Βαγγέλης Γιακουμάκης: Ένας θάνατος που ανάγκασε την Ελλάδα να μιλήσει για το bullying

Ο Βαγγέλης Γιακουμάκης δεν έγινε γνωστός επειδή το επιδίωξε. Έγινε σύμβολο μιας σκοτεινής πραγματικότητας που για χρόνια κρυβόταν πίσω από λέξεις όπως «πλάκα», «καζούρα» και «αντρική παρέα». Η ιστορία του συνδέθηκε με τις σπουδές, τον εκφοβισμό, την εξαφάνιση και τελικά με έναν όρο που χρησιμοποιείται διεθνώς: bullycide (είναι η αυτοκτονία ή ο θάνατος που συνδέεται άμεσα με παρατεταμένο bullying και ψυχολογική κακοποίηση).

Ο Βαγγέλης Γιακουμάκης ήταν ένα ήσυχο παιδί από την Κρήτη. Πήγε στα Ιωάννινα για να σπουδάσει στη Γαλακτοκομική Σχολή, με όνειρα απλά: να τελειώσει τις σπουδές του, να δουλέψει, να κάνει περήφανη την οικογένειά του. Οι άνθρωποι που τον γνώριζαν μιλούσαν για έναν ευγενικό και χαμηλών τόνων νέο. Δεν ήταν από αυτούς που επιδιώκουν την προσοχή. Ίσως γι’ αυτό έγινε εύκολος στόχος. Στις φοιτητικές εστίες, εκεί όπου πολλοί νέοι κάνουν το πρώτο βήμα ανεξαρτησίας, δημιουργούνται συχνά μικρές κοινωνίες με δικούς τους κανόνες.

Κάποιες φορές κυριαρχεί η αλληλεγγύη. Άλλες φορές, η σκληρότητα. Στην περίπτωση του Βαγγέλη, οι μαρτυρίες που βγήκαν αργότερα στη δημοσιότητα μιλούσαν για συνεχείς εξευτελισμούς, λεκτική και σωματική βία, απειλές και ταπεινώσεις. Κάποιοι έλεγαν πως «ήταν υπερβολικά ευαίσθητος». Αυτή η φράση ακούστηκε πολλές φορές τότε. Σαν να ήταν πρόβλημα η ευαισθησία και όχι η βία. Σαν να έφταιγε το θύμα επειδή δεν άντεξε την πίεση.

Όμως το bullying δεν είναι απλή κοροϊδία. Είναι συστηματική προσπάθεια υποτίμησης ενός ανθρώπου. Και όταν αυτή η προσπάθεια επαναλαμβάνεται καθημερινά, ο άνθρωπος αρχίζει να χάνει κάτι βαθύτερο: την αίσθηση ότι αξίζει. Ο Βαγγέλης δεν μιλούσε εύκολα. Πολλά θύματα bullying δεν μιλούν. Φοβούνται ότι δεν θα τα πιστέψουν. Φοβούνται ότι τα πράγματα θα χειροτερέψουν. Ντρέπονται. Νιώθουν ότι ίσως έχουν και τα ίδια ευθύνη. Αυτό είναι από τα πιο επικίνδυνα αποτελέσματα του εκφοβισμού: το θύμα πείθεται ότι πρέπει να αντέχει σιωπηλά.

Τον Φεβρουάριο του 2015 εξαφανίστηκε.

Η είδηση άρχισε να μεταδίδεται παντού. Οι γονείς του έψαχναν απεγνωσμένα. Οι φίλοι του έδιναν συνεντεύξεις. Η Ελλάδα παρακολουθούσε με αγωνία. Για εβδομάδες υπήρχε η ελπίδα ότι θα βρεθεί ζωντανός.

Όμως στις 15 Μαρτίου του 2015 βρέθηκε νεκρός κοντά στη σχολή του. Η ιατροδικαστική έκθεση ανέφερε ως αιτία θανάτου το «αιμορροϊκό σοκ από τραύμα στο δεξιό επικάρπιο/περικάρπιο», δηλαδή ακατάσχετη αιμορραγία από τραύμα στον δεξί καρπό που είχε προκληθεί με μαχαίρι. Σύμφωνα με τα ευρήματα του ιατροδικαστή Θεόδωρου Βουγιουκλάκη: το μοναδικό θανατηφόρο τραύμα ήταν στον δεξί καρπό, δίπλα στο νεκρό σώμα βρέθηκε μαχαίρι και το σύνολο των ευρημάτων συνηγορούσαν υπέρ της εκδοχής της αυτοχειρίας.

