Ξένια Κούρτογλου: «Όταν περνάμε το τούνελ, νιώθουμε ότι δεν υπάρχει φως. Κι όμως, υπάρχει»

Όλοι, κάποια στιγμή στη ζωή μας καλούμαστε να διασχίσουμε το δικό μας «τούνελ». Μια απώλεια, ένας χωρισμός, μια προδοσία, μια επαγγελματική αποτυχία ή μια απρόσμενη ανατροπή μπορεί να μας φέρει αντιμέτωπους με τον φόβο, την αβεβαιότητα και την αίσθηση ότι έχουμε χάσει τον προσανατολισμό μας. Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου της βιβλίου «Το τούνελ – 49+2 ιστορίες ψυχικής ανθεκτικότητας» (εκδόσεις Key Books), η Ξένια Κούρτογλου μιλά για τις δυσκολίες που δοκιμάζουν τον άνθρωπο, τα στάδια που οδηγούν στην ανάκαμψη, τη σημασία της αυτογνωσίας και των προσωπικών ορίων, αλλά και για τη δύναμη που κρύβουμε μέσα μας, ακόμη και όταν δεν μπορούμε να τη δούμε.

Ξένια Κούρτογλου: Τι συμβολίζει «Το τούνελ»

― Το νέο σας βιβλίο έχει τίτλο «Το τούνελ». Τι συμβολίζει για εσάς αυτή η μεταφορά και γιατί επιλέξατε να τη χρησιμοποιήσετε ως κεντρικό άξονα του βιβλίου;
Το βιβλίο περιλαμβάνει 49+2 ιστορίες ψυχικής ανθεκτικότητας. Κάθε φορά που ένας άνθρωπος περνά μια δυσκολία στη ζωή του, τη διαχειρίζεται και τελικά την ξεπερνά, βγαίνει από αυτήν πιο ανθεκτικός – ακόμη κι αν εκείνη τη στιγμή δεν μπορεί να το δει. Η περίοδος της δοκιμασίας μοιάζει με ένα σκοτεινό τούνελ. Αυτή η εικόνα αποτυπώνει ακριβώς τη διαδρομή που ακολουθεί ο άνθρωπος μέχρι να ξαναβρεί το φως.

― Υπήρξαν προσωπικές εμπειρίες που σας έκαναν να κατανοήσετε βαθύτερα την έννοια της ψυχικής ανθεκτικότητας και επηρέασαν τη συγγραφή αυτού του βιβλίου;
Έχω περάσει πάρα πολλά τούνελ στη ζωή μου. Από τα δεκαεπτά μου ξεκίνησαν οι μεγάλες δοκιμασίες, σε προσωπικό, επαγγελματικό αλλά και φιλικό επίπεδο. Τούνελ περνάς όταν σε προδώσει ένας άνθρωπος που εμπιστευόσουν, όταν χάσεις τη δουλειά σου, όταν βιώσεις έναν δύσκολο χωρισμό ή μια μεγάλη απώλεια. Ο στόχος μου μέσα από το βιβλίο είναι να περάσω το μήνυμα ότι, ακόμη και όταν κάποιος νιώθει απελπισία και πιστεύει πως δεν υπάρχει φως μπροστά του, το φως υπάρχει. Και ο τρόπος να το δει είναι μέσα από τη δική του εσωτερική δύναμη. Αυτό περιγράφουν οι ιστορίες του βιβλίου. Υπάρχει βέβαια και μία περίπτωση που ο ήρωας δεν καταφέρνει να επανέλθει σε μια νέα κανονικότητα – είναι η προτελευταία μεγάλη ιστορία. Στις υπόλοιπες, οι ήρωες έρχονται αντιμέτωποι με μια ανατροπή, ένα σοκ, μια απρόβλεπτη δυσκολία. Μετά τον αρχικό πόνο και το ερώτημα «και τώρα τι κάνουμε;», βρίσκουν σταδιακά έναν νέο δρόμο. Και όταν βγαίνουν από το τούνελ, είναι πιο σοφοί και πιο δυνατοί. Απλώς δεν μπορούν να το δουν όσο βρίσκονται μέσα σε αυτό. Όπως δεν μπορούσα να το δω κι εγώ στα δικά μου τούνελ.

