Το έργο του Στέλιου Ράμφου για τη νεοελληνική αυτογνωσία, τους θεσμούς και την ευθύνη, πέρα από εύκολες ταμπέλες
Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε μία από εκείνες τις περιπτώσεις διανοουμένων που είναι πολύ πιο εύκολο να τους κατατάξεις βιαστικά παρά να ασχοληθείς μαζί τους επί της ουσίας. Και αυτό ίσως εξηγεί ένα μέρος των αντιδράσεων που συνόδευσαν τόσο τη δημόσια διαδρομή του όσο και τον θάνατό του. Για κάποιους υπήρξε ένας βαθυστόχαστος ανατόμος του νεοελληνικού ψυχισμού. Για άλλους, πάλι, κυρίως τα τελευταία χρόνια, αρκούσαν ορισμένες πολιτικές του τοποθετήσεις για να ενταχθεί ολόκληρο το έργο του σε ένα συγκεκριμένο ιδεολογικό στρατόπεδο.
Για μια συμβολή στην εθνική μας αυτογνωσία
Ο Ράμφος υπήρξε πρωτίστως ένας στοχαστής της νεοελληνικής αυτοσυνειδησίας. Ένας άνθρωπος που αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της πνευματικής του ζωής σε ένα δύσκολο, φιλόδοξο και ενίοτε παράτολμο εγχείρημα: να διερευνήσει πώς διαμορφώθηκε ιστορικά ο ψυχισμός του Νεοέλληνα και πώς αυτός συνδέεται με τη δυσκολία συγκρότησης σταθερών θεσμών, με την αμφίθυμη σχέση μας με τη Δύση, με τη σύγκρουση παράδοσης και νεωτερικότητας, με την υπεροχή των προσωπικών δεσμών έναντι των απρόσωπων κανόνων, με τον ρόλο της οικογένειας, με την έννοια της ευθύνης, με τον χρόνο και τελικά με τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας.
Ο Ράμφος ενδιαφέρθηκε για την Ελλάδα σε επίπεδο βαθύτερο από εκείνο της τρέχουσας πολιτικής. Αναζητώντας τις αιτίες πίσω από τις μεγάλες πολιτικές και οικονομικές κρίσεις του νεότερου ελληνικού κράτους, τον πελατειασμό, τη δυσπιστία προς τους θεσμούς, τη διαρκή αναζήτηση ενός προστάτη ή ενός σωτήρα και τη συχνή μεταβίβαση της ευθύνης στους τρίτους, διέκρινε βαθύτερες πολιτισμικές και ψυχικές παραμέτρους.
Ως γνωστόν, ο Ράμφος πέρασε από διαφορετικές φάσεις πνευματικής αναζήτησης. Στράφηκε στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, στην ορθόδοξη πατερική γραμματεία και στην αναζήτηση μιας ιδιαίτερης ελληνικής πρότασης απέναντι στον δυτικό ατομοκεντρισμό. Στον πρώιμο Ράμφο η ελληνική και χριστιανική παράδοση αντιμετωπίζεται ως φορέας μιας διαφορετικής δυνατότητας ανθρώπινης ύπαρξης, βασισμένης περισσότερο στο Πρόσωπο, στη σχέση και στην υπέρβαση του κλειστού ατομικού εαυτού.
Η πορεία του, ασφαλώς, δεν υπήρξε ευθύγραμμη. Με τα χρόνια έγινε πολύ αυστηρότερος απέναντι στην ίδια την παράδοση στην οποία προηγουμένως είχε αναζητήσει δυνατότητες υπέρβασης των ορίων της δυτικής νεωτερικότητας. Άρχισε να διακρίνει μέσα στην ορθόδοξη και βυζαντινή κληρονομιά στοιχεία που, σύμφωνα με την ερμηνεία του, δυσκόλεψαν την εξατομίκευση και την ενεργό πρόσληψη του ιστορικού χρόνου.
Σταδιακά, το κέντρο βάρους της σκέψης του μετατοπίστηκε προς τη λεγόμενη «εκσυγχρονιστική» κατεύθυνση. Η άμεση σχέση με το αιώνιο και το Απόλυτο, όταν αποσυνδέεται από την ιστορική πράξη, δύναται, κατά τον ύστερο Ράμφο, να μετατραπεί σε πηγή στασιμότητας και υστέρησης. Το πρόσωπο χωρίς ισχυρή εξατομίκευση κινδυνεύει να παραμένει εξαρτημένο, έρμαιο του συναισθηματικού του κόσμου, δίχως επαρκώς συγκροτημένο εαυτό και ώριμη κριτική συνείδηση, προωθητική της προόδου.
