Το ντοκιμαντέρ για τη 17Ν και ο Γιούργκεν Χάμπερμας

Στα τελευταία του χρόνια, ο Γιούργκεν Χάμπερμας ήταν ίσως ο πιο σταθερός φιλοσοφικός υποστηρικτής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αναγνώριζε ότι ο συνασπισμός αυτός —όπως και η Δύση γενικότερα— δεν είχε ακόμη πραγματοποιήσει την αληθινή δημοκρατική υπόσχεσή του, όπως την αντιλαμβανόταν ο ίδιος. Αλλά ισχύει ακόμη αυτή η υπόσχεση σε μια πολιτική οντότητα που ορίζεται όλο και περισσότερο μέσα από έναν υπαρξιακό αγώνα με εσωτερικούς εχθρούς, οι οποίοι πρέπει να κρατηθούν μακριά από την εξουσία με κάθε αναγκαίο μέσο —συμπεριλαμβανομένης ακόμη και της ακύρωσης των εκλογών;

Ποια ήταν αυτή η υπόσχεση; Ότι, στο πλαίσιο της «επικοινωνιακής πολιτικής», οι άνθρωποι θα μπορούσαν να αποφύγουν την καταπιεστική, ολοκληρωτική παρουσία του κράτους. Καθ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας του, ο Χάμπερμας πολεμούσε, λοιπόν, εκ μέρους του φιλελεύθερου-δημοκρατικού πολιτικού εγχειρήματος εναντίον των σκεπτικιστών τόσο στα αριστερά του (Αντόρνο και Χορκχάιμερ) όσο και στα δεξιά του (Sloterdijk). Με αυτόν τον τρόπο επιχείρησε επίσης να συστηματοποιήσει αυτό που ονόμαζε «ηθική του λόγου»: ένα σύνολο κανόνων που στηρίζουν τη λειτουργία μιας ελεύθερης, ανοιχτής, μη καταναγκαστικής δημόσιας σφαίρας. Από τη μία πλευρά, η απόγνωση στην οποία περιήλθαν πολλοί δυτικοί αριστεροί, όταν συνειδητοποίησαν ότι ο κομμουνισμός δεν είχε μέλλον, τους οδήγησε σε αποχώρηση. Από την άλλη, η «γενετική μεταρρύθμιση» που ευαγγελιζόταν η δεξιά, μέσα από τη φαινομενικά ευγονική πρόταση του Sloterdijk, εμφανιζόταν ως «φασιστική», στο μέτρο που εισηγούνταν την εφαρμογή των μεθόδων της επιστημονικής ορθολογικότητας πάνω στους ανθρώπους, οι οποίοι αντιμετωπίζονταν όχι ως συμμετέχοντες στα επικοινωνιακά εγχειρήματα που συγκροτούν τη δημοκρατία, αλλά ως ζώα αναπαραγωγής.

Η υπόσχεση λύσης του προβλήματος έρχεται από παλιά. Θα μπορούσε να θεωρηθεί μια ελευθεριακή παραλλαγή ενός διάσημου φιλελεύθερου δημοκρατικού επιχειρήματος: του «παράδοξου της ανοχής» του Karl Popper, το οποίο υποστηρίζει ότι μια ανεκτική κοινωνία δεν πρέπει να επεκτείνει την ανοχή της στους μη ανεκτικούς. Πού χαράσει μια φιλελεύθερη κοινωνία τη γραμμή ως προς το ποιον μπορεί να συμπεριλάβει και ποιον πρέπει να αποκλείσει, προκειμένου να επιβιώσει; Οι συνήθεις διατυπώσεις αυτού του ερωτήματος αφορούν δικαιώματα όπως η ελευθερία του λόγου: προκειμένου να διατηρηθεί η ελευθερία του λόγου, πρέπει να την αρνηθούμε σε εκείνους που, αν αποκτούσαν εξουσία, θα την αφαιρούσαν;

