Deep Thought Paperback+: Τα βιβλία του μήνα

Στο καλύτερο podcast τού ελληνικού Internet Deep Thought: Paperback+ προτείνουμε βιβλία που διαβάσαμε και μας άρεσαν. Εδώ, γράφουμε για ορισμένους από τους τίτλους που παρουσιάσαμε τον μήνα που μας πέρασε. 

* * *

Ξεκινάμε με ένα μυθιστόρημα επίκαιρο λόγω θέματος αλλά βέβαια και λόγω της επίσκεψης του συγγραφέα στην Αθήνα. Ο Ίαν ΜακΓιούαν μιλά αύριο Τρίτη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών για το νέο του βιβλίο με τίτλο “Τι μπορούμε να γνωρίζουμε” (μετάφραση Κατερίνα Σχινά, 464 σελίδες, Εκδόσεις Πατάκη). Εικοτολογική/δυστοπική λογοτεχνία, ολίγη επιστημονική φαντασία, ερωτικό μυθιστόρημα, σίγουρα ακόμα μία απόδειξη της δεξιοτεχνικής γραφής τού πολυβραβευμένου Βρετανού συγγραφέα.

Είμαστε στο 2119. Ο ακαδημαϊκός ερευνητής Τομ Μέτκαλφ ζει στη Σνοουντόνια, όπως μετονομάστηκε η Οξφόρδη μετά την “Παράκρουση”. Βλέπεις, μεταξύ 21ου και 22ου αιώνα έλαβε χώρα αυτό που όλοι φοβόμαστε και για το οποίο μάς προειδοποιούσαν οι επιστήμονες επί δεκαετίες: η κλιματολογική αλλαγή προκάλεσε την άνοδο της στάθμης του νερού εξαιτίας της τήξης των πάγων. Συνάμα, η αδόκιμη πυρηνική πολιτική και ο επεκτατισμός ορισμένων κρατών έφεραν καταστροφικές αλλαγές στο περιβάλλον. Η Γη καλύφθηκε από νερό στο μεγαλύτερο μέρος της, και όσοι άνθρωποι απέμειναν έγιναν νησιώτες.

Ο Τομ, καθηγητής Ανθρωπιστικών Σπουδών, αφιερώνει την καριέρα του στην αναζήτηση ενός ποιήματος. Η μοίρα του αγνοείται από ένα βράδυ τού 2014, τότε που Η Κορόνα, όπως καλείται το ποίημα λόγω του στιλ του, γράφτηκε από τον διάσημο Βρετανό ποιητή Φράνσις Μπλάντυ προς τιμήν της συζύγου του Βίβιεν Μπλάντυ και διαβάστηκε μπροστά στους καλεσμένους του ζεύγους. Το μοναδικό αντίγραφο του ποιήματος, γραμμένο σε περγαμηνή επεξεργασμένης βακέτας, δόθηκε στη Βίβιεν. Από τότε κανένας δεν το είδε, και οι στίχοι του δεν αναπαράχθηκαν πουθενά. Έμεινε στη μνήμη των παρευρισκομένων όχι ακέραιο αλλά μέσα από το φίλτρο που έφτιαξαν οι έγνοιες και οι σκέψεις τους όσο ο Φράνσις απήγγελλε τις 12.500 λέξεις του.

Αυτή την εντύπωση που άφησε το ποίημα σε όσους γνώριζαν την ύπαρξή του κυνηγά ο Τομ. Νοσταλγός του 20ού και του 21ου αιώνα, “ζει” μέσα από την έρευνά του, μέσα από τα ημερολόγια της Βίβιεν, τα email και τα μηνύματα των φίλων της. Νιώθει ότι του λείπει μια εποχή που δεν έζησε, αισθάνεται εγγύτητα με χαρακτήρες —ανθρώπινους και «τυπογραφικούς»— που δεν είδε και δεν άγγιξε ποτέ.

