«Το παρόν κείμενο αποτελεί μια ανοιχτή πρόκληση προς τους αρμόδιους φορείς της πόλης να επενδύσουν σε περισσότερες δημόσιες πισίνες – όχι απλώς ως πρόσθετες αθλητικές εγκαταστάσεις, αλλά ως ζωντανούς νέους αστικούς κόμβους»
Στην Αθήνα, το νερό είναι ταυτόχρονα παντού και πουθενά. Κινείται κάτω από την πόλη μέσω θαμμένων ποταμών και τεχνητών καναλιών, ωστόσο σπάνια εμφανίζεται στην επιφάνεια. Αυτό που κάποτε αποτελούσε μια ορατή, κοινή αστική συνθήκη έχει μετατραπεί σε αόρατη υποδομή, αποσυρμένη από την καθημερινή εμπειρία. Σ’ αυτή την απουσία, η δημόσια πισίνα αποκτά μια νέα σημασία: όχι απλώς ως χώρος αναψυχής, αλλά ως κρίσιμος δημόσιος χώρος· ένα από τα λίγα εναπομείναντα σημεία όπου το νερό, το σώμα και η πόλη συναντώνται. Ως μερικό υποκατάστατο των χαμένων ποταμών και των ιστορικών λουτρών, καταγράφει τόσο τη συνέχεια όσο και την απώλεια, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει ένα σύγχρονο πλαίσιο για τη συλλογική ζωή, την ανακούφιση από το κλίμα και την κοινωνική συνάντηση.
Διαχρονικά, το νερό στην Αθήνα συγκέντρωνε σώματα και οργάνωνε τη συλλογική ζωή. Από τα αρχαία ποτάμια έως τα ρωμαϊκά λουτρά κοντά στη Ρωμαϊκή Αγορά και τον Πύργο των Ανέμων και τα οθωμανικά χαμάμ, όπως το Λουτρό των Αέρηδων, οι χώροι αυτοί ενεργοποιούσαν συλλογικές πρακτικές δροσιάς, καθαρισμού και κοινωνικής συνεύρεσης. Σήμερα, οι δημοτικές πισίνες συνεχίζουν αυτόν τον ρόλο με πιο ήσυχο και κατακερματισμένο τρόπο. Διάσπαρτες στην πόλη, είναι μεν περιορισμένες, αλλά με υψηλή επισκεψιμότητα· προσφέρουν ανακούφιση από τη ζέστη και συγκροτούν μικροκλίμακες αστικών μικρόκοσμων μέσα σε πυκνοδομημένες γειτονιές.
Ωστόσο, η πρόσβαση στο νερό δεν είναι πλέον ομοιόμορφα κατανεμημένη. Οι ιδιωτικές πισίνες έχουν πολλαπλασιαστεί σε πιο εύπορες περιφερειακές περιοχές, ενώ οι δημόσιες παραμένουν καίριες υποδομές σε πυκνότερες, λιγότερο προνομιούχες συνοικίες. Με αυτή την έννοια, το νερό έχει μετατοπιστεί από μια κοινή αστική συνθήκη σε ένα διαβαθμισμένο αγαθό, αντανακλώντας ευρύτερες ανισότητες στο μητροπολιτικό τοπίο.
Η κατάσταση αυτή βρίσκει αντιστοιχίες και σε άλλες παγκόσμιες πόλεις. Στη Νέα Υόρκη, το εκτεταμένο σύστημα δημόσιων πισινών που κατασκευάστηκε κατά την περίοδο του New Deal υπό τον Ρόμπερτ Μόουζες αποτέλεσε απάντηση στην έλλειψη προσβάσιμων ακτογραμμών και φυσικών υδάτινων συστημάτων. Οι πισίνες αυτές δεν ήταν απλώς εγκαταστάσεις αναψυχής, αλλά μια στοχευμένη μορφή υποδομής δημόσιας υγείας· κρατικά χρηματοδοτούμενες, μνημειακές και με σαφή αστικό χαρακτήρα. Πρόσφεραν ένα πρότυπο όπου η πρόσβαση στο νερό αντιμετωπιζόταν ως δημόσιο αγαθό, ενταγμένο σε ένα ευρύτερο κοινωνικό και πολιτικό σχέδιο.