Σε αυτό το πλαίσιο επανέρχεται στη σκέψη του η δυσκολία της εξατομίκευσης. Η αδυναμία, δηλαδή, να συγκροτηθεί ένας εαυτός ο οποίος δεν χρειάζεται συνεχώς την ασφάλεια της οικογένειας, της ομάδας, της παράταξης ή μιας εξωτερικής αυθεντίας για να υπάρξει. Ένας εαυτός ικανός να αναλαμβάνει προσωπικά την ευθύνη των επιλογών του και συγχρόνως να αποδέχεται κανόνες που δεν δημιουργήθηκαν ειδικά για τον ίδιο.
Από εδώ προκύπτει και η μεγάλη σημασία που απέδιδε στους θεσμούς. Για τον Ράμφο, η θεσμική υστέρηση συνδεόταν με μια κοινωνία στην οποία ο προσωπικός δεσμός παραμένει συχνά ισχυρότερος από τον απρόσωπο κανόνα. Η οικογένεια, η γνωριμία, τα κάθε λογής δίκτυα και η προσωπική προστασία προσφέρουν μεγαλύτερη ασφάλεια από έναν θεσμό που οφείλει να ισχύει εξίσου για όλους.
Εξίσου κομβική ήταν και η προβληματική του για την ελληνική αίσθηση του χρόνου, στην οποία ήδη αναφερθήκαμε ακροθιγώς. Ο Ράμφος θεωρούσε ότι ένα μέρος της νεοελληνικής συνείδησης παραμένει καθηλωμένο ανάμεσα σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν και σε ένα στάσιμο παρόν, δυσκολευόμενο να εισέλθει ουσιαστικά στον ιστορικό χρόνο και να συγκροτήσει μια ενεργή σχέση με το μέλλον. Στη δική του ερμηνεία, η βαθιά προσήλωση στο αιώνιο και στο επέκεινα, όπως αυτή διαμορφώθηκε μέσα από τη βυζαντινή και ορθόδοξη παράδοση, αποδυνάμωσε τη σχέση με τον χρόνο ως πεδίο ανθρώπινης πράξης, μεταβολής και δημιουργίας. Επομένως, καθίσταται δυσχερής η δυνατότητα σχεδιασμού, ανάληψης ευθύνης και «επένδυσης» σε θεσμούς με διάρκεια, των οποίων τους καρπούς ίσως απολαύσουν άλλοι σε μεταγενέστερο χρόνο. Διότι θεσμός σημαίνει, σε τελική ανάλυση, αποδοχή μιας διάρκειας μεγαλύτερης από τον εαυτό μας, με κοσμικούς όμως όρους.
Το έργο του ,συνεπώς, είναι πολύ πιο δύσκολο και απαιτητικό από την εικόνα που σχημάτισε γι’ αυτόν το ευρύ κοινό μέσα από τις δημόσιες εμφανίσεις των τελευταίων δεκαετιών.
Ο Ράμφος της ερμηνευτικής ανάλυσης του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, των Πατέρων της Εκκλησίας, της ψυχαναλυτικής προσέγγισης των ονείρων, του Παπαδιαμάντη και του Καβάφη δεν χωρά εύκολα στη συνήθη ταξινόμηση του «συστημικού δημόσιου διανοουμένου». Σε αυτά τα έργα συναντάμε έναν συγγραφέα που απαιτεί από τον αναγνώστη μελέτη σε βάθος. Μπορεί κανείς να διαφωνήσει μαζί του, αφού προηγουμένως τον ακολουθήσει ,όμως, σε ένα ιδιαίτερα απαιτητικό ταξίδι στους χώρους της φιλοσοφίας, της θεολογίας, της ανθρωπολογίας και της ψυχολογίας.
Η επί της ουσίας κριτική και η επιφανειακή προσέγγιση
Ασφαλώς, το έργο του Ράμφου προσφέρεται και για ουσιαστική κριτική. Θα μπορούσε κανείς να επισημάνει ότι η ερμηνεία του ελληνικού «ζητήματος» παραμένει πάντοτε στο έργο του κυρίως φιλοσοφική, ανθρωπολογική και ψυχολογική και ότι συχνά της λείπει μια ισχυρότερη κοινωνιολογική, ιστορική και γενικότερα εμπειρικά «γειωμένη» προσέγγιση. Έννοιες όπως το «έλλειμμα εαυτού», τα «οικογενειακά-συναισθηματικά άτομα», η ιδιαίτερη σχέση με τον χρόνο ή η αδυναμία εσωτερίκευσης της ευθύνης είναι γόνιμα ερμηνευτικά εργαλεία, τα οποία όμως κάποιες φορές κινδυνεύουν να αποκτήσουν τη λειτουργία ενός καθολικού σχήματος-πασπαρτού για την εξήγηση πολύ διαφορετικών φαινομένων.