Ο Τομ χαρακτηρίζεται από ασυνήθιστες ιδιότητες για την εποχή και τον περίγυρό του. Οι κάτοικοι των νησιών του βρετανικού αρχιπελάγους σαν να ζουν με μια ήπια έλλειψη ενθουσιασμού και εγκαρδιότητας. Δεν ενδιαφέρονται για τις ανθρωπιστικές επιστήμες, προς απογοήτευση του Τομ, δεν εξιτάρονται από τις Τέχνες — δεν εξιτάρονται γενικώς. Ο ΜακΓιούαν κάνει τον παραλληλισμό με τη δική μας εποχή σε αυτή την περίπτωση. Η Βίβιεν γράφει στα ημερολόγιά της πως αντιμετωπίζει τις ίδιες συνθήκες με τους φοιτητές της. Οι νέοι στρέφονται στον υλισμό, κυνηγούν τις σπουδές στα χρηματοοικονομικά, απομακρύνονται από τις τέχνες, από τη λογοτεχνία… Μαζί, ο συγγραφέας και οι ήρωές του καυτηριάζουν και τον ρόλο της ακαδημαϊκής κοινότητας ή, μάλλον, την απουσία του ρόλου της από την κοινωνία και την ουσία των πραγμάτων.

Το “Τι μπορούμε να γνωρίζουμε” είναι ένα tour de force, ένα πολυδιάστατο βιβλίο-σπουδή της ανθρώπινης κατάστασης: αναφέρεται στη νοσταλγία για το εξιδανικευμένο παρελθόν που δεν γνωρίσαμε παρά μόνο μέσα από τα ρομαντικά λόγια όσων εσκεμμένα ή αθέλητα εξωραΐζουν το κληροδότημά τους επιλέγοντας τι θα αφήσουν πίσω. Μιλά για τη σκανδαλοθηρική γοητεία που ασκεί η ζωή και όχι η τέχνη των καλλιτεχνών/λογοτεχνών. Για την ανάγκη να νιώσουμε —να ΝΙΩΣΟΥΜΕ— το συναίσθημα που μας γαντζώνει πάνω σε όποιον μάς προσφέρει την πιο άμεση και ολοκληρωτική απόδραση από το τέλμα μας.

* * *

Σε άλλο επεισόδιο αναφερθήκαμε στη συλλογή διηγημάτων της Γιουριέτ Ρομέρο “Οι Επισκέπτριες”. Κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Carnivora, σε μετάφραση της Δέσποινας Δρακάκη.

Οι Επισκέπτριες είναι ό,τι γράφει ο τίτλος: γυναίκες στο επισκεπτήριο της φυλακής. Όλες οι αφηγήτριες στις δέκα ιστορίες του βιβλίου έχουν κάποιον άντρα πίσω από τα σίδερα που πρέπει να επισκεφτούν. Γιατί πρέπει;

Γιατί δεν γίνεται αλλιώς. Ποιος άλλος θα το κάνει; Αν και, έξω, η ελευθερία αυτών των γυναικών μετριέται με αναμνήσεις, με τις ημέρες και τις ώρες του επισκεπτηρίου, με την αναμονή στο λιοπύρι εκείνες τις προδιαγεγραμμένα χαμένες μέρες.

Σε κάθε ιστορία πρωταγωνιστεί μία διαφορετική γυναίκα: φίλη, αδελφή, σύζυγος, γιαγιά. Μια ιερόδουλη, μια κακοποιημένη μητέρα, μια πλανόδια τραγουδίστρια, η κόρη ενός παιδόφιλου, η σύντροφος ενός διεφθαρμένου πάστορα, μια τρανς πρώην κρατούμενη. Οι ζωές τους, διαφορετικές και ξένες μεταξύ τους, τέμνονται στην ουρά της αναμονής.

Όλες καταλήγουν στην ίδια ρουτίνα πριν την είσοδο. Όλες είναι θύματα εκμετάλλευσης των αντρών που τις περιμένουν. Φαινομενικά ελεύθερες, είναι μαριονέτες και τα νήματά τους κρατιούνται σφιχτά πίσω από τα κάγκελα της φυλακής. Φυλακισμένες εξ αποστάσεως, σέρνουν τις αλυσίδες ενός άλλου — αγρίμια σε αόρατο κλουβί, γλείφουν τις πληγές τους περιμένοντας τον ήχο της κλειδαριάς.

Γραμμένες με γοητευτικό ρεαλισμό, οι ηρωίδες της Ρομέρο συγχωρούν(ται) και καταδικάζονται από τον εαυτό τους και από την κοινωνία. Καθισμένες μόνιμα στο εδώλιο μιας επαναλαμβανόμενης διαμάχης με τις ενοχές, την εικόνα, τις εντυπώσεις, και την ανάγκη για αλήθεια και ειλικρίνεια.

