Cormac McCarthy, «Σάτρι»

Cormac McCarthy, «Σάτρι» (μετάφραση Γιώργος Κυριαζής, 775 σελίδες, Εκδόσεις Gutenberg)

Είμαστε πολύ τυχεροί που στον καιρό μας ευτυχήσαμε να δούμε σχεδόν το σύνολο των μυθιστορημάτων του Μακάρθι μεταφρασμένο άψογα στα ελληνικά, και μάλιστα συγκεντρωμένο και ενταγμένο όλο σε μια σειρά τόσο υψηλών προδιαγραφών. Μετράμε ήδη έξι βιβλία στην Aldina του Gutenberg: τυχερός όποιος θα πρωτομπεί τώρα στον κόσμο αυτού του μοναδικού συγγραφέα. Και, γιατί όχι, ας αρχίσει από τον «Σάτρι». Είναι ένα σύγχρονο κλασικό έργο που δεν έχει όμοιό του. Νά δυο λόγια γι’ αυτό, πριν κάνουμε στην άκρη για να μας μιλήσει ο μεταφραστής του Μακάρθι:

Ο Κορνίλιους Σάτρι, λοιπόν, έχει αφήσει πίσω του την οικογενειακή άνεση, τη σύζυγο, το παιδί του και την προοπτική μιας τακτοποιημένης ζωής. Ζει σε ένα μισοδιαλυμένο πλωτό σπίτι στις όχθες του ποταμού Τενεσί —το υδάτινο στοιχείο εδώ λειτουργεί σαν σύμβολο ζωής, φύσης και θανάτου ταυτόχρονα, δηλαδή κόσμου—, ψαρεύει για να επιβιώσει και κινείται ανάμεσα σε ανθρώπους που η κοινωνία έχει ήδη ξεγράψει: μεθυσμένους, μικροαπατεώνες, πόρνες, περιπλανώμενους, φτωχούς, αρρώστους, ανθρώπους που ζουν σε παράγκες, σε μπαρ, φυλακές, νοσοκομεία, στην άκρη της πόλης και της ζωής.

Το «Σάτρι», το πιο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Μακάρθι, ανήκει στα μεγάλα, δύσκολα, ατίθασα μυθιστορήματα της αμερικανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Χρονικά προηγείται του «Αιματοβαμμένου Μεσημβρινού» και δείχνει έναν Μακάρθι ακόμη βαθιά δεμένο με τον αμερικανικό Νότο, με τις λάσπες, τις φτωχογειτονιές, τα κουφάρια των ζώων, τα ποτάμια, τα χαμόσπιτα, τα βρόμικα δωμάτια και τις φωνές των ανθρώπων που ζουν εκτός του αφηγήματος της προόδου. Εδώ δεν υπάρχει η συμπαγής, μυθική βία του γουέστερν όπως στον «Μεσημβρινό», αλλά μια άλλη, πιο καθημερινή: η φθορά του σώματος, η οικονομική εξαθλίωση, η οικογενειακή ρήξη, η ενοχή, η ασθένεια, η μοναξιά, η επίμονη παρουσία του θανάτου. Το βιβλίο οργανώνεται περισσότερο σαν ένας ποταμός εμπειριών —συναντήσεις, μεθύσια, ερωτικές σχέσεις, απώλειες, νοσηλείες, περιπλανήσεις και παραισθήσεις—, δεν έχει δηλαδή μια κλασική πλοκή.

