Άνοια και τεχνητή νοημοσύνη: Πώς η τεχνολογία καταργεί βασικές νοητικές λειτουργίες και επηρεάζει τη μνήμη μας
Το Αλτσχάιμερ, η πιο συχνή μορφή άνοιας, είναι –όπως όλες οι δυσάρεστες καταστάσεις υγείας– ένα ζόρικο και ανεπιθύμητο βίωμα που όταν, ο μη γένοιτο, χτυπήσει την πόρτα της οικογένειας, επηρεάζει με διαφορετικό, αλλά παρ’ όλα αυτά εξίσου δραματικό τρόπο, τόσο τον ασθενή όσο και τον φροντιστή του: Ο μεν πρώτος αντιλαμβάνεται την κατάσταση, ιδίως στα προχωρημένα της στάδια, περισσότερο συναισθηματικά παρά ενσυνείδητα (υπό την έννοια ότι τα συναισθήματα, έστω και ανέκφραστα, μένουν, ακόμα κι αν η μνήμη σταδιακά υποχωρεί και χάνεται), ενώ ο δεύτερος σύρεται, εκών άκων, σε ένα δυσβάσταχτο κλίμα παρατεταμένου πένθους, το οποίο προκαλείται από τη σταδιακή απώλεια του προσώπου όπως το ήξερε, ερχόμενος αντιμέτωπος με μία εξαντλητική καθημερινότητα, που, χωρίς την κατάλληλη υποστήριξη, γίνεται ασήκωτη.
Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει τρόπος πλήρους ίασης, απλώς κάποιες υποσχόμενες θεραπείες επιβράδυνσης της εκφυλιστικής εξέλιξης και βελτίωσης των συμπτωμάτων της νόσου, υπό την προϋπόθεση βέβαια της έγκαιρης διάγνωσης στα πρώτα στάδια. Δυστυχώς, μερικές φορές η απουσία συνεχούς επίγνωσης των συμπτωμάτων, λόγω του ότι στην αρχή εναλλάσσονται (έρχονται και φεύγουν), σε συνδυασμό με τα αισθήματα άρνησης, θυμού ή και ντροπής που κατακλύζουν το άτομο όταν διαπιστώνει ότι ολοένα και συχνότερα αρχίζει να ξεχνά, λειτουργούν ανασταλτικά για τη γρήγορη αναζήτηση βοήθειας και οδηγούν σε αυτή, μόνο όταν πλέον η νόσος έχει κάνει εντονότερη την εμφάνισή της, αλλά συνάμα δυσκολότερη και την αντιμετώπισή της.
Ανάμεσα στις μεθόδους πρόληψης που προτείνουν οι ειδικοί, πρωταγωνιστικό ρόλο διαδραματίζουν η νοητική άσκηση και η κοινωνική επαφή
Αναγκαστικά, λοιπόν, όλο το βάρος πέφτει στην πρόληψη, που εδώ, λόγω των υφιστάμενων θεραπευτικών περιορισμών, αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σπουδαιότητα, ώστε είτε το άτομο να αποφύγει εντελώς τη νόσηση ή, εάν συντρέχουν πιθανότητες εμφάνισης της νόσου (π.χ. λόγω κληρονομικότητας, παρότι δεν υπάρχει πάντα απευθείας αιτιώδης σύνδεση), αυτή να καθυστερήσει όσο πιο πολύ γίνεται και να εξελιχθεί με έναν κατά το δυνατόν αργό τρόπο. Ανάμεσα στις μεθόδους πρόληψης που προτείνουν οι ειδικοί, πρωταγωνιστικό ρόλο διαδραματίζουν η νοητική άσκηση και η κοινωνική επαφή. Σε τι βαθμό, όμως, μπορούμε να προσβλέπουμε στην αποτελεσματική τους επίδραση στη σύγχρονη εποχή της αλματωδώς εξελισσόμενης τεχνολογίας και της καλπάζουσας μοναξιάς; Ας τα πάρουμε με τη σειρά.
Το δίχως άλλο, η συνεχής εξάσκηση του μυαλού λειτουργεί ως ασπίδα σε καταστάσεις που ενδέχεται να προκαλούν έκπτωση μνήμης και σκέψης. Όσο κι αν δεν το αντιλαμβανόμαστε πλήρως ή δεν θέλουμε να δώσουμε ιδιαίτερη σημασία, τέτοιες καταστάσεις και, δη, εξαιρετικά σοβαρές εγκυμονεί στις μέρες μας η αλόγιστη και υπερβολική χρήση της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), που εξ ονόματος, αν την αφήσουμε ανεξέλεγκτη, έχει τη δυνατότητα να υποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό (αν όχι εξολοκλήρου) την ανθρώπινη. Και, μάλιστα, με ιδιαίτερα διεισδυτικές διαθέσεις, δεδομένου ότι η ΤΝ δεν αποτελεί πλέον μία εξειδικευμένη τεχνολογία για λίγους, αλλά ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο μέσο από τους πολλούς, με πλατιά εφαρμογή σε πλήθος καθημερινών δραστηριοτήτων.
