Smart Cities: Όταν οι ελληνικές πόλεις προσπαθούν να αναπνεύσουν

Αν σταθεί κανείς στο κέντρο μιας ελληνικής πόλης κάποιο μεσημέρι του Αυγούστου, η αίσθηση της ζέστης που αναδύεται από την άσφαλτο και η βοή του εγκλωβισμένου κυκλοφοριακού ιστού περιγράφουν ανάγλυφα την πρόκληση της εποχής μας. Για δεκαετίες, οι πόλεις μας χτίστηκαν με γνώμονα την αυτοκίνηση και την άναρχη τσιμεντοποίηση. Σήμερα, όμως, η κλιματική κρίση και η ανάγκη για μια βιώσιμη καθημερινότητα μας αναγκάζουν να ξαναγράψουμε το σενάριο της αστικής διαβίωσης. Η «πράσινη μετάβαση» των πόλεων δεν είναι πλέον μια σειρά από ευχολόγια σε εταιρικά φυλλάδια, αλλά μια ριζική αναδιάρθρωση του τρόπου με τον οποίο μετακινούμαστε, καταναλώνουμε, εργαζόμαστε και συνυπάρχουμε. Σε αυτή τη μεγάλη στροφή, οι «έξυπνες πόλεις» αποτελούν το όχημα και ο επιχειρηματικός κόσμος τον απαραίτητο κινητήρα.

Τι σημαίνει, όμως, στην πραγματικότητα μια έξυπνη και πράσινη πόλη; Ο όρος δεν αφορά μόνο την ψηφιοποίηση υπηρεσιών ή την εγκατάσταση αισθητήρων στους δρόμους. Αφορά την ικανότητα μιας πόλης να καταναλώνει λιγότερους πόρους, να παράγει λιγότερους ρύπους, να αξιοποιεί καλύτερα τα δεδομένα και να προσφέρει υψηλότερη ποιότητα ζωής στους κατοίκους της.

Η πραγματική «ευφυΐα» έγκειται στη διασύνδεση των δεδομένων με στόχο τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Σε μια τέτοια πόλη, οι κάδοι απορριμμάτων, όταν γεμίζουν, ειδοποιούν τα απορριμματοφόρα, βελτιστοποιώντας τα δρομολόγια και μειώνοντας τις εκπομπές ρύπων, ενώ τα συστήματα φωτισμού προσαρμόζουν την έντασή τους ανάλογα με την κίνηση στους δρόμους. Αυτή η μετάβαση απαιτεί τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές, τεχνογνωσία και καινοτομία. Εδώ ακριβώς εισέρχεται ο ρόλος των επιχειρήσεων, οι οποίες, μέσα από Συμπράξεις Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ), εισάγουν τεχνολογία αιχμής και αναλαμβάνουν το ρίσκο της υλοποίησης μεγάλων έργων.

Η Ελλάδα μπροστά σε μια νέα αστική πραγματικότητα

Τα τελευταία χρόνια, η χώρα μας βρέθηκε αντιμέτωπη με ακραία καιρικά φαινόμενα, καταστροφικές πυρκαγιές και πλημμύρες που ανέδειξαν την ανάγκη για πιο ανθεκτικές υποδομές. Παράλληλα, οι ελληνικές πόλεις καλούνται να αντιμετωπίσουν χρόνιες προκλήσεις όπως η κυκλοφοριακή συμφόρηση, η ενεργειακή κατανάλωση και η διαχείριση απορριμμάτων.

Η συζήτηση για την πράσινη μετάβαση έχει περάσει πλέον στο στάδιο της εφαρμογής, υποστηριζόμενη από σημαντικά χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και το ΕΣΠΑ. Το εθνικό σχέδιο για τις «έξυπνες πόλεις», με προϋπολογισμό που ξεπερνά τα 300 εκατ. ευρώ για τους ελληνικούς δήμους, αλλάζει σταδιακά τον χάρτη της χώρας.