― Ποιες είναι οι βασικές προκλήσεις που συναντούν οι ήρωες των ιστοριών σας και ποια κοινά στοιχεία ενώνουν τις διαδρομές τους;
Οι ιστορίες αφορούν όλους τους τομείς της ζωής: την υγεία, την εργασία, τα οικονομικά, τους χωρισμούς, τη δυσκολία να ξαναχτίσεις τη ζωή σου από την αρχή μετά από μια καταστροφή. Αυτό που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι στο τέλος κάθε ιστορίας υπάρχει ένα συμπέρασμα ή ένα ερώτημα προς τον αναγνώστη, ώστε να αναλογιστεί τη δική του ζωή και τις δικές του επιλογές.

― Είναι εύκολο να  καλλιεργήσει κανείς την ψυχική του ανθεκτικότητα; Και πώς μπορεί να το πετύχει;
Έχω δημιουργήσει μια μέθοδο που βασίζεται στα «Επτά Α», δηλαδή στα επτά στάδια που περνά ένας άνθρωπος μετά από μια μεγάλη απώλεια.

Το 1ο στάδιο είναι η Αναγνώριση και το ερώτημα που πρέπει κανείς να κάνει εδώ είναι: Τι ακριβώς έγινε; Τι μου συμβαίνει; Εάν ο πόνος είναι πάρα πολύ έντονος, ο άνθρωπος έχει την υποσυνείδητη ψυχολογική διέξοδο να μην αναγνωρίζει τι έγινε – δεν μπορεί  να το πιστέψει.

Το 2ο στάδιο είναι η Αποδοχή. Αποδοχή, όμως, δεν σημαίνει ότι μ’ αρέσει η καινούργια κατάσταση, ούτε σημαίνει ότι συμφωνώ. Το ερώτημα εδώ είναι πόσο εύκολο ή δύσκολο μου είναι να αποδεχτώ τα νέα δεδομένα, ακόμα κι αν εγώ δεν τα επιθυμούσα, δεν τα προκάλεσα ή δεν τα επέλεξα. Αν ο άνθρωπος μπορεί να αποδεχθεί, ζει πολύ καλύτερα, γιατί δεν ασχολείται με το να ελέγξει τους άλλους και τις καταστάσεις.

Στο 3ο στάδιο πάμε στην Αυτοπαρατήρηση: Εδώ είναι σημαντικό ο άνθρωπος να δει τον εαυτό του σαν τρίτος, από απόσταση, και να αναρωτηθεί: Πού εστιάζω τη σκέψη μου; Είναι σημαντικό να παρατηρήσω τι σκέφτομαι, πώς νιώθω, να καταλάβω πού βρίσκομαι.

Το 4ο είναι ο Αναλογισμός. Εδώ είναι πολύ σημαντικό να πάμε πίσω σε γεγονότα, καταστάσεις και αποφάσεις και να δούμε αντικειμενικά εμείς πού συμμετείχαμε, πώς επηρεάσαμε αυτό που μας συνέβη, ποιο είναι το δικό μας μερίδιο ευθύνης.

Το επόμενο, 5ο στάδιο είναι η Αναπλαισίωση. Πώς μπορώ να δω αυτή την απώλεια κάτω από ένα πρίσμα που με βοηθάει στο εδώ και τώρα; Π.χ.: «με απέλυσε, μήπως είναι καιρός να φτιάξω κάτι δικό μου»; Ή «με χώρισε, μήπως τελικά αυτός ο γάμος δεν ήταν ταιριαστός; Μήπως είναι ένα τέλος που μπορεί να σηματοδοτήσει μια νέα αρχή στη ζωή μου»;

Στο 6ο στάδιο φτάνω στην Αισιοδοξία και στην Ανακάλυψη. Τι καλό μπορώ να αποκομίσω μέσα από αυτή την εμπειρία; Στην περίπτωση της απόλυσης, για παράδειγμα, μπορώ ενδεχομένως να αποκτήσω εμπειρία ώστε στην επόμενή μου δουλειά να μην επαναλάβω λάθη ή να προλάβω καταστάσεις. Στην περίπτωση του χωρισμού, θα μπορούσα να φροντίσω να είμαι πιο εστιασμέν@ και δοτικ@ με την επόμενη σχέση μου ή, πριν την κάνω, να σιγουρευτώ ότι με αυτόν τον άνθρωπο ταιριάζουμε.

