Όταν το δάχτυλο δείχνει τον ουρανό, ο άτολμος κοιτάει το δάχτυλο

Στο πολεοδομικό πεδίο, σχεδόν όλα τα προβλήματα συγχωνεύονται κι ενσωματώνονται στην εκτός σχεδίου δόμηση. Στο κατασκευαστικό, στα ύψη και στην πρόσθετη δόμηση από τα ευεργετήματα του ΝΟΚ (και τις αποφάσεις του ΣτΕ), και στο οικιστικό στην έλλειψη κατοικιών (που προκαλεί και αύξηση των τιμών τους).

Ας τα προσεγγίσουμε ένα ένα:

Η ανεξέλεγκτη εκτός σχεδίου δόμηση αλλοιώνει το τοπίο, καταργεί τη συνεκτικότητα και οργάνωση των πόλεων και οικισμών, δημιουργεί υπερβάλλουσα παραγωγή τεχνικών υποδομών και διασπά κάθε έννοια κοινωνικού ιστού και κοινωνικών υποδομών. Το χειρότερο ίσως είναι η κατάληψη ελεύθερων χώρων που θα προορίζονταν για πράσινο και αγροτικές καλλιέργειες.

Η ίδια η αντίληψη και εφαρμογή της εκτός σχεδίου δόμησης είναι απαράδεκτη πολεοδομικά και προκαλεί μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής των κατοίκων και χρηστών, ενώ διαλύει κάθε έννοια οργανωμένης αντιμετώπισης του αστικού και περιαστικού οικιστικού ιστού.

Μια δραστική λύση θα ήταν η απαγόρευσή της, με ταυτόχρονη επέκταση των ορίων των πόλεων και οικισμών.

Με δύο προϋποθέσεις:

• Οι επεκτάσεις να ολοκληρώνονται με γρήγορες πολεοδομήσεις (άρα με άλλες προδιαγραφές, δεδομένου ότι σήμερα η έγκριση μιας επέκτασης διαρκεί από 10 έως 30 χρόνια).
• Οι επεκτάσεις να σχεδιάζονται βάσει υπολογισμού του πραγματικού πληθυσμού και της αιτιολογημένης αύξησής του (γιατί σήμερα οι αιτούμενες επεκτάσεις γίνονται για τη δημιουργία τουριστικών καταλυμάτων).

Το θέμα των υψών και της αύξησης της δόμησης είναι μάλλον πιο περίπλοκο. Είναι γεγονός ότι, σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη, οι συντελεστές δόμησης (που καθορίζουν την οικοδομησιμότητα) και τα ύψη των κτισμάτων σε πόλεις και οικισμούς της Ελλάδας είναι ιδιαίτερα χαμηλά.

Οι πόλεις παρουσιάζουν μια εικόνα έντονου επαρχιωτισμού και βαρετής ομοιομορφίας κοντόχοντρων κτισμάτων, ενώ στους οικισμούς και στα χωριά κυριαρχούν τα παραθεριστικά συγκροτήματα. Την εικόνα αυτή χειροτερεύει (αισθητικά και λειτουργικά) η έλλειψη κοινόχρηστων χώρων, ανοιχτών χώρων και πρασίνου.

Είναι πια ώριμες οι συνθήκες ώστε να ξεπεραστεί το ιδεολογικό - αναχρονιστικό κόλλημα των χαμηλών κτιρίων. Οι σύγχρονες πόλεις είναι συνεκτικές, πολυλειτουργικές, με τομείς που διαφοροποιούν τους συντελεστές δόμησης και επιτρέπουν μεγαλύτερα ύψη βάσει των αναγκών και των επιπτώσεων στο περιβάλλον. Προφανώς διατηρώντας τις πυκνότητες και αυξάνοντας τους κοινόχρηστους χώρους.