Η πιο ορατή αλλαγή στην καθημερινότητα των πολιτών της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης είναι η ριζική ανανέωση του στόλου των αστικών συγκοινωνιών. Μετά από χρόνια στασιμότητας, οι δρόμοι των δύο μεγάλων αστικών κέντρων υποδέχθηκαν εκατοντάδες νέα ηλεκτρικά λεωφορεία, προσφέροντας μηδενικές εκπομπές ρύπων, δραστική μείωση της ηχορύπανσης και έξυπνη διαχείριση φόρτισης στα αμαξοστάσια, με τη συμβολή ενεργειακών εταιρειών. Μέχρι σήμερα έχουν τεθεί σε κυκλοφορία 1.076 νέα οχήματα, ενώ ο στόχος της κυβέρνησης είναι ο αριθμός να φτάσει τα 1.700 μέσα στην επόμενη διετία. Οι συγκοινωνίες της Αθήνας έρχονται και ένα βήμα πιο κοντά στην υδρογονοκίνηση, καθώς το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών προχωρά στην πιλοτική αγορά 3 λεωφορείων με τη συγκεκριμένη τεχνολογία.

Σημαντικές παρεμβάσεις δρομολογούνται και στα μέσα σταθερής τροχιάς, με την προμήθεια 19 νέων συρμών για τις Γραμμές 2 και 3 του Μετρό, αλλά και την εκτεταμένη ανακατασκευή συρμών της Γραμμής 1 του Ηλεκτρικού. Αντίστοιχα, η λειτουργία του Μετρό Θεσσαλονίκης αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις αστικής κινητικότητας των τελευταίων δεκαετιών. Το νέο δίκτυο αναμένεται να περιορίσει σημαντικά την κυκλοφορία οχημάτων στο κέντρο της πόλης, μειώνοντας παράλληλα τις εκπομπές και τον χρόνο μετακίνησης χιλιάδων πολιτών.

Εξίσου κρίσιμος είναι ο τομέας της διαχείρισης απορριμμάτων. Η ανακύκλωση μπορεί να μη διαθέτει τη θεαματικότητα ενός νέου μετρό ή ενός ηλεκτρικού λεωφορείου, ίσως αποτελεί όμως το πιο καθημερινό παράδειγμα της σχέσης μεταξύ πολίτη, δήμου και επιχείρησης.

Το σύστημα των μπλε κάδων, που λειτουργεί σε συνεργασία με τους δήμους της χώρας, συνεχίζει να επεκτείνεται. Σήμερα λειτουργούν περισσότεροι από 180.000 μπλε κάδοι και περισσότεροι από 10.800 μπλε κώδωνες γυαλιού, καλύπτοντας ουσιαστικά το σύνολο σχεδόν του πληθυσμού της χώρας.

Ταυτόχρονα, πολλοί δήμοι αξιοποιούν ψηφιακά εργαλεία για τη βελτίωση της αποκομιδής απορριμμάτων, την παρακολούθηση των σημείων συλλογής και την ενημέρωση των πολιτών. Οι νέες εφαρμογές smart waste management επιτρέπουν καλύτερη κατανομή πόρων και χαμηλότερο λειτουργικό κόστος, ενώ παράλληλα ενισχύουν τους στόχους της κυκλικής οικονομίας.

Στο κομμάτι των κυβερνητικών προγραμμάτων, το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας δίνουν τη δυνατότητα σε δεκάδες δήμους να αναπτύξουν πλατφόρμες έξυπνης στάθμευσης και συστήματα ελέγχου της ποιότητας του αέρα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν τα Τρίκαλα, που αποτελούν διεθνές σημείο αναφοράς για τις smart τεχνολογίες, η Αστυπάλαια με το πρωτοποριακό μοντέλο πλήρους ηλεκτροκίνησης, η Κοζάνη που αποτελεί βασικό σημείο της εθνικής στρατηγικής απολιγνιτοποίησης αλλά και ο Δήμος Αθηναίων με τη δημιουργία «πάρκων τσέπης» σε πυκνοδομημένες γειτονιές.