Το τελευταίο στάδιο είναι η Ανάκαμψη ή Ανάπτυξη. Εδώ, αναλαμβάνουμε δράση και πάμε να δούμε τη νέα πίστα. Το πόσο χρόνο παίρνει το κάθε στάδιο για τον κάθε άνθρωπο είναι διαφορετικό.

―  Στο βιβλίο αναδεικνύετε τη σημασία των προσωπικών ορίων. Γιατί δυσκολευόμαστε τόσο συχνά να πούμε «όχι», ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι κάτι μας βλάπτει;
Αυτό συμβαίνει συνήθως σε ανθρώπους με χαμηλή αυτοεκτίμηση, οι οποίοι έχουν μεγάλη ανάγκη από την αποδοχή των άλλων. Επειδή ο ίδιος δεν εκτιμάει τον εαυτό του, δεν έχει καλή σχέση με το ποιος είναι και φοβάται μη χάσει τον άλλον ή μην τον χαρακτηρίσουν κάπως,  λέει ναι σε πράγματα που δεν θα ήθελε πραγματικά. Εκεί είναι που οι περισσότεροι άνθρωποι χάνουμε τα όρια, γιατί τα όρια δεν τα βάζουμε για τους άλλους αλλά για εμάς, για τη δική μας προστασία – θέμα που ξεκινάει από τον τρόπο που οι γονείς βάζουν τα όρια στα παιδιά τους.

― Από τις 51 ιστορίες του βιβλίου, υπάρχει κάποια που σας αγγίζει περισσότερο σε προσωπικό επίπεδο;
Είμαι ιδιαίτερα ταυτισμένη με δύο ιστορίες που αφορούν γυναίκες οι οποίες έχουν χτίσει μια επιτυχημένη επαγγελματική και οικογενειακή ζωή, αλλά έχουν χάσει την ελπίδα ότι θα βρουν έναν σύντροφο. Στη μια ιστορία, εκεί που δεν το περιμένει η ηρωίδα μας συναντάει τον πρίγκιπά της μέσα σε ένα καράβι για ένα νησί. Όπως περνάει αυτός από δίπλα της, πέφτουν ο ένας πάνω στον άλλον και γνωρίζονται.

― Ζούμε σε μια εποχή όπου η επιτυχία και η ευτυχία προβάλλονται διαρκώς, ιδιαίτερα μέσα από τα social media. Πόσο εύκολο είναι σήμερα να παραδεχτούμε ότι δυσκολευόμαστε ή ότι χρειαζόμαστε βοήθεια;
Σε γενικές γραμμές είναι δύσκολο. Θα το παραδεχτούμε σε πολύ κοντινούς ανθρώπους, από τους οποίους μπορεί να ζητήσουμε βοήθεια, αλλά τώρα πια έχουμε και παραδείγματα ανθρώπων που έχουν στο ενεργητικό τους αποτυχίες, αλλά προχώρησαν, τις ξεπέρασαν και το μοιράζονται δημόσια. Έχω κάνει αρκετές έρευνες για την αποτυχία στη ζωή και για τα στάδια μέχρι την επιτυχία, που περιλαμβάνουν πάντα πολλές αναποδιές, και βλέπω ότι η αποτυχία αντιμετωπίζεται ως ρετσινιά. Όσον αφορά τα social media, σε μια έρευνα που έκανα στο παρελθόν για την επίπτωσή τους στην ψυχολογία των ανθρώπων, το 40% των νέων απαντούσαν ότι παθαίνουν κατάθλιψη παρακολουθώντας τα social. Αυτό είναι περίεργο διότι γνωρίζουν ότι, συχνά, αυτά που ποστάρει ο καθένας είναι σε μεγάλο βαθμό ψεύτικα, κάτι που δείχνει την ανάγκη του ανθρώπου να νιώσει ότι περνάει όντως καλά και να αιστανθεί σημαντικός μέσα από την επιβεβαίωση των likes. 