Πρόσφατη (Οκτώβριος 2025) πανελλαδική έρευνα του ΙΕΛΚΑ έδειξε ότι η χρήση εφαρμογών ΤΝ από τους Έλληνες πολίτες για την εξεύρεση νέων ιδεών και για την επεξεργασία και παραγωγή κειμένου –που από κοινού συνθέτουν τον βασικό μηχανισμό του διανοητικού στοχασμού και της γραπτής αποτύπωσής του– σημειώνει από τα υψηλότερα ποσοστά (43% και 33%, αντίστοιχα). Έτσι είναι εύκολο να προβλέψουμε βάσιμα ότι μάλλον θα ακολουθήσει ακόμα ανοδικότερη πορεία στο μέλλον.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η (κατα)χρήση της ΤΝ που τείνει να γίνεται για σκοπούς εκπλήρωσης εκπαιδευτικών υποχρεώσεων, ιδίως από εφήβους-μαθητές και νέους ανθρώπους-φοιτητές (βλ. παλαιότερο άρθρο μου στην Athens Voice, «Τεχνητή νοημοσύνη δια πάσαν νόσον; Το παράδειγμα των φοιτητικών εργασιών», 24/5/2025) σε μία από τις κρισιμότερες περιόδους της ζωής τους, που είναι συνυφασμένη με τη διάπλαση της προσωπικότητας, την υιοθέτηση μακροπρόθεσμων συνηθειών και την απόκτηση μορφωτικών προσόντων, καλλιεργεί υποδορίως κουλτούρα επικίνδυνης τεχνολογικής εξάρτησης, από την οποία, όπως συμβαίνει με όλες τις εξαρτήσεις, δύσκολα απαγκιστρώνεσαι στην πορεία της ζωής, και αυτό, βέβαια, εφόσον προηγουμένως έχεις αναγνωρίσει ότι έχεις πρόβλημα, ενώ δημιουργεί, επιπροσθέτως, μελλοντικές γενιές seriously under the AI spell, ίσως σε μη διαχειρίσμο βαθμό.
Μιλώντας, όμως, και για τα ευρύτερα τμήματα του πληθυσμού, η ενστικτώδης –εν είδει άμεσης πρόσβασης– ανάθεση στην ΤΝ βασικών εργασιών που απαιτούν επιστράτευση στοιχειωδών νοητικών λειτουργιών και συγκριτικά ελάχιστο πνευματικό κόπο, όπως η εξεύρεση λύσεων σε συνήθη καθημερινά προβλήματα, η συγγραφή ενός email, η οργάνωση της καθημερινότητας, η λήψη γρήγορων αποφάσεων σε τρέχουσες προκλήσεις κ.λπ., δημιουργεί σταδιακά μία ολοένα διευρυνώμενη απόσταση από την εγγενή ικανότητα για σκέψη, που επέτρεψε στο ανθρώπινο είδος τη δημιουργία εργαλείων, την πρόοδο και την ανά τους αιώνες εξέλιξη από πρωτόγονες κοινωνίες σε τεχνολογικά προηγμένους πολιτισμούς, ενώ σιγά σιγά μας αποξενώνει από ένα δομικό συστατικό της ύπαρξής μας, το ίδιο μας το μυαλό, χωρίς το οποίο ειλικρινά δεν ξέρω τι απομένει για να συνεχίσουμε να θεωρούμαστε νοήμονα όντα.
Ο σύγχρονος τρόπος ζωής δημιουργεί εσωστρεφείς τάσεις και αποβαίνει ξεκάθαρα σε βάρος των ουσιαστικών φυσικών κοινωνικών συναναστροφών
Τα αισθήματα μοναξιάς εντείνονται και λόγω μίας άλλης -τολμώ να πω- μάστιγας της εποχής, της (υπέρμετρης) κοινωνικής δικτύωσης, που ναι μεν φαινομενικά δημιουργεί «κοινωνικές δημοκρατίες», αλλά στην πραγματικότητα οι άνθρωποι συνευρίσκονται εκεί και αλληλοεπιδρούν εικονικά, αναπτύσσοντας ανώνυμους και, εν πολλοίς, αποστερημένους από ειλικρινά συναισθήματα (άρα, εύθραυστους) δεσμούς. Είναι αλήθεια ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμεύουν ως εργαλείο διευκόλυνσης, γεωγραφικά και ψυχολογικά, της ανθρώπινης σύνδεσης, αλλά την ίδια στιγμή -και με την ίδια ευκολία- και ως πηγή αποσύνδεσης, συχνά επιδεινώνοντας, μέσω της συνεχούς σύγκρισης με άλλους, τα αισθήματα μοναξιάς και απομόνωσης που ήδη μπορεί να νιώθει κάποιος.
Τόσο η ΤΝ όσο και η κοινωνική δικτύωση (με τις συνέπειές τους, θετικές και αρνητικές) δεν είναι εφήμερες συνθήκες που θα παρέλθουν, ώστε να μας απασχολούν επιδερμικά ή καθόλου, αλλά καταστάσεις που ήρθαν για να μείνουν και να συμβιώσουμε μαζί τους. Εργαλεία που θα πρέπει, δίπλα στα οφέλη που όντως συνεπάγεται η ορθή και συνετή χρήση τους, να μας δημιουργούν και εύλογο προβληματισμό, δεδομένου ότι από την άλλη όψη του νομίσματος οι ενδείξεις για το μέλλον, με τα μέχρι τώρα δεδομένα, δεν είναι ενθαρρυντικές. Προβληματισμό όχι με σκοπό να νιώθουμε φοβισμένοι απέναντί τους –κάτι τέτοιο, ειλικρινά, δεν έχει νόημα σε μία συμβιωτική κατάσταση–, αλλά για να είμαστε ανά πάσα στιγμή έτοιμοι να αντιλαμβανόμαστε τη σοβαρότητα που έχει παράλληλα η περιφρούρηση των βασικών στοιχείων της νόησης και της κοινωνικότητάς μας, στα οποία θεμελιώνεται μεγάλο μέρος του πλούτου της ανθρώπινης φύσης μας. Αν μη τι άλλο, ας το κάνουμε για δικό μας καλό, μήπως έτσι –για όσους από εμάς είναι γραφτό– τη γλιτώσουμε, προλαμβάνοντας, και από το τέρας της άνοιας…
16°
