες τις γυναίκες. Στις εύπορες οικογένειες, την ανατροφή των βρεφών αναλάμβαναν συχνά οι παραμάνες, ενώ ο θηλασμός θεωρούνταν κυρίως υπόθεση των γυναικών της εργατικής τάξης. Η εικόνα, λοιπόν, της Παναγίας να θηλάζει τον Χριστό δεν είχε μόνο θρησκευτική σημασία· ανέτρεπε και τις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής.

Όταν η Εκκλησία άλλαξε τους κανόνες

Στα μέσα του 16ου αιώνα, όμως, κάτι άλλαξε. Μετά τη Σύνοδο του Τρέντο, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της Αντιμεταρρύθμισης, η Καθολική Εκκλησία θέλησε να ορίσει με μεγαλύτερη αυστηρότητα τι μπορούσε και τι δεν μπορούσε να απεικονίζεται στη θρησκευτική τέχνη.

Μέσα σε αυτό το νέο πλαίσιο, οι εικόνες της Παναγίας που θηλάζει άρχισαν σταδιακά να εξαφανίζονται. Η τόσο προσωπική στιγμή ανάμεσα σε μητέρα και παιδί θεωρήθηκε υπερβολικά ανθρώπινη, υπερβολικά σωματική για να βρίσκεται στο επίκεντρο της θρησκευτικής ζωγραφικής - και το γυναικείο σώμα έπρεπε πλέον να παρουσιάζεται με περισσότερη σεμνότητα και απόσταση.

Κάπως έτσι, το στήθος άρχισε να αποκτά έναν τελείως διαφορετικό ρόλο στην τέχνη. Από σύμβολο τροφής, φροντίδας και μητρότητας, έγινε σταδιακά κάτι που έπρεπε να καλύπτεται, να ελέγχεται ή να αποκρύπτεται. Και αυτή ήταν μόνο η αρχή.

Ήταν το ντεκολτέ ο καθρέφτης κάθε εποχής;

Αν θέλει κανείς να καταλάβει πώς έβλεπε κάθε εποχή το γυναικείο στήθος, δεν χρειάζεται να κοιτάξει μόνο τους πίνακες. Αρκεί να παρατηρήσει και τα γυναικεία φορέματα. Το ντεκολτέ, άλλωστε, άλλαζε διαρκώς, ακολουθώντας όχι μόνο τις τάσεις της μόδας αλλά και τις κοινωνικές αντιλήψεις για το γυναικείο σώμα.

Στην ελισαβετιανή Αγγλία κυριαρχούσαν οι ψηλοί γιακάδες και τα αυστηρά φορέματα που κάλυπταν σχεδόν ολόκληρο το σώμα. Δύο αιώνες αργότερα, στη Γαλλία του 18ου αιώνα, η εικόνα ήταν εντελώς διαφορετική. Οι αριστοκράτισσες της εποχής, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Μαρία Αντουανέτα, φορούσαν φορέματα με βαθιά ντεκολτέ, τα οποία θεωρούνταν ένδειξη κομψότητας και κοινωνικού κύρους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, άφηναν ακόμη και τις θηλές ορατές, κάτι που σήμερα θα φάνταζε μάλλον απρόσμενο. Η τάση αυτή, ωστόσο, δεν κράτησε για πάντα. Στη βικτωριανή εποχή οι ψηλοί γιακάδες επέστρεψαν και το γυναικείο σώμα καλύφθηκε ξανά, ακολουθώντας τις νέες αντιλήψεις περί σεμνότητας.

Οι αλλαγές αυτές, βέβαια, δεν αφορούσαν όλες τις γυναίκες με τον ίδιο τρόπο. Τα σώματα που απασχολούσαν περισσότερο την τέχνη και τη μόδα ήταν κυρίως εκείνα των γυναικών της ανώτερης τάξης, τα οποία άλλοτε έπρεπε να κρύβονται και άλλοτε να προβάλλονται σύμφωνα με τα πρότυπα της εποχής. Την ίδια στιγμή, γυναίκες από περιοχές που είχαν αποικιστεί από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις απεικονίζονταν συχνά με γυμνό στήθος, ως ένας τρόπος να παρουσιαστούν ως «εξωτικές» ή λιγότερο «πολιτισμένες» μέσα από το βλέμμα της Δύσης. Έτσι, ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο απεικονιζόταν το γυναικείο σώμα αποκάλυπτε όχι μόνο αισθητικές προτιμήσεις, αλλά και τις κοινωνικές ανισότητες της εποχής.

Τελικά, τι έβλεπαν οι καλλιτέχνες;

Από τον 20ό αιώνα και μετά, το ερώτημα δεν ήταν πλέον μόνο πώς απεικονίζεται το γυναικείο στήθος, αλλά τι συμβολίζει. Η μοντέρνα και η σύγχρονη τέχνη άρχισαν να το απομονώνουν από το υπόλοιπο σώμα, να το παραμορφώνουν, να το μεγεθύνουν ή να το παρουσιάζουν σχεδόν σαν ένα αυτόνομο αντικείμενο. Δεν αφορούσε πια μόνο τη μητρότητα ή τη σεξουαλικότητα, ούτε αναζητούσε απαραίτητα μια γυναικεία μορφή για να αποκτήσει νόημα. Το ίδιο το στήθος έγινε η ιδέα.

Κι εκεί αρχίζει το πραγματικά παράδοξο. Ζούμε σε μια εποχή όπου το γυναικείο στήθος βρίσκεται παντού. Στη διαφήμιση, στη μόδα, στον κινηματογράφο, στα έργα τέχνης και στα social media. Κι όμως, η εικόνα μιας θηλής εξακολουθεί να λογοκρίνεται, να «κατεβαίνει» από πλατφόρμες ή να προκαλεί αντιδράσεις όταν εμφανίζεται έξω από τα πλαίσια που η ίδια η κοινωνία έχει αποφασίσει ότι είναι αποδεκτά.

Τελικά, μετά από αιώνες τέχνης, θρησκείας, μόδας και κοινωνικών κανόνων, το ερώτημα παραμένει το ίδιο. Άλλαξε πραγματικά το γυναικείο στήθος ή απλώς δεν σταματήσαμε ποτέ να αλλάζουμε εμείς τον τρόπο με τον οποίο το κοιτάζουμε;

ΠΗΓΗ: The Guardian