Χα-Τζουν Τσανγκ: Ένας πεινασμένος οικονομολόγος εξηγεί τον κόσμο

Το βιβλίο του Αμερικανο-κορεάτη Ha‑Joon Chang «Νόστιμη Οικονομία – Ένας πεινασμένος οικονομολόγος εξηγεί τον κόσμο», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, είναι το πρώτο δοκίμιο που συνδέει την πολιτική οικονομία με τα φαγητά. Πρόκειται για ένα εκλαϊκευμένο δοκίμιο που εξηγεί βασικές αλλά σύνθετες έννοιες της οικονομικής σκέψης μέσα από παραδείγματα τροφίμων και πιάτων από όλο τον κόσμο.

Ο Ha-Joon Chang, γνωστός για την εναλλακτική και συχνά αναθεωρητική του προσέγγιση στην οικονομική θεωρία, επιχειρεί να αποδείξει ότι η οικονομία είναι πολύ σημαντική για να την αφήσουμε στους οικονομολόγους κι ότι ακόμα κι ένα φαγητό μπορεί να δείξει πώς λειτουργούν οι αγορές, μέχρι γιατί ορισμένα κράτη ευημερούν και άλλα όχι, ή γιατί η ανισότητα είναι ενσωματωμένη σε πολλές καθημερινές καταναλωτικές πρακτικές.

Το κάθε κεφάλαιο του βιβλίου έχει τίτλο ένα φαγητό ή τρόφιμο το οποίο συνδέεται με μια ιδέα, φαινόμενο ή κατάσταση σχετικό με το οικονομικό σύστημα. Για παράδειγμα, η μπανάνα συνδέεται με την ανισότητα και τη νεοαποικιοκρατία, το τσίλι με την πολυπολιτισμικότητα, η σοκολάτα με την παιδική εργασία, το βούτυρο με τις αγροτικές επιδοτήσεις, η μπάμια με τη μετανάστευση, η σαμπάνια με την επιδεικτική κατανάλωση