Για την προώθηση των έξυπνων πόλεων, το Υπουργείο Εσωτερικών τα τελευταία χρόνια έχει χρηματοδοτήσει με 110 εκατ. ευρώ τους ΟΤΑ α’ και β’ βαθμού. Το σύνολο των συμβάσεων των 60 έργων που υλοποιούνται στην επικράτεια ανέρχονται σε 86 εκατ. ευρώ και η απορρόφηση ξεπερνά το 51%. Μέχρι σήμερα, τα έργα που έχουν γίνει για την Αυτοδιοίκηση ξεπερνούν τα 10.300.

Από τη συμμόρφωση στη στρατηγική

Τα αυστηρά κριτήρια ESG, που επιβάλλονται πλέον από το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο, καθιστούν τη βιωσιμότητα προϋπόθεση για τη χρηματοδότηση και την επιβίωση των ίδιων των εταιρειών. Οι επιχειρήσεις δεν εξετάζουν πλέον μόνο το οικονομικό κόστος μιας επένδυσης, αλλά και το περιβαλλοντικό της αποτύπωμα, μετατρέποντας τη βιωσιμότητα από υποχρέωση σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.

Αυτή η νέα νοοτροπία αποτυπώνεται έντονα στις πράσινες κατασκευές, όπου οι μεγάλοι κατασκευαστικοί όμιλοι εστιάζουν πλέον σε βιοκλιματικά κτίρια, χρήση ανακυκλωμένων υλικών και εγκατάσταση συστημάτων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στις στέγες. Αντίστοιχα, στον τομέα των logistics και των μεταφορών, οι εταιρείες ταχυμεταφορών αντικαθιστούν τους στόλους τους με ηλεκτρικά βαν και ποδήλατα, μειώνοντας το κυκλοφοριακό βάρος και τους ρύπους στα αστικά κέντρα. Οι εταιρείες πληροφορικής και τεχνολογίας αναπτύσσουν το απαραίτητο λογισμικό για την έξυπνη διαχείριση του δικτύου ύδρευσης και τον εντοπισμό διαρροών, προσφέροντας τα εργαλεία που επιτρέπουν στις πόλεις να λειτουργούν πιο αποτελεσματικά.

Η μετάβαση σε πράσινες και έξυπνες πόλεις δεν είναι ένα μακρινό, ουτοπικό σενάριο, αλλά μια δυναμική διαδικασία που εξελίσσεται αυτή τη στιγμή δίπλα μας. Κάθε φορά που ένας πολίτης επιλέγει το ηλεκτρικό λεωφορείο, κάθε φορά που μια επιχείρηση επενδύει στην ενεργειακή αναβάθμιση των εγκαταστάσεών της και κάθε φορά που ένας δήμος εφαρμόζει ένα έξυπνο σύστημα διαχείρισης πόρων, το αστικό τοπίο αλλάζει μορφή. Η συμμαχία μεταξύ της πολιτείας, των τοπικών κοινωνιών και της επιχειρηματικότητας είναι ο μόνος δρόμος για να μετατραπούν οι πόλεις μας από εστίες περιβαλλοντικής πίεσης σε ζωντανούς, βιώσιμους οργανισμούς.

* Τα Τρίκαλα αποτελούν μία από τις ελληνικές πόλεις που έχουν ενταχθεί στην ευρωπαϊκή πρωτοβουλία NetZeroCities, η οποία υποστηρίζει 100 πόλεις στην πορεία τους προς την κλιματική ουδετερότητα έως το 2030.

* Η Αθήνα πρωτοστάτησε στη θεσμοθέτηση του ρόλου του Chief Heat Officer (Υπεύθυνου Αντιμετώπισης Ακραίας Ζέστης) και στην εφαρμογή ολοκληρωμένου Σχεδίου Δράσης για τους Καύσωνες (Heat Action Plan).

* Το δίκτυο των μπλε κάδων στην Ελλάδα πλέον ξεπερνά τους 180.000 κάδους ανακύκλωσης και τους 10.800 κώδωνες γυαλιού, αποτελώντας μία από τις πιο εκτεταμένες περιβαλλοντικές υποδομές των ελληνικών πόλεων.