Εννιά φεμινίστριες συγγραφείς που άλλαξαν τον κόσμο

Ο φεμινισμός εμφανίζεται ως ρεύμα στη λογοτεχνία ήδη από την αρχαιότητα, με την Σαπφώ και τα λυρικά ποιήματά της, που διακρίνονται για τον αισθησιασμό τους. Το 1405, η Ιταλογαλλίδα συγγραφέας και μεταφράστρια Κριστίν ντε Πιζάν έγραψε το αλληγορικό έργο «Το βιβλίο της πόλης των κυριών», ένα από τα πρώτα αληθινά φεμινιστικά έργα στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, που υποστηρίζει πως οι γυναίκες είναι πολύτιμα μέλη της κοινωνίας και τάσσεται υπέρ της εκπαίδευσής τους. Αργότερα, η Άφρα Μπεν, γνωστή σήμερα για το μυθιστόρημά της «Ορουνόκο» (1688), έγινε μια από τις πρώτες Αγγλίδες συγγραφείς που κέρδιζαν τα προς το ζην από τη συγγραφική τους εργασία. Με τον Διαφωτισμό, εμφανίστηκαν οι πρώτες μεγάλες κυρίες του πρώτου φεμινιστικού κινήματος, όπως η Ολέμπ ντε Γκουζ και η Μαίρη Γουόλστονκραφτ —της οποίας η κόρη, Μαίρη Γουόλστονκραφτ Σέλλεϋ, έγινε επίσης διάσημη ως συγγραφέας, για το μυθιστόρημά της «Φράνκενσταϊν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας» (1818). Σήμερα, έχοντας πλέον φτάσει στον Φεμινισμό 4ου Κύματος, δεν μιλάμε πλέον μόνο για το δικαίωμα των γυναικών στην ψήφο ή στην ισότιμη εργασία, αλλά και για την ισότητα ανάμεσα σε γυναίκες διαφορετικών εθνικοτήτων ή για τον τρόπο με τον οποίο ορίζεται το φύλο και τους ρόλους που το καθορίζουν, στα πλαίσια μιας κοινωνίας. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, στις 8 Μαρτίου, θυμόμαστε εννιά σημαντικές γυναικείες «πένες», που άλλαξαν τον ρου της ιστορίας και έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη του φεμινιστικού κινήματος:

Ολέμπ ντε Γκουζ (1748-1793)

Με την «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Γυναικών και της Γυναίκας Πολίτη» (1791), που η Γαλλίδα διανοούμενη, Ολέμπ ντε Γκουζ, έγραψε ως «απάντηση» στην «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη» που ψηφίστηκε το 1789, κατά την περίοδο της Γαλλικής Επανάστασης, από τη Συντακτική Συνέλευση, ξεκινά επίσημα το φεμινιστικό κίνημα. Το θεμελιώδες κείμενο της ντε Γκουζ υποστηρίζει τη χειραφέτηση των γυναικών και την πλήρη και άνευ όρων ισότητα μεταξύ των δύο φύλων, ενώ ταυτόχρονα κάνει λόγο και για την κατάργηση της σκλαβιάς των Μαύρων, εκφράζοντας σε γενικές γραμμές τις αξίες της Γαλλικής Επανάστασης. Μέσα στη βαρβαρότητα του «καθεστώτος τρόμου» που ακολούθησε την Επανάσταση (1793-94) και βρισκόμενη ακόμα σε ένα κόσμο τον οποίο κυβερνούσαν άντρες, η Ολέμπ ντε Γκουζ —εκατοντάδες χρόνια μπροστά από την εποχή της— κατηγορήθηκε άδικα ως συγγραφέας των πολιτικών κειμένων των Γιρονδίνων (αφότου εκείνοι έχασαν την εξουσία) και καταδικάστηκε σε θάνατο δι’ αποκεφαλισμού τον Ιούλιο του 1793.