Στις δικές μας πόλεις υπάρχουν δύο ακόμη παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη:

• οι αρχαιολογικοί χώροι και τα μνημεία
• το φυσικό ανάγλυφο

Ένα παράδειγμα αντιμετώπισης θα ήταν η Αθήνα, στο διευρυμένο ιστορικό κέντρο της οποίας, που θα περιλαμβάνει τις πέντε ήδη ενταγμένες γειτονιές (Πλάκα, Θησείο, Μεταξουργείο, Εξάρχεια, Ψυρρή), θα προσετίθοντο η Κυψέλη, το Κουκάκι, το Παγκράτι, η Νέα Σμύρνη και άλλες, όπου η δόμηση και τα ύψη θα διατηρηθούν, ενώ στις περιβάλλουσες γειτονιές θα προσδιοριστούν νέοι τομείς υψών και δόμησης.

Αποτελεί μεγάλη ευκαιρία το γεγονός ότι βρισκόμαστε στη διαδικασία μελέτης των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων που ανασχεδιάζουν τις πόλεις και τα οποία θα μπορούσαν να συμπεριλάβουν τέτοιους είδους προτάσεις.

Η έλλειψη κατοικίας, που έχει πυροδοτήσει τις αυξήσεις των ενοικίων, οφείλεται εν μέρει στη νεότητα και ομοιομορφία των ελληνικών πόλεων (διαμορφώθηκαν από το ’50 ως το ’90) και στην κατάληψη διαμερισμάτων για κάλυψη τουριστικών αναγκών και ζήτησης.

Κατά την άποψή μας, το πρόβλημα δεν αντιμετωπίζεται με την απαγόρευση ή τον περιορισμό της τουριστικής εγκατάστασης σε κτίρια, αλλά με την οργανωμένη και γρήγορη παραγωγή νέων κατοικιών.

Εδώ δεν επαρκεί η ιδιωτική πρωτοβουλία, το σωστό είναι να συμμετέχει το κράτος, αναλαμβάνοντας τις ευθύνες του. Αλλά και εδώ διαπιστώνουμε μια στρεβλωτική αντίληψη όσον αφορά τις χωροθετήσεις των οργανωμένων συγκροτημάτων κατοικιών.

Τα ρυθμιστικά σχέδια των πόλεων προορίζουν τους μεγάλους κοινόχρηστους χώρους ιδιοκτησίας δημοσίου (όπως π.χ. τα στρατόπεδα) ως υπερτοπικούς χώρους πρασίνου, με στόχο την αύξηση του πρασίνου στις πόλεις. Αλλά το πράσινο δεν αρκεί, ούτε πολεοδομικά και περιβαλλοντικά αρμόζει να διαμορφώνεται στην περιαστική ζώνη. Είναι πιο εύστοχο και χρήσιμο να βρίσκεται μέσα στον αστικό ιστό (με τη μορφή πάρκων, αλσών κ.λπ.).

Ας αποδοθούν οι δημόσιοι περιαστικοί χώροι για την κάλυψη αναγκών κατοικίας και ας μεταφερθεί μέρος της υφιστάμενης δόμησης σε αυτές, έτσι ώστε να αποδοθούν ελεύθεροι χώροι και πράσινο μέσα στους πολεοδομικούς ιστούς.

Όλα τα παραπάνω αφορούν σκέψεις και απόψεις που ζητούν διάλογο και αντιπροτάσεις, αλλά κυρίως ενέργειες με τόλμη και όραμα.

* Ο Σπύρος Τσαγκαράτος είναι αρχιτέκτων, δρ. Πολεοδομίας, επικεφαλής του ASPA KST, βραβευμένου διεθνούς γραφείου αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας με έδρα την Αθήνα και το Λονδίνο. Σημαντικά έργα οι πολεοδομικές παρεμβάσεις στα Εξάρχεια, στο Μαρούσι, στην Ιθάκη, τα αρχιτεκτονικά έργα «Αθηνών Αρένα», «Ήλιδα», «The Mall Athens», «Golden Hall», τα κτίρια της Παπαστράτος στον Πειραιά, το Sveti Stefan µνηµείο της UNESCO στο Μαυροβούνιο κ.ά.