Η υπόθεση συγκλόνισε ολόκληρη τη χώρα. Τότε άρχισε πραγματικά η δημόσια συζήτηση για το bullying στην Ελλάδα. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, πολλοί αντιμετώπιζαν τον σχολικό ή φοιτητικό εκφοβισμό σαν «φυσιολογικό μέρος της ζωής». Η ιστορία του Βαγγέλη έδειξε ότι οι ψυχολογικές πληγές μπορούν να γίνουν θανατηφόρες.

Ο όρος bullycide δημιουργήθηκε ακριβώς για να περιγράψει αυτή τη σύνδεση. Προέρχεται από τις λέξεις bullying και suicide. Χρησιμοποιείται όταν ένας άνθρωπος οδηγείται στην αυτοκτονία ή σε αυτοκαταστροφική συμπεριφορά ύστερα από παρατεταμένο εκφοβισμό. Δεν σημαίνει ότι υπάρχει μία μόνο αιτία πίσω από έναν θάνατο. Η ανθρώπινη ψυχολογία είναι πολύπλοκη. Όμως αναγνωρίζει ότι η συνεχής κακοποίηση μπορεί να διαλύσει την ψυχική αντοχή ενός ανθρώπου.

Το bullycide δεν αφορά μόνο τα σχολεία. Συμβαίνει σε πανεπιστήμια, στρατό, εργασιακούς χώρους, ακόμα και στο διαδίκτυο. Το cyberbullying μπορεί να είναι εξίσου καταστροφικό, γιατί ακολουθεί το θύμα παντού: στο κινητό, στα κοινωνικά δίκτυα, στο σπίτι του. Δεν υπάρχει ασφαλές μέρος. Η ιστορία του Βαγγέλη προκάλεσε οργή, γιατί πολλοί ένιωσαν ότι υπήρχαν σημάδια που αγνοήθηκαν.

Συμφοιτητές είχαν δει περιστατικά. Άνθρωποι γνώριζαν ότι δεχόταν πίεση. Κάποιοι ίσως πίστεψαν ότι «δεν είναι δική τους δουλειά». Αυτό είναι ένα από τα πιο δύσκολα μαθήματα αυτής της υπόθεσης: η σιωπή των παρατηρητών συχνά δυναμώνει τους θύτες. Σε πολλές περιπτώσεις bullying υπάρχουν τρεις ρόλοι: ο θύτης, το θύμα και το κοινό. Το κοινό γελά, κοιτάζει αλλού ή σωπαίνει. Κι αυτή η σιωπή λειτουργεί σαν άδεια συνέχισης.

Μετά τον θάνατό του έγιναν δίκες και αποδόθηκαν ευθύνες για περιστατικά βίας και εκφοβισμού. Όμως για πολλούς ανθρώπους, καμία δικαστική απόφαση δεν μπορούσε να αλλάξει το γεγονός ότι ένας νέος άνθρωπος χάθηκε ενώ ζητούσε, ίσως σιωπηλά, να τον αφήσουν απλώς να υπάρξει. Η υπόθεση Γιακουμάκη έμεινε χαραγμένη στη μνήμη μας επειδή ανάγκασε την ελληνική κοινωνία να κοιταχτεί στον καθρέφτη. Έδειξε πόσο εύκολα ο εκφοβισμός βαφτίζεται «παρέα».

Πόσο εύκολα η επιθετικότητα θεωρείται «μαγκιά». Και πόσο δύσκολο είναι για ένα θύμα να ζητήσει βοήθεια όταν φοβάται ότι θα θεωρηθεί αδύναμο. Σήμερα, όταν μιλάμε για τον Βαγγέλη, δεν μιλάμε μόνο για ένα τραγικό περιστατικό. Μιλάμε για όλα τα παιδιά που φοβούνται να πάνε σχολείο. Για τους φοιτητές που ζουν απομονωμένοι στις εστίες. Για τους εργαζόμενους που εξευτελίζονται καθημερινά. Για τους ανθρώπους που γελούν εξωτερικά αλλά καταρρέουν μέσα τους.

Το πιο επικίνδυνο με το bullying είναι ότι αφήνει αόρατες πληγές. Ένα σπασμένο χέρι φαίνεται. Η ντροπή, η μοναξιά και η συνεχής ταπείνωση δεν φαίνονται. Όμως μπορούν να διαλύσουν έναν άνθρωπο αργά, μέρα με τη μέρα. Η ιστορία του Βαγγέλη άλλαξε και κάτι ακόμα: τον τρόπο που πολλοί γονείς και εκπαιδευτικοί βλέπουν τον εκφοβισμό. Περισσότερα σχολεία άρχισαν να μιλούν ανοιχτά για το θέμα. Περισσότεροι νέοι άρχισαν να καταγγέλλουν περιστατικά. Η λέξη «bullying» έπαψε να θεωρείται υπερβολή. Κι όμως, το πρόβλημα δεν εξαφανίστηκε.