Μαίρη Γουόλστονκραφτ (1759-1797)

Λίγα έργα έχουν διαμορφώσει τη φεμινιστική φιλοσοφία όσο το δοκίμιο «Η αναγνώριση των δικαιωμάτων της γυναίκας» (1792) της Βρετανίδας συγγραφέα Μαίρη Γουόλστονκραφτ. Υποστηρίζοντας το δικαίωμα των γυναικών στην εκπαίδευση, με το επιχείρημα ότι θα πρέπει να στέκονται ως «σύντροφοι» και όχι μόνο ως σύζυγοι των αντρών, η Γουόλστονκραφτ ουσιαστικά ζητά την ίση μεταχείριση μεταξύ αντρών και γυναικών από την κοινωνία, λέγοντας πως είναι και εκείνες ανθρώπινα όντα και αξίζουν την ίδια αντιμετώπιση. Η Γουόλστονκραφτ πέθανε νέα (σε ηλικία 38 ετών), από μεταγεννητικές επιπλοκές, λίγο μετά τη γέννησης της δεύτερης κόρης της με τον Ουίλιαμ Γκόντγουιν, της Μαίρη Γουόλστονκραφτ Σέλλεϋ, που ονομάστηκε έτσι μετά τον γάμο της με τον Ρομαντικό ποιητή Πέρσυ Σέλλεϋ. Η Μαίρη Σέλλεϋ έγινε και εκείνη διάσημη για το συγγραφικό της έργο, μετά την έκδοση του μυθιστορήματος «Φράνκενσταϊν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας», το οποίο έγραψε τον Μάιο του 1816 σε μια βίλλα κοντά στην Λίμνη της Γενεύης, όπου βρέθηκε μαζί με τον σύζυγό της, τον Λόρδο Βύρωνα και τον γιατρό Τζον Γουίλιαμ Πολιντόρι.

Μάργκαρετ Φούλερ (1810-1850)

Γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα, μετά την Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών, η πνευματική ελίτ θέλησε να δημιουργήσει μια εθνική λογοτεχνία ισάξια με εκείνη των ευρωπαϊκών χωρών. Αναγκαστικά, τα πρώτα εγχειρήματα προς αυτή την κατεύθυνση ήταν απομιμήσεις των ευρωπαϊκών τάσεων και σε πολλές περιπτώσεις υπήρχαν συγγραφείς που «βαφτίζονταν» οι Αμερικανοί αντίστοιχοι των Ευρωπαίων των οποίων μιμούνταν. Έτσι, η δημοσιογράφος και συγγραφέας Μάργκαρετ Φούλερ διαφημίστηκε ως η Αμερικανίδα Μαίρη Γουόλστονκραφτ, παρ’ ότι το έργο της δεν ήταν στην πραγματικότητα παράγωγο εκείνων της Αγγλίδας συγγραφέα. Το πιο γνωστό έργο της Φούλερ σήμερα είναι μάλλον «Η γυναίκα τον 19ο αιώνα» (1843), ένα δοκίμιο που θεωρείται το πρώτο γνήσιο φεμινιστικό έργο που κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε μια χώρα όπου η νομική κατοχύρωση έπαιξε σημαντικό ρόλο στην εδραίωση του κράτους, ακόμα και ο φεμινισμός πήρε την μορφή «μήνυσης» και έτσι, όταν δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Dial τον Ιούλιο του 1843, το κείμενο έφερε τον τίτλο «Η Μεγάλη Μήνυση. Άνδρας εναντίον Ανδρών. Γυναίκα εναντίον Γυναικών».

Βιρτζίνια Γουλφ (1882-1941)