Η Αφροκολομβιανή Γιουριέτ Ρομέρο εκθέτει με το πρώτο βιβλίο της ένα ψηφιδωτό μοναδικών προσωπικών ιστοριών που απαρτίζουν το όλον μιας ιδιαίτερης κοινής ιστορίας. Η συλλογική εμπειρία τεμαχίζεται υπό μορφήν διηγημάτων σύντομων σαν διαδοχικό ανοιγοκλείσιμο των ματιών, ώσπου να εμφανιστεί μπροστά μας η μεγάλη εικόνα: γυναίκες ενός έθνους μοιράζονται τον κοινό τόπο της εξάρτησης από κάποιον, της καθημερινής αντίφασης μιας αντίδρασης ντυμένης με τα ρούχα της αφοσίωσης.

* * *

Αν δεν έχεις διαβάσει το “Εγώ που δεν γνώρισα τους άντρες” (Εκδόσεις Αίολος), πλιζ κάν’ το! Χτυπάει καμπανάκια που σήμερα άλλους μάς ξεκουφαίνουν και άλλους τούς αφήνουν αδιάφορους με καταστροφικές συνέπειες.

Η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για δυστοπικές/εικοτολογικές αφηγήσεις φέρνει ξανά στα ράφια των βιβλιοπωλείων, σε μετάφραση της Μυρσίνης Γκανά αυτή τη φορά, ένα μυθιστόρημα που πρωτοεκδόθηκε στην Ελλάδα το 1997, γραμμένο από τη Βελγίδα ψυχαναλύτρια Ζακλίν Χαρπμάν, η οποία μέχρι τον θάνατό της δεν μίλησε ποτέ σχετικά με αυτό. Δεν έδωσε καμία συνέντευξη σχετική με το βιβλίο, δεν παρείχε διευκρινίσεις στην εκδότριά της μετά την παράδοση του χειρογράφου, δεν απάντησε ποτέ σε καμία ερώτηση που αφορούσε το συγκεκριμένο μυθιστόρημα. Περίεργη συμπεριφορά, έτσι; Αν ξεκινήσεις να διαβάζεις, ίσως φτάσεις στη δική σου εξήγηση.

Με αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο, η πρωταγωνίστρια εξιστορεί τη ζωή της, μιας και πια φτάνει στο τέλος της. Έμαθε ανάγνωση και γραφή μόνη της, σε μεγάλη ηλικία, επειδή στερήθηκε τη γνώση και την επαφή με τον κόσμο. Για την ακρίβεια, δεν γνώρισε ποτέ “τον κόσμο” γιατί θυμάται τη ζωή της από τη στιγμή που, σε μικρή ηλικία, ξύπνησε σε ένα υπόγειο κλουβί με άλλες τριάντα εννέα άγνωστες γυναίκες. Καμιά τους δεν θυμάται πώς βρέθηκε εκεί· απήχθησαν κάποια στιγμή από τις ζωές τους, τα σπίτια τους, τις δουλειές τους, τις πόλεις τους, και φυλακίστηκαν σε αυτή την υπόγεια δομή, όπου φρουρούνται όλο το εικοσιτετράωρο από άντρες σε ένα μόνιμα φωτισμένο υπόγειο.

Όσο κι αν προσπαθούν, δεν καταφέρνουν να αποσπάσουν λέξη από τους δεσμοφύλακές τους. Ντύνονται με τα φτηνά υφάσματα που τους παρέχουν, μαγειρεύουν με όποια υλικά τούς δίνονται, ζουν υπό διαρκή παρακολούθηση χωρίς την επιλογή της ιδιωτικότητας. Η αφηγήτρια ονομάζεται “μικρή”. Είναι το μόνο παιδί ανάμεσα στις κρατούμενες — κάτι αξιοπερίεργο. Την έκλεισαν εκεί από λάθος; Γιατί άραγε δεν αιχμαλωτίστηκαν άλλα παιδιά;

Έτσι, γίνεται το ημερολόγιο και το ρολόι τους. Χρησιμοποιεί σαν μονάδα μέτρησης τους καρδιακούς παλμούς για να υπολογίσει πόσες ημέρες και νύχτες περνούν εκεί μέσα. Στερημένη από τους γονείς που δεν θυμάται, ψάχνει για λίγη αγάπη σε ένα περιβάλλον απρόθυμο να τη δώσει. Δεν την προσέχουν σαν παιδί, οι γυναίκες είναι τόσο απορροφημένες στον μικρόκοσμό τους που ξεχνούν ή δεν προτίθενται να αναλάβουν την διαπαιδαγώγησή της. Έτσι, η “μικρή” μεγαλώνει χωρίς να ξεκλειδώσει τους κώδικες των συναισθημάτων, πιστεύοντας ότι ο κόσμος είναι ό,τι μπορεί να δει. Στην εφηβεία της θα επαναστατήσει και θα αρχίσει τις ερωτήσεις, θα αρχίσει να απαιτεί: συγκινήσεις, απαντήσεις, προσοχή.