― Σε κάποιο σημείο του βιβλίου θέτετε το ερώτημα: «Εσύ μπορείς να γράψεις το τέλος στο δικό σου παραμύθι;». Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
Σημαίνει ότι, όσο περνούν τα χρόνια, χρειάζεται να αναθεωρούμε και να διαμορφώνουμε νέες πεποιθήσεις. Nα μην είμαστε έρμαια της ζωής που απλά μας πάει και μας παρασύρει. Για να μπορείς, όμως, να την πηγαίνεις εσύ τη ζωή σου, χρειάζεται να ξέρεις πολύ καλά ποιος είσαι, πού θέλεις να πας, πώς, γιατί, και να είσαι σίγουρος γι’ αυτά. Και ο τρόπος να το κάνεις είναι να περάσεις πρώτα από μια καλή διαδικασία αυτογνωσίας, να πετάξεις από πάνω σου τις πεποιθήσεις που σου είναι φορεμένες από τους γονείς σου ή από την κοινωνία. Αυτή είναι η μεγάλη ικανότητα της αυτοηγεσίας.

― Έχοντας μελετήσει επί δεκαετίες την ανθρώπινη συμπεριφορά, θεωρείτε ότι οι άνθρωποι σήμερα είναι περισσότερο ή λιγότερο ψυχικά ανθεκτικοί σε σχέση με παλαιότερες γενιές;
Είτε μιλάμε για κάποια παλαιότερη γενιά είτε μιλάμε για σημερινούς ανθρώπους, η αντίδρασή τους απέναντι στην απώλεια ή στο εκάστοτε τούνελ είναι πάνω κάτω η ίδια. Απλώς τώρα δεν έχουν το ταμπού να ζητήσουν βοήθεια. Αυτό που βλέπω ως μεγάλη διαφορά είναι ότι πλέον αναγνωρίζουμε πως η ψυχική υγεία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συνολικής μας υγείας. Αυτή τη στιγμή ένα 10% περίπου των Ελλήνων κάνουν ψυχοθεραπεία κι ένα 27% κάνουν κάτι για την προσωπική τους ανάπτυξη – είτε διαβάζουν βιβλία αυτοβελτίωσης, είτε παρακολουθούν σχετικά σεμινάρια, είτε έχουν έναν μέντορα ή coach. Όλοι αυτοί που δουλεύουν συστηματικά με τον εαυτό τους βλέπουν μεγάλη βελτίωση στη ζωή τους.

― Τι θα συμβουλεύατε έναν άνθρωπο που αυτή τη στιγμή βρίσκεται μέσα στο δικό του «τούνελ» και δυσκολεύεται να δει διέξοδο;
Θα του έλεγα να καλλιεργήσει μια νοοτροπία που αποδέχεται ότι στη ζωή δεν είναι όλα ρόδινα. Όπως έχουμε αποδεχτεί ότι υπάρχουν τέσσερις εποχές, έτσι χρειάζεται να αποδεχτούμε ότι και η ζωή έχει τις δικές της εναλλαγές. Ακόμα και πράγματα τα οποία έχουμε καλοσχεδιάσει μπορεί να μη βγουν όπως τα περιμένουμε, αλλά αυτό να μην οφείλεται σε εμάς. Κατά τον αναλογισμό μας, λοιπόν, ρωτάμε τον εαυτό μας: Τι οφειλόταν σε μένα; Το διορθώνω για την επόμενη φορά. Τι δεν οφειλόταν σε μένα; Το προβλέπω για την επόμενη φορά.