Αν και σήμερα το όνομα της Βρετανίδας συγγραφέα αναφέρεται συχνά στις συζητήσεις περί του Φεμινισμού 1ου Κύματος, η επιρροή της Βιρτζίνια Γουλφ στην παγκόσμια λογοτεχνία δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να περιοριστεί στα στενά όρια του φεμινισμού. Όπως και ο Τζέιμς Τζόυς ή ο Μαρσέλ Προυστ, έτσι και η Βιρτζίνια Γουλφ είναι μία από τους σημαντικότερους εκφραστές του Μοντερνισμού, κυρίως με τα μυθιστορήματά της «Η κυρία Ντάλογουεϋ» (1925), «Στο Φάρο» (1927) και «Ορλάντο: Μια Βιογραφία» (1928). Το δοκίμιό της, «Ένα Δικό της Δωμάτιο» (1929), είναι το έργο που συνήθως αναφέρεται όταν το όνομα της συγγραφέα προκύπτει σε συζητήσεις σχετικά με το φεμινιστικό κίνημα. Το συγκεκριμένο δοκίμιο εμπεριέχει και την παροιμιώδη πλέον φράση της: «Μια γυναίκα πρέπει να έχει τα χρήματα και ένα δωμάτιο κατάδικό της, εάν πρόκειται να γράψει μυθιστοριογραφία». Η Γουλφ, μια πρωτοπόρος νεωτερίστρια, που σήμερα θεωρείται μία από τις σημαντικότερες συγγραφείς του 20ου αιώνα, έπασχε από μανιοκατάθλιψη και ύστερα από αρκετά επεισόδια νευρικής κατάρρευσης, έδωσε τέλος στη ζωή της πέφτοντας στον ποταμό Ουζ, που κυλούσε κοντά στο σπίτι της.

Σιμόν ντε Μποβουάρ (1908-1986)

Η Γαλλίδα συγγραφέας, φιλόσοφος, διανοούμενη και ακτιβίστρια Σιμόν ντε Μποβουάρ άσκησε εξίσου σημαντική επιρροή στο κίνημα του φεμινισμού με την επιρροή που άσκησε ο σύζυγός της Ζαν-Πολ Σαρτρ στο κίνημα του φιλοσοφικού υπαρξισμού. Με το έργο της «Το δεύτερο φύλο» (1949) έθιξε το θέμα της καταπίεσης των γυναικών, αναλύοντας την γυναικεία ύπαρξη και τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία. Με κεντρική ιδέα ότι «γυναίκα δεν γεννιέσαι, γίνεσαι», στο έργο της, η ντε Μποβουάρ μιλάει για τις νόρμες που έχουν διαμορφωθεί ιστορικά και τοποθετούν τη γυναίκα σε μια κατώτερη θέση από εκείνη του άντρα, αποδεικνύοντας με επιχειρήματα ότι η κατάσταση αυτή δεν έχει τις ρίζες της σε ένα προδιαγεγραμμένο πεπρωμένο ή μια φυσική αναγκαιότητα. Το κείμενο ανήκει στην κατηγορία των υπαρξιστικών και φαινομενολογικών κειμένων, επικεντρώνοντας ωστόσο στην γυναίκα, σε αντίθεση με τις φιλοσοφικές πραγματείες από τον Χέγκελ και ύστερα, που αναλύουν κυρίως την οπτική των αντρών.

Μπέττυ Φρίνταν (1921-2006)

Μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και με τον ερχομό της ευμάρειας που χαρακτήρισε την δεκαετία του 1950 στις Ηνωμένες Πολιτείες, η καταπίεση των γυναικών πήρε μια τελείως διαφορετική μορφή. Το δικαίωμα των γυναικών στην ψήφο είχε πλέον κατοχυρωθεί από την δεκαετία του 1920 και πολλά από τα δικαιώματα που απαιτούσαν οι σουφραζέτες ήταν πια μέρος της καθημερινότητας. Εκείνο που διακυβευόταν πια ήταν το δικαίωμα των γυναικών στην ισότιμη εργασία και η κατάργηση των νόμων κατά των αμβλώσεων, που εξαιτίας της χρόνιας πατριαρχίας και της Καθολικής Εκκλησίας, συνέχιζαν να καταπιέζουν τον γυναικείο πληθυσμό. Με το βιβλίο της «Το Γυναικείο Μυστήριο» (1963), η Αμερικανίδα ακτιβίστρια Μπέττυ Φρίνταν άνοιξε τον δρόμο για το δεύτερο κύμα του Αμερικανικού φεμινισμού, που μίλησε για πρώτη φορά για την κρυφή μελαγχολία της «χαρούμενης νοικοκυράς» των αμερικανικών διαφημίσεων της εποχής. Το 1966, η Φρίνταν συνίδρυσε και εκλέχτηκε πρώτη πρόεδρος της «Εθνικής Οργάνωσης για τις Γυναίκες» (NOW), η οποία στόχευε να φέρει τις γυναίκες «στο επίκεντρο της αμερικανικής κοινωνίας τώρα σε ισότιμη σχέση με τους άνδρες».