Η συνθήκη αυτή αποτέλεσε την αφετηρία για το πρόσφατο design studio που διδάξαμε στο Harvard Graduate School of Design, όπου οι ιστορικές αυτές πισίνες της Νέας Υόρκης εξετάστηκαν ως κοινωνικοί πυκνωτές - αρχιτεκτονικές ικανές να συγκεντρώνουν δομές φροντίδας και αναψυχής αλλά και να συγκροτούν τη συλλογική ταυτότητα. Το ερώτημα δεν περιοριζόταν στο πώς λειτουργούσαν, αλλά στο τι καθιστούσαν εφικτό: πώς διαμόρφωναν συναντήσεις, παρήγαν μορφές συλλογικότητας και επανακαθόριζαν τις σχέσεις μεταξύ σώματος, κλίματος και πόλης.
Στην Αθήνα, οι δημόσιες πισίνες δεν είναι μνημειακά αστικά τοπόσημα, αλλά αποδοτικοί, διάσπαρτοι χώροι, συχνά ενταγμένοι σε «υπολειμματικά» οικόπεδα μέσα στον πυκνό αστικό ιστό.
Καταλαμβάνουν, κυριολεκτικά, τα κενά που αφήνουν τα θαμμένα ποτάμια, προσφέροντας μια πραγματιστική –αν και μερική– απάντηση στην εξαφάνιση του νερού από την επιφάνεια της πόλης. Ωστόσο, η σημασία τους δεν έγκειται μόνο στην παροχή, αλλά και στην εμπειρία. Εντός των ορίων τους, αναδύεται προσωρινά μια διαφορετική αστική συνθήκη: το φως διαθλάται πάνω σε επιφάνειες πλακιδίων και κινούμενα σώματα· ο ήχος μετατοπίζεται από την κίνηση σε ηχώ, πλατσουρίσματα και αντηχήσεις· ο αέρας δροσίζεται, μεταφέροντας υγρασία και ανακούφιση από τη θερμότητα. Η πισίνα παράγει ένα μικροκλίμα –τόσο περιβαλλοντικό όσο και κοινωνικό–, όπου οι κανόνες χαλαρώνουν, ο χρόνος επιβραδύνεται και η πόλη βιώνεται διαφορετικά.
Η πρόκληση δεν είναι απλώς η ανάκτηση όσων χάθηκαν, αλλά η αναζήτηση νέων μορφών. Μεταξύ των θαμμένων ποταμών και των υπαρχουσών πισινών ανοίγεται ένα πεδίο δυνατοτήτων: το νερό ως οικολογικό σύστημα, ως υποδομή, ως κοινωνικός χώρος. Οι δημόσιες πισίνες, –φαινομενικά απλές αστικές υποδομές κοινής χρήσης–, ανήκουν σε ένα ευρύτερο σύνολο αστικών υπηρεσιών που καθιστούν δυνατή τη συλλογική ζωή. Δίπλα στην αποκομιδή απορριμμάτων, τις μεταφορές, τους ασφαλείς δρόμους, την εκπαίδευση, την υγεία και τη στέγαση, συγκροτούν το κοινό πλαίσιο μέσα από το οποίο μια πόλη συντηρείται. Αυτές οι αστικές υποδομές αποτελούν τον συλλογικό εξοπλισμό για να ζούμε μαζί. Απαιτούν ενεργή φροντίδα και αναβάθμιση, συντήρηση και επέκταση, ώστε όχι μόνο να μας υποστηρίζουν ατομικά, αλλά να μας επιτρέπουν να συμμετέχουμε συλλογικά στη συνεχή αναδιαμόρφωση της κοινότητάς μας.