Χρονικά προηγείται του «Αιματοβαμμένου Μεσημβρινού» και δείχνει έναν Μακάρθι ακόμη βαθιά δεμένο με τον αμερικανικό Νότο, με τις λάσπες, τις φτωχογειτονιές, τα κουφάρια των ζώων, τα ποτάμια, τα χαμόσπιτα, τα βρόμικα δωμάτια και τις φωνές των ανθρώπων που ζουν εκτός του αφηγήματος της προόδου

Γύρω από τον Σάτρι, οι δευτερεύοντες χαρακτήρες αποκτούν συχνά την ένταση πρωταγωνιστών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο Χάρογκεϊτ, μια φιγούρα σχεδόν κωμική, άθλια και επινοητική, ένας άνθρωπος που κουβαλά μέσα του όλη τη γελοιότητα και την τραγωδία της επιβίωσης. Ο Μακάρθι παρακολουθεί αυτούς τους ανθρώπους χωρίς κοινωνιολογική συγκατάβαση. Τους δίνει φωνή, σώμα, συνήθειες, αδυναμίες, βρομιά, ευφυΐα και μια παράξενη αξιοπρέπεια, ακόμη και όταν οι ίδιοι έχουν πάψει να την υπερασπίζονται. Η γλώσσα, η δύναμη και η αγριότητα της πρόζας του Μακάρθι, η συνύπαρξη του υψηλού και του καθημερινού —το «Σάτρι» κινείται ανάμεσα στη βιβλική μεγαληγορία, το λαϊκό ιδίωμα, και σε όλα τα απ’ ανάμεσα, με ευθύβολη ακρίβεια και σκοτεινό χιούμορ—, είναι το μεγάλο γεγονός του μυθιστορήματος. Μια πρόταση μπορεί να γίνει πυκνή, αρχαϊκή, σχεδόν τελετουργική, και λίγες αράδες αργότερα να «εκπέσει» στη στεγνή καταγραφή μιας χειρονομίας, ενός γεύματος, μιας βάρκας, ή ενός σώματος που πονά.

Η γλώσσα, η δύναμη και η αγριότητα της πρόζας του Μακάρθι, η συνύπαρξη του υψηλού και του καθημερινού —το «Σάτρι» κινείται ανάμεσα στη βιβλική μεγαληγορία, το λαϊκό ιδίωμα, και σε όλα τα απ’ ανάμεσα, με ευθύβολη ακρίβεια και σκοτεινό χιούμορ—, είναι το μεγάλο γεγονός του μυθιστορήματος

Σε μεταγενέστερες αναγνώσεις του μυθιστορήματος έχει επισημανθεί ότι η κεντρική του ατμόσφαιρα είναι η αποσύνθεση: αποσυντίθενται σώματα, σχέσεις, σπίτια, η πόλη, ο ίδιος ο κόσμος μέσα στον οποίο κινείται ο Σάτρι. Ο Μακάρθι βρίσκει μέσα στην αποσύνθεση ρυθμό, εικόνα, κίνηση, και μιαν απρόσμενη τρυφερότητα. Το «Σάτρι», έτσι κι αλλιώς ,είναι η μεγάλη ελεγεία του για τον Νότο, την ίδια στιγμή που ο ποταμός Τενεσί γίνεται τόπος εξορίας και καταφυγίου, όριο ανάμεσα στη ζωή που εγκαταλείφθηκε και στη ζωή που απομένει: ένα τοπίο που στηρίζει και συγχωρεί τους ήρωές του, με τις ενοχές, τις απώλειες, τις σιωπές, τις λαχτάρες και τις αποτυχίες τους.

* * *

Ήδη όμως είπαμε πολλά. Δίνουμε ευθύς αμέσως τον λόγο στον μεταφραστή του βιβλίου, Γιώργο Κυριαζή, αφού τον ευχαριστήσουμε και από εδώ για την προθυμία και τον χρόνο του. Νά τι μας είπε:

Βλέπεις στο βιβλιοπωλείο το «Σάτρι» του Κόρμακ Μακάρθι. Το παίρνεις στα χέρια, το ανοίγεις στην αρχή, όπως κάνεις συνήθως (γιατί ξέρεις ότι πολλές φορές τα οπισθόφυλλα είναι υπερβολικά, αν όχι παραπλανητικά), και διαβάζεις τις πρώτες γραμμές. Αν το βλέμμα σου αρνηθεί να σηκωθεί από το χαρτί μέχρι την πέμπτη σελίδα του κειμένου, όπου τελειώνει το (ας πούμε) προοίμιο, τότε συγχαρητήρια: έχεις βρει το επόμενό σου ανάγνωσμα.