Ώσπου, κάτι αναπάντεχο αλλάζει τη ζωή των γυναικών. Το ποθητό πέφτει στα χέρια τους, γίνεται προσιτό. Τώρα ξεκινάει ξανά η ζωή! Ή, μήπως όχι;…

Διαβάζοντας το συγκλονιστικό αυτό βιβλίο, θα κάνεις τόσο πολλές σκέψεις και θα έρθεις μπροστά στην προοπτική αναθεωρήσεων των πάγιων δεδομένων: Ποια ζωή αξίζει να ζεις; Εκείνη που επιδιώκεις ή εκείνη που σου κληρώθηκε; Μπορείς να ορίσεις το κληροδότημά σου στις επόμενες γενιές; Αρκεί η μνήμη σου σαν ανάμνηση; Πώς ορίζεις την προσφορά στον κόσμο; Η ελευθερία είναι πραγματική; Υπάρχει; Κατακτιέται; Χαρίζεται;

Ένα μυθιστόρημα-σπαρακτικός στοχασμός της πεζής και κοινότοπης μοναδικότητάς μας όσο ο πέλεκυς της θνητότητας αιωρείται πάνω από τα κεφάλια μας — η τρομακτική συνειδητοποίηση πως ο ολοκληρωτισμός, αν οργανωθεί και εκτελεστεί μεθοδικά, μπορεί να καταλύσει τα ηθικά και πολιτιστικά δεδομένα.

* * *

Κλείνουμε με ένα διεξοδικά τεκμηριωμένο non-fiction βιβλίο, με επαναστατικό θέμα. Η επιστήμονας Cat Bohannon —διδακτορικό στην εξέλιξη της αφήγησης και της νόησης— καταθέτει μια έρευνα ζωής. Κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη με τίτλο “Εύα: Πώς το γυναικείο σώμα πρωταγωνίστησε σε 200 εκατομμύρια χρόνια ανθρώπινης εξέλιξης” (μετάφραση Κατερίνα Σχινά, 680 σελίδες) και εξετάζει τον αποκλεισμό που υπέστη το γυναικείο σώμα από την ιατρική έρευνα, και το κόστος αυτής της διάκρισης τόσο στην υγεία των γυναικών όσο στην επιστήμη της βιολογίας και της ιατρικής.

Ξεκινώντας από την “αρσενική νόρμα” ή “αρσενική μεροληψία”, δηλαδή την προτίμηση των ερευνητών προς τα αρσενικά υποκείμενα αντί των θηλυκών, η Bohannon χαρτογραφεί το γυναικείο σώμα και γράφει ένα εγχειρίδιο χρήσης. Πώς εξελίχθηκε το θηλυκό θηλαστικό; Πώς διαμορφώνουν τη ζωή μας οι βιολογικές διαφορές ανάμεσα στους άντρες και τις γυναίκες;

Επιτέλους, το γυναικείο σώμα έρχεται στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας! Η συγγραφέας εξηγεί με απλό τρόπο και αφηγηματικό ύφος πως η γένεση του γυναικείου σώματος δεν είναι μια κάποια γραμμική διαδικασία. Κάθε χαρακτηριστικό του σώματός μας έχει εξελικτική ιστορία, δέχεται αναβαθμίσεις, και αλληλεπιδρά με το περιβάλλον μέχρι να έρθει η ώρα της νέας αναβάθμισης.

Ένα διεξοδικό και εύληπτο βιβλίο, που θα σε κάνει να δεις αλλιώς τον μισό πληθυσμό της Γης.

Αυτά για την ώρα. Συνέχισε να μας ακούς στο εβδομαδιαίο Deep Thought: Paperback+ της Athens Voice, για ακόμη περισσότερες προτάσεις βιβλίων. Θα τα ξαναπούμε!