Μάργκαρετ Άτγουντ (1939-)

Ενώ ο «Γενναίος νέος κόσμος» (1932), του Άλντους Χάξλεϋ και το «1984» (1949) του Τζορτζ Όργουελ θεωρούνταν κλασικά ήδη επί δεκαετίες, η «Ιστορία της Θεραπαίνιδας», της Μάργκαρετ Άτγουντ, που θεωρείται το αντίστοιχο αριστούργημα της φεμινιστικής επιστημονικής φαντασίας, εκδόθηκε μόλις το 1985. Η πρωτοπόρος Καναδή συγγραφέας έγραψε πολλά βιβλία με φεμινιστικό χαρακτήρα, που πλέον θεωρούνται κλασικά, όπως την «Άλλη Γκρέις» (1996) και τον «Τυφλό δολοφόνο» (2000), για το οποίο κέρδισε Βραβείο Μπούκερ. Μαζί με την Οκτάβια Μπάτλερ και την Ούρσουλα Λε Γκεν θεωρείται μία από τις σημαντικότερες εκπροσώπους του υπείδους αυτού της επιστημονικής φαντασίας, ενώ οι στολές των θεραπαινίδων, από το διάσημο μυθιστόρημά της, χρησιμοποιούνται συχνά σε διαδηλώσεις για το δικαίωμα στην άμβλωση και τα αναπαραγωγικά δικαιώματα.

Έρικα Τζονγκ (1942-)

Η σατιρική Αμερικανίδα συγγραφέας Έρικα Τζονγκ συνδέθηκε με τον Φεμινισμό 2ου Κύματος ιδιαίτερα λόγω του μυθιστορήματός της «Ο Φόβος της Πτήσης» (1973). Το βιβλίο της αυτό προκάλεσε αντιδράσεις, λόγω της τολμηρής του απεικόνισης της γυναικείας σεξουαλικότητας, με την κεντρική χαρακτήρα, Ιζαντόρα Ζέλντα Γουάιτ, να ξεκινά μια εξωσυζυγική σχέση με έναν άλλο άντρα για να πραγματοποιήσει τις φαντασιώσεις της. Χρησιμοποιώντας ως όχημα μια ιστορία που θυμίζει τον «Εραστή της λαίδης Τσάτερλι» (1928), του Ντ. Χ. Λώρενς ή την «Ωραία της Ημέρας» (1967), του Λουίς Μπουνιουέλ, η Τζονγκ πραγματεύεται ένα κλασικό θέμα της ερωτικής λογοτεχνίας, δοσμένο αυτή τη φορά από μια γυναικεία οπτική, καθώς τα περισσότερα έργα ερωτικής μυθοπλασίας ήταν ως τότε γραμμένα από άντρες.

Τσιμαμάντα Νγκόζι Αντίτσι (1977-)

Πολλοί κάνουν λόγο για ένα τέταρτο κύμα φεμινισμού, όταν μιλάνε για συγγραφείς και ακτιβιστές όπως την Νιγηριανή συγγραφέα Τσιμαμάντα Νγκόζι Αντίτσι. Τα χαρακτηριστικά αυτού του κινήματος φέρνουν στο νου το κίνημα #MeToo, ενώ σημαντική είναι και η αποδοχή του σώματος ή ο ακτιβισμός μέσω Internet. Η Αντίτσι, που έχει καταγωγή από την εθνική ομάδα των Ίγκμπο, όπως και ο διάσημος μυθιστοριογράφος Τσινούα Ατσέμπε, έγινε γνωστή για έργα όπως το «Ας είμαστε όλοι φεμινιστές» (2012), ενώ έχει λάβει την περίβλεπτη υποτροφία MacArthur Foundation Fellowship, που αποκαλείται αλλιώς και «Genius Grant». Ο ακτιβισμός της Αντίτσι και των Φεμινιστών 4ου Κύματος συμπεριλαμβάνει και άτομα που αυτοπροσδιορίζονται ως γυναίκες, κάτι το οποίο έχει κατά καιρούς προκαλέσει αντιδράσεις και αμέτρητες δημόσιες συζητήσεις.