Οι πρώτες αυτές σελίδες του «Σάτρι» είναι σημαντικές για δύο λόγους: ο πρώτος είναι ότι σου δίνουν να καταλάβεις τι θα ακολουθήσει, αλλά το κάνουν υποδόρια, χωρίς να αποκαλύψουν τίποτε για την πλοκή, ρίχνοντάς σε μέσα σε ένα σκηνικό απ’ όπου δεν θα μπορέσεις να ξαναβγείς πριν το τέλος της ανάγνωσης· ο δεύτερος είναι η γλώσσα. Αν αγαπάς τη γλώσσα, αν λατρεύεις τη γραφή, αυτές οι πρώτες σελίδες θα σε κυριέψουν, καθώς είναι γραμμένες με λόγο πυκνό, μεστό, σχεδόν ποιητικό. Στη συνέχεια το κείμενο αλλάζει. Αλλά δεν θα σε απογοητέψει. Έτσι κι αλλιώς, εφτακόσιες σελίδες τόσης έντασης θα ήταν κουραστικές, επομένως είναι πια καιρός να αρχίσει η αφήγηση.

Η οποία ξεκινά με ένα πτώμα που ανασύρεται από τον ποταμό Τενεσί και σε βάζει να συμπορεύεσαι με τον κεντρικό ήρωα, έναν άνθρωπο που εγκατέλειψε την οικογένειά του και μια ζωή σχετικής ευμάρειας για να μείνει σε ένα άθλιο βαρκόσπιτο και να βγάζει το ψωμί του ψαρεύοντας στα θολά ποταμίσια νερά, από σκηνή σε σκηνή σαν να ζεις κινηματογραφική ταινία των αδελφών Κοέν, με πλήθος δεύτερων χαρακτήρων βγαλμένων από τη ζωή («ημιαυτοβιογραφικό μυθιστόρημα» το χαρακτηρίζουν κάποιοι κριτικοί) που μπλέκουν σε σχεδόν απίστευτες περιπέτειες, μερικές φορές στα όρια του μπουρλέσκ («το πιο αστείο βιβλίο του Μακάρθι», λένε άλλοι). Πόρνες, άστεγοι, εγκληματίες, φτωχοί, τρελοί κι απόκληροι, άνθρωποι που δεν έχουν στον ήλιο μοίρα. Και σαν ταινία, ξανά (η κινηματογραφική γραφή είναι θεμελιώδες χαρακτηριστικό της τέχνης του Κόρμακ Μακάρθι), σε εκτινάσσει από το γέλιο στο κλάμα και από τη συγκίνηση στην έκπληξη.

Πόρνες, άστεγοι, εγκληματίες, φτωχοί, τρελοί κι απόκληροι, άνθρωποι που δεν έχουν στον ήλιο μοίρα

Διαβάζοντας το «Σάτρι», καταλαβαίνεις αμέσως γιατί ο Μακάρθι θεωρείται κορυφαίος συγγραφέας, και κατανοείς πώς εδώ ουσιαστικά ακόνισε την πένα του πριν μεθοδεύσει τη σαρωτική επέλαση του «Αιματοβαμμένου Μεσημβρινού»· και μπορεί τα δύο βιβλία να μην έχουν μεγάλη σχέση μεταξύ τους σε ό,τι αφορά την πλοκή, την ψυχολογική διάθεση και τη θεματολογία, αλλά τα ενοποιεί το καλοδουλεμένο γλωσσικό ύφος, καθώς και η αίσθηση (που φαίνεται κυρίως στην αρχή του «Σάτρι» αλλά και στο τέλος, λες και θέλει να δώσει τη σκυτάλη της αφήγησης στον «Μεσημβρινό») πως υπάρχει κάτι κρυφό και απειλητικό που κινείται στις παρυφές των αισθήσεων και που καλό θα ήταν να το αποφύγεις στη ζωή σου, φίλε αναγνώστη.

• Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:

Ξύπνησε μέσα στη ληθαργική ζέστη του καλοκαιρινού μεσημεριού, με τον ήλιο να σφυροκοπά την τσίγκινη στέγη από πάνω του κάνοντας το παλιό ξύλο της παράγκας να αναδίνει μια μυρωδιά ξινή. Άκουγε το ουρλιαχτό των πριονιών από το πριονιστήριο απέναντι στο ποτάμι, και άκουγε και τα σποραδικά γρυλίσματα των γουρουνιών από το σφαγείο. Γύρισε το πρόσωπο προς τον τοίχο και άνοιξε το ένα μάτι. Κοίταξε μέσα από μια χαραμάδα στις σκασμένες από τον ήλιο σανίδες την αργή καφετιά ροή του ποταμού που ακολουθούσε τη χαμηλή παλίρροια. Μετά από λίγο σηκώθηκε με κόπο, βλεφαρίζοντας μέσα στις σκονισμένες λωρίδες ηλιόφωτος που έσκιζαν το ζεστό σκοτάδι. Σηκώθηκε τρεκλίζοντας όρθιος, είδε ότι είχε κοιμηθεί με το παντελόνι, πήγε στην πόρτα, βγήκε έξω, έξυσε τη γυμνή κοιλιά του κι έψαξε με το βλέμμα τις σανίδες για κανένα αδέσποτο αγκίστρι πηγαίνοντας ξυπόλητος προς την κουπαστή. Ακούμπησε με τους αγκώνες και ατένισε το ποτάμι. Η βάρκα είχε μισοβουλιάξει και καθόταν πλημμυρισμένη μέσα στο ρεύμα. Σήκωσε το ένα πόδι και εξέτασε προσεκτικά τα δάχτυλά του. Άκουγε από παντού μέσα στον ζεστό καλοκαιρινό αέρα το βουητό των μηχανών, τη μοναχική εργατικότητα της πόλης. Μισόκλεισε τα μάτια και τεντώθηκε. Μια βυθοκόρος κινούνταν αντίθετα στο ρεύμα, με τους σωλήνες και το παλάγκο της σηκωμένα. Την κοίταζε που περνούσε. Μια φιγούρα στη γέφυρα του σκάφους του κούνησε το χέρι, κι εκείνος ανταπέδωσε τον χαιρετισμό.

Ο Σάτρι έλυσε το σχοινί από την κουπαστή κι άρχισε να τραβά τη βάρκα στο πλάι του πλωτού σπιτιού του. Η βάρκα έγερνε και βυθιζόταν μέσα στο ποτάμι. Πέταξε το σχοινί στην όχθη, κατέβηκε από τη σανιδένια πασαρέλα, το μάζεψε μέσα από τη λάσπη και βουλιάζοντας κι ο ίδιος μέχρι τον αστράγαλο τράβηξε τη βάρκα έξω. Έπιασε τον κρίκο της πλώρης, στηρίχτηκε γερά και τράβηξε προς τα πάνω. Η λάσπη ανάβλυσε ανάμεσα στα δάχτυλα των ποδιών του. Σήκωσε το μπροστινό μέρος της βάρκας και κοίταξε το νερό που χυνόταν πάνω από την παπαδιά πίσω στο ποτάμι. Ουρές λαμπύρισαν και βυθίστηκαν. Τράβηξε στην όχθη τη βάρκα και τη σήκωσε από το πλάι. Τα παγιδευμένα ψάρια ταράχτηκαν κι άρχισαν να τινάζονται. Έγειρε τη βάρκα με προσοχή, και τα έβλεπε να φτάνουν ως το σημείο της υπερχείλισης και μετά να γυρίζουν πίσω. Όταν άφησε τελικά κάτω τη βάρκα, τα ψάρια ήταν πεσμένα στις σανίδες με το στόμα ανοιχτό κάτω από έναν ήλιο που είχε ήδη αρχίσει να τα στεγνώνει.

