Καπιταλισμός, Δημοκρατία και Κράτος Δικαίου

Τρεις έννοιες με διαφορετικό περιεχόμενο, αλλά και προτάγματα, οι οποίες διαπλέκονται αλλά και συγκρούονται διαρκώς. Η πρώτη έννοια, ο καπιταλισμός, που αφορά την οικονομία, την οικονομική ανάπτυξη, τη διαχείριση του παραγόμενου πλούτου και γενικότερα τη δυναμική ανάμεσα στις σχέσεις παραγωγής και στις παραγωγικές δυνάμεις, εκτός του ότι είναι ο βασικός υπόλογος της παραγωγικής διαδικασίας και κατά συνέπεια της ανάπτυξης μιας κοινωνίας και ενός κράτους, εξαρτάται άμεσα από τη δεύτερη έννοια, που είναι η πολιτική. Όσο πιο ανεξέλεγκτα λειτουργεί ένα καπιταλιστικό σύστημα, τόσο περισσότερο διευρύνονται οι ταξικές αντιθέσεις. Αντίθετα, όσο περισσότερο ελέγχεται κοινοβουλευτικά και συνταγματικά, τόσο περισσότερο μειώνονται οι ταξικές αντιθέσεις και, κυρίως, επικρατεί κοινωνική ευημερία και κοινωνική δικαιοσύνη. Συνεπώς, η έννοια «δημοκρατία» είναι άμεσα συνδεδεμένη με την έννοια «οικονομία» και με τον καπιταλισμό.

Η δημοκρατία –η σύγχρονη αντιπροσωπευτική δημοκρατία δυτικού τύπου ή, διαφορετικά, η σύγχρονη αστική δημοκρατία– αποτελεί ένα πολιτικό σύστημα το οποίο χρειάζεται διαρκώς να ανανεώνεται και να εμπλουτίζεται με καινοτόμες και ριζοσπαστικές ιδέες, ώστε να είναι πάντα έτοιμη να διορθώνει τις όποιες «παρεκκλίσεις» σε βάρος των αδύναμων ταξικά πληθυσμών. Επομένως η δημοκρατία είναι άμεσα συνδεδεμένη με την οικοδόμηση του κράτους δικαίου. Το κράτος δικαίου αποτελεί μια δημοκρατική κατάκτηση μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά οι ρίζες του πηγαίνουν πολύ πίσω, στην Αθηναϊκή Δημοκρατία και στον Διαφωτισμό.

Όσο πιο ανεξέλεγκτα λειτουργεί ένα καπιταλιστικό σύστημα, τόσο περισσότερο διευρύνονται οι ταξικές αντιθέσεις

Αυτή είναι η σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία, η οποία υπηρετήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τόσο από συντηρητικά όσο και από σοσιαλδημοκρατικά κόμματα και η οποία υπερασπίζεται, μεταξύ άλλων, την ελεύθερη οικονομία, την απόκτηση πλούτου και ιδιοκτησίας, την ελευθερία λόγου και έκφρασης, τις ελεύθερες εκλογές και άλλα.

Σ’ αυτή τη σύμπτυξη δημοκρατίας και καπιταλισμού, για τους συντηρητικούς το πρωταρχικό είναι η εστίαση στην οικονομική ανάπτυξη και στη διόγκωση του ΑΕΠ, ενώ για τους σοσιαλδημοκράτες το κοινωνικό κράτος και η αναδιανομή του πλούτου, με στόχο τον σταδιακό σοσιαλιστικό μετασχηματισμό.

Ωστόσο, ήδη από τη δεκαετία του 1980, το συγκεκριμένο φιλελεύθερο οικοδόμημα της αστικής δημοκρατίας στην Ευρώπη άρχισε να κλονίζεται τόσο οικονομικά όσο και πολιτικά. Κι ενώ η αντίπαλη πλευρά των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών κομμάτων κατέρρεε, ένα κύμα αυταρχικού λαϊκισμού με έντονα νεοναζιστικά στοιχεία έκανε την εμφάνισή του, σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες σχεδόν ταυτόχρονα.

Σχετικό Άρθρο

Πολιτικη & Οικονομια Ποιος απειλεί τη Δημοκρατία σήμερα;

Παντελής Καψής 13.06.2025, 15:19

Το ερώτημα είναι γιατί.

Ίσως η απάντηση να έρχεται από μόνη της, αφού, απ’ ό,τι φαίνεται, τόσο για τους συντηρητικούς όσο και για τους σοσιαλδημοκράτες, ενώ το άμεσο διακύβευμα για το μέλλον αφορούσε στην ενίσχυση του δημοκρατικού θεσμικού πλαισίου, αυτή η προτεραιότητα «χάθηκε» στους λαβυρίνθους ατέρμονων τακτικισμών και υπεράσπισης μικροπολιτικών συμφερόντων, με συνέπεια τη συστηματική παραμέληση της υπεράσπισης του δημοκρατικού θεσμικού πλαισίου του αστικού κράτους και της αστικής δημοκρατίας.

Βέβαια, όλος αυτός ο προβληματισμός είναι, από κάθε άποψη, ως βασική πολιτική αρχή, έξω από το καταστατικό των κομμουνιστικών και σοσιαλιστικών κομμάτων. Γι’ αυτά τα κόμματα η έννοια δημοκρατικός καπιταλισμός είναι ουσιαστικά κενή περιεχομένου, αφού βασική πολιτική τους αρχή είναι το «γκρέμισμα» του αστικού κατεστημένου, η απαξίωση κάθε μεταρρύθμισης αστικού τύπου, εφόσον ενισχύει τον καπιταλισμό, με μοναδικό στόχο την εγκαθίδρυση με κάθε μέσο του σοσιαλισμού.

Επομένως και με βάση τα μέχρι τώρα δεδομένα, πώς μπορεί ένας πρώην πρόεδρος ενός νεοκομμουνιστικού κόμματος να επικαλείται ότι σήμερα χρειάζεται να υπερασπιστούμε το αστικό κράτος και αυτή η παραίνεση να μην αποτελεί κραυγαλέα αντινομία – και πιθανώς μια νέα δημαγωγική ρουκέτα;