Η νέα δημόσια πισίνα στο Αθλητικό Πάρκο του Ελληνικού
The Ellinikon Aquatics Center των Neiheiser - Argyros
Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, ένα από τα έργα μας εντάσσεται σ’ αυτό το εξελισσόμενο τοπίο: μια νέα δημόσια πισίνα που βρίσκεται υπό κατασκευή στο Αθλητικό Πάρκο του Ελληνικού. Με άξονα μια ολυμπιακών διαστάσεων πισίνα 50 μέτρων, ο σχεδιασμός ανοίγει τον χώρο προς θέες του αναδυόμενου αστικού μετώπου και προς τη θάλασσα, εντάσσοντας την πράξη της κολύμβησης σε έναν ευρύτερο αστικό και παράκτιο ορίζοντα. Σχεδιασμένο όχι ως μεμονωμένη εγκατάσταση, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου πλαισίου ευεξίας, το έργο στοχεύει στο να λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, να προσελκύει ετερόκλητο κοινό και να ενισχύει ένα ευρύτερο φάσμα συλλογικών δραστηριοτήτων.
Αυτή η δυναμική μπορεί και πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω. Τι θα συνέβαινε αν οι δημόσιες πισίνες της Αθήνας σχεδιάζονταν ως χώροι υγείας, πολιτισμού και εκπαίδευσης, πέρα από την αναψυχή; Αν αντιμετωπίζονταν όχι ως εποχικές παροχές αλλά ως αστικοί χώροι όλο τον χρόνο; Πώς θα μπορούσε η κατανομή τους στην πόλη και το περιεχόμενό τους να απαντήσει στις χωρικές ανισότητες; Θα μπορούσαν να συμβάλουν σε ένα πιο δροσερό και ανθεκτικό αστικό περιβάλλον –μειώνοντας τη θερμότητα, καθιστώντας το νερό πιο ορατό, θολώνοντας τα όρια μεταξύ πόλης και φύσης; Αντί να αντιμετωπίζονται ως περιθωριακές υπηρεσίες, το ζητούμενο είναι να αναγνωριστεί το λανθάνον αστικό και οικολογικό τους δυναμικό, να διευρυνθεί η σημασία τους και να επεκταθεί η εμβέλειά τους.
Το παρόν κείμενο αποτελεί μια ανοιχτή πρόκληση προς τους αρμόδιους φορείς της πόλης να επενδύσουν σε περισσότερες δημόσιες πισίνες – όχι απλώς ως πρόσθετες αθλητικές εγκαταστάσεις, αλλά ως ζωντανούς νέους αστικούς κόμβους· ως βασικές υποδομές φροντίδας, συμμετοχής, παιχνιδιού, μάθησης και κοινωνικής ανταλλαγής.
Global public pool atlas - Research by Harvard graduate school of design students in pool time studio run by Ryan Neiheiser και Χριστίνα Αργυρού
Info: Ο Ryan Neiheiser και η Χριστίνα Αργυρού είναι ιδρυτές του γραφείου NEIHEISER ARGYROS, ενός διεθνούς, διεπιστημονικού αρχιτεκτονικού γραφείου με έδρα το Λονδίνο και την Αθήνα. Το γραφείο δραστηριοποιείται παγκοσμίως και σε πολλαπλές κλίμακες, από κτίρια και πολεοδομικά σχέδια έως εσωτερικούς χώρους, τοπία, εκθέσεις και αντικείμενα. Τα ενδιαφέροντά τους δεν ορίζονται από συγκεκριμένη τυπολογία έργου, αλλά από μια διαρκή ερευνητική περιέργεια, μια καλλιτεχνική αυστηρότητα και μια ισχυρή δέσμευση στη δημιουργία χωρικών συνθηκών, περιβαλλόντων και αντικειμένων με πολιτισμική απήχηση. Το γραφείο NEIHEISER ARGYROS έχει σε εξέλιξη έργα στην Ευρώπη, το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το πρόγραμμα Blue-Green Tops επιχειρεί να μετατρέψει τα δώματα της πόλης σε μπλε-πράσινες στέγες που διαχειρίζονται το νερό και μειώνουν τη θερμοκρασία
Μιλήσαμε με το περιοδεύον διεπιστημονικό εργαστήριο Μπουλούκι, μια ομάδα που μελετά και αναδεικνύει τα παραδοσιακά υλικά και τις τεχνικές δόμησης σε όλη την Ελλάδα.
Ο Κίμωνας Αλεξανδρόπουλος, ιδιοκτήτης της εταιρείας κατασκευής και διαχείρισης μικρών κατοικιών Hey You Homes περιγράφει πώς ένας μικρός χώρος μπορεί να μετατραπεί σε άνετο σπίτι.
17°