Ο Σάτρι έψαξε στις μπροστινές τσέπες του παντελονιού του. Σηκώθηκε και πήγε στο βαρκόσπιτο, και γύρισε με έναν μεγάλο σουγιά. Έβαλε το χέρι στον πυθμένα της βάρκας κι έβγαλε ένα γατόψαρο πιάνοντάς το από την κάτω σιαγόνα. Έτρεμε λίγο και κουνούσε την ουρά του. Ο Σάτρι το γύρισε από την άλλη, βύθισε τη μύτη του σουγιά στον λαιμό του και άνοιξε την υγρή γαλάζια κοιλιά του με μια επιδέξια κίνηση που έχυσε τα ζωντανά σπλάχνα του πάνω στο μπράτσο του σ’ έναν κυκεώνα σκουρόχρωμου αίματος. Πήρε εκείνα τα εντόσθια, τα τράβηξε από το ψάρι και τα πέταξε, μια υγρή σκουληκόμορφη μάζα που σφάδασε για μια στιγμή αστράφτοντας στο φως του ήλιου κι έπεσε στην ήρεμη επιφάνεια του ποταμού με ένα αδύναμο πλαφ που έσβησε σχεδόν αμέσως. Ξάπλωσε το καθαρό ψάρι δίπλα του κι άρπαξε το επόμενο. Ήταν επτά συνολικά, και μέσα σε λίγα λεπτά βρίσκονταν καθαρισμένα και παραταγμένα στη σκιά κάτω από τον πάγκο της βάρκας. Έκοψε τις πετονιές από τα αγκίστρια που είχε σώσει, ξέπλυνε τη βλέννα και το αίμα από τα χέρια του, καθάρισε τον σουγιά, τον έκλεισε και γύρισε πίσω στο βαρκόσπιτο.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Στις όχθες του ποταμού Τενεσί, ο Κορνίλιους Σάτρι ζει αποκομμένος από τον κόσμο: ψαράς, περιπλανώμενος, απόκληρος, μάρτυρας μιας Αμερικής που σαπίζει και τραγουδά. Ανάμεσα σε μεθυσμένους, απατεώνες, αγίους της λάσπης και φίλους που χάνονται, δεν αναζητά τη λύτρωση αλλά μια αλήθεια αρκετά σκληρή για να την αντέξει. Το πιο πληθωρικό αλλά και βαθιά ανθρώπινο μυθιστόρημα του Κόρμακ Μακάρθι: ένας γλωσσικός ποταμός με λεπτό, σκοτεινό χιούμορ, όπου η φτώχεια γίνεται έπος, ενώ η μοναξιά, η ενοχή αλλά και μια παράξενη τρυφερότητα αποκτούν πρόσωπο. Ένα συγκλονιστικό ταξίδι στην άγρια καρδιά της απώλειας και της ζωής. Ένα βιβλίο που δεν διαβάζεται απλώς: σε στοιχειώνει. Στη σειρά ALDINA κυκλοφορούν επίσης τα μυθιστορήματα του Μακάρθι «Επιβάτης», «Stella Maris», «Αιματοβαμμένος Μεσημβρινός», «Τέκνο του Θεού», «Ο Δρόμος».

• Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

Ο Κόρμακ Μακάρθι (Cormac McCarthy, 1933-2023) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Αμερικανούς συγγραφείς. Γεννήθηκε στο Ρόουντ Άιλαντ και μεγάλωσε στο Τενεσί. Έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του απομονωμένος από τον κόσμο, αποφεύγοντας τις συνεντεύξεις και τη δημοσιότητα. Το έργο του εστιάζει στην ανθρώπινη σκληρότητα, την επιβίωση και τη μοίρα. Το σκοτεινό, βίαιο ύφος του είναι εντελώς ιδιαίτερο, ενώ χαρακτηρίζεται από την έλλειψη σημείων στίξης αφενός και μια βιβλική διάσταση αφετέρου. Πέθανε σε ηλικία 89 ετών, αφήνοντας πίσω του μια βαθιά κληρονομιά που επαναπροσδιόρισε την αμερικανική λογοτεχνία.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.