Αυτές τις ημέρες προβλήθηκε στον ΣΚΑΙ ένα ντοκιμαντέρ για τη 17 Νοέμβρη, την τρομοκρατική-επαναστατική οργάνωση που ταλαιπώρησε την ελληνική κοινωνία από την παλινόρθωση της δημοκρατίας, το 1974, έως τις παραμονές των Ολυμπιακών Αγώνων. Βομβιστικές επιθέσεις, δολοφονίες, πολλά θύματα. Ανεξαρτήτως των πολλών σημαντικών θεμάτων που προκύπτουν στη ροή της αφήγησης και των συνεντεύξεων για τις παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας και πολιτείας, ο κύριος προβληματισμός αναδεικνύεται ήδη από τη δήλωση, μέσω εξωδίκου, των Ελλήνων συγγενών των θυμάτων, όπως προβάλλεται στην αρχή κάθε επεισοδίου: «Δεν επιθυμούμε να συνυπάρχουμε καθ’ οιονδήποτε τρόπο με τους δολοφόνους των ανθρώπων μας ή να συμμετέχουμε άμεσα ή έμμεσα στις εκπομπές αυτές». Ο λόγος ήταν η προβολή της συνέντευξης ενός εκ των καταδικασθέντων για πολλαπλές δολοφονίες. Ακόμη και αν κάποιος δεν δει καμία σκηνή του ντοκιμαντέρ, δεν μπορεί παρά να σταθεί στο δίλημμα που αυτή η δήλωση φέρνει μαζί της. Μπορούν ή όχι να έχουν λόγο οι δολοφόνοι; Μπορούμε ή όχι να συνυπάρχουμε μαζί τους, τη στιγμή που αυτοί βρίσκονται ήδη στη φυλακή, όπου, αποκλεισμένοι από την κοινωνία, εκτίουν την ποινή που τους έχει επιβάλει η πολιτεία;

Ο Χάμπερμας ήταν γιος μέλους του ναζιστικού κόμματος, εντάχθηκε στην πρώιμη νεολαία του και πολέμησε στην αντιαεροπορική άμυνα πριν από το τέλος του πολέμου. Κεντρικό στοιχείο της σκέψης του, ως προϊόν του χρόνου και της ωριμότητάς του, κατέληξε να είναι η αντίθεση μεταξύ αυτού που ονόμαζε «κόσμο της ζωής» και του «συστήματος». Ο κόσμος της ζωής είναι ο χώρος της ανθρώπινης «επικοινωνιακής δράσης», όπου λαμβάνει χώρα η ελεύθερη, ανοιχτή συζήτηση που καθιστά δυνατή τη δημοκρατία· το σύστημα είναι ο χώρος της εργαλειακής λογικής. Ο Χάμπερμας πίστευε ότι η δημοκρατία έπρεπε να υποτάξει το σύστημα στον κόσμο της ζωής, ώστε να αποφύγει τον εκφυλισμό σε μια δυστοπική «πλήρως διοικούμενη κοινωνία», όπως τη διέγνωσαν ο Αντόρνο και ο Χορκχάιμερ. Ωστόσο, μετά την 11η Σεπτεμβρίου, πολλοί άρχισαν να πιστεύουν ότι οι πολιτικές ελευθερίες έπρεπε να περιοριστούν, προκειμένου να διευκολυνθεί ένα πιο διεξοδικό σύστημα συλλογής δεδομένων. Αυτή ήταν η γέννηση του ψηφιακού κράτους επιτήρησης. Όχι λιγότερο από τους ατίθασους μαθητές του —κυρίως δεξιοί στοχαστές και επιχειρηματίες— οι υπερασπιστές του πιο αγαπημένου έργου του Χάμπερμας φαίνεται να έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η διατήρηση της φιλελεύθερης τάξης μπορεί να απαιτεί τη θυσία της δημοκρατίας.

Εύκολη απάντηση δεν φαίνεται να υπάρχει. Σίγουρα το ντοκιμαντέρ δεν τη δίνει. Αλλά είναι ελπιδοφόρο το γεγονός ότι μπορεί να τη θέσει στην κρίση μας.