Άλλωστε, οι θεσμικές αδυναμίες και παθογένειες μιας κοινωνίας οφείλονται επίσης σε ιστορικές συγκρούσεις, συγκεκριμένες κοινωνικές δομές, οικονομικά συμφέροντα, διεθνείς εξαρτήσεις, κρατικές διαδρομές, κομματικά συστήματα και συγκεκριμένες σχέσεις εξουσίας. Παράλληλα, ο «Νεοέλληνας» εμφανίζεται στο έργο του περίπου ως ενιαίος ανθρωπολογικός τύπος, παρότι οι εκάστοτε κοινωνικές τάξεις, οι διαφορετικές γενιές και ιστορικές περίοδοι, οι επιμέρους γεωγραφικές περιοχές κ.λπ. οδηγούν σε πολύ διαφορετικές εμπειρίες και συνακόλουθα συμπεριφορές.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται και το πρόσφορο έδαφος για μια σοβαρή κριτική στον Ράμφο - ως προς τα όρια, δηλαδή, των θεωρητικών εννοιών που χρησιμοποίησε, τις πιθανές γενικεύσεις, τις a priori ερμηνευτικές του παραδοχές και την επάρκεια των αναλυτικών σχημάτων που πρότεινε.
Επιπρόσθετα, ένας άνθρωπος που στοχάστηκε και έγραψε επί τόσες δεκαετίες ήταν -έως έναν βαθμό- φυσικό να μετακινηθεί και να ανασκευάσει προηγούμενες θέσεις και απόψεις του. Ασφαλώς έχει κανείς το δικαίωμα να κρίνει -και δη αυστηρά- αυτές τις μετατοπίσεις στο πεδίο των ιδεών - τις οποίες ο ίδιος a propos πάντοτε διαχώριζε από τις ιδεολογίες.
Ωστόσο, η αποτίμησή του αποκλειστικά και μόνο με βάση τις κατά καιρούς δημόσιες παρεμβάσεις του στα ΜΜΕ για θέματα της τρέχουσας επικαιρότητας και τις πραγματικές ή υποτιθέμενες πολιτικές του «συμπάθειες» και «αντιπάθειες» είναι εξόχως επιφανειακή. Η εύκολη τοποθέτησή του σε μια συγκεκριμένη ιδεολογική «επικράτεια» (που αφού δεν είναι η συνήθης για τον χώρο της «διανόησης» καθιστά τον εν λόγω διανοητή αυτόχρημα απορριπτέο!) και η απόδοση χαρακτηρισμών όπως «συμβιβασμένος» ή «συστημικός» ελάχιστα βοηθούν στην κατανόηση μιας πολύπλευρης πνευματικής διαδρομής μεγαλύτερης των εξήντα ετών.
Ένας στοχαστής κρίνεται προφανώς και για την ενεργό συμμετοχή του στον δημόσιο διάλογο. Το έργο του, όμως, απαιτεί κάτι περισσότερο από την εύκολη πολιτική περιχαράκωση του προσώπου του. Απαιτεί να αναμετρηθεί κανείς με τα ίδια τα κείμενα και με τους προβληματισμούς που αναπτύσσει ο συγγραφέας τους.
Ο Στέλιος Ράμφος ,λοιπόν, αξίζει να διαβαστεί ως αυτό που πράγματι υπήρξε: Ένας διανοητής που αναζήτησε κάτω από την πολιτική επιφάνεια τις βαθύτερες πολιτισμικές και ψυχικές δομές και νοοτροπίες μιας κοινωνίας, τολμώντας αρκετές φορές να αναθεωρήσει ακόμη και τις δικές του βεβαιότητες.
Ίσως μάλιστα η μεγαλύτερη συμβολή του στην εθνική μας αυτοσυνειδησία να βρίσκεται ακριβώς εκεί. Στην επιμονή του ότι ένας πολιτισμός δεν ωριμάζει όταν επιβεβαιώνει διαρκώς την εικόνα που έχει για τον εαυτό του, αλλά όταν αποκτά το θάρρος να την υποβάλει στη βάσανο μιας ενδελεχούς εξέτασης.
Ο Ράμφος προέβη συστηματικά σε αυτήν την εξέταση - άλλοτε με χειρουργική ακρίβεια και άλλοτε πιθανώς με μια ορισμένη ερμηνευτική μονομέρεια. Επί δεκαετίες, πάντως, επέμενε να θέτει τον ίδιο καθρέφτη απέναντι στην ελληνική κοινωνία.
Μπορούμε να αμφισβητήσουμε -εν μέρει ή εν συνόλω- την εικόνα που έβλεπε εντός του.
Δύσκολα μπορούμε να αρνηθούμε ,όμως, τη σημασία του καθρέφτη.
17°