Γιατί το bullying δεν γεννιέται μόνο στα σχολεία. Γεννιέται σε κοινωνίες που θαυμάζουν την επιβολή, που κοροϊδεύουν τη διαφορετικότητα, που αντιμετωπίζουν την ευαισθησία σαν αδυναμία. Αλλά η καλοσύνη δεν είναι αδυναμία. Αδυναμία είναι να χρειάζεται κάποιος να εξευτελίσει έναν άλλον για να νιώσει δυνατός. Και ίσως το σημαντικότερο: όταν κάποιος δείχνει μόνος, φοβισμένος ή σιωπηλός, δεν πρέπει να υποθέτουμε ότι «θα περάσει». Πίσω από κάθε περιστατικό bullying υπάρχει ένας πραγματικός άνθρωπος που παλεύει να μη χαθεί μέσα στον φόβο και την ταπείνωση.

Υπήρξαν ποινικές διώξεις και καταδίκες, αλλά όχι για ανθρωποκτονία ή «πρόκληση αυτοκτονίας» σχετικά με τον θάνατο του Βαγγέλη Γιακουμάκη. Οι βασικές διώξεις αφορούσαν: στελέχη της Γαλακτοκομικής Σχολής Ιωαννίνων για παράβαση καθήκοντος, επειδή θεωρήθηκε ότι δεν αντιμετώπισαν επαρκώς τις καταγγελίες bullying και ομάδα σπουδαστών που κατηγορήθηκαν για περιστατικά βίας και εκφοβισμού εις βάρος του. Οι κατηγορίες περιλάμβαναν επικίνδυνη σωματική βλάβη και παράνομη βία.

Το 2019, 8 από τους 9 κατηγορούμενους καταδικάστηκαν για πράξεις bullying και βίας.

Οι ποινές ήταν: κοινωνική εργασία για όσους ήταν ανήλικοι τότε, και ποινές φυλάκισης με ανασταλτικό χαρακτήρα για άλλους κατηγορούμενους. Οι 8 καταδικασθέντες άσκησαν έφεση και αρχικά, η εκδίκαση των εφέσεων είχε προσδιοριστεί για τον Μάρτιο του 2021, αλλά λόγω της πανδημίας και των μέτρων, η εκδίκαση της υπόθεσης ξεκίνησε στις 10 Ιουνίου και ολοκληρώθηκε στις 7 Ιουλίου 2021, μετά από 6,5 χρόνια. Το Εφετείο ουσιαστικά επιβεβαίωσε τις πρωτόδικες ποινές (για τους 3 κατηγορούμενους που ήταν ανήλικοι όταν έγιναν τα περιστατικά, επιβλήθηκε: 150 ώρες κοινωνικής εργασίας στον τόπο κατοικίας τους και για τους υπόλοιπους 5 κατηγορούμενους: ποινή φυλάκισης 36 μηνών, η οποία μετατράπηκε σε χρηματική ποινή 5 ευρώ ανά ημέρα με ανασταλτικό χαρακτήρα λόγω της έφεσης).

«Το ένοχοι μας καλύπτει» δήλωσε ο Ανδρέας Γιακουμάκης, πατέρας του Βαγγέλη, ο οποίος βρέθηκε στα Ιωάννινα μαζί με τη σύζυγό του για τη δίκη, και πρόσθεσε: «Το σώμα μου είναι στα Ιωάννινα, αλλά το μυαλό μου είναι εκεί κάτω».

Ωστόσο, κανείς δεν καταδικάστηκε ποινικά ως υπεύθυνος για τον ίδιο τον θάνατό του. Νομικά, η υπόθεση αντιμετωπίστηκε κυρίως ως υπόθεση bullying και σωματικής κακοποίησης, όχι ως αποδεδειγμένη ανθρωποκτονία ή άμεση πρόκληση αυτοκτονίας. Αυτός είναι και ο λόγος που πολλοί στην ελληνική κοινωνία ένιωσαν ότι «δεν αποδόθηκε πλήρως δικαιοσύνη».

→ Podcast Criminal minds | Διάσημα εγκλήματα που συγκλόνισαν την Ελλάδα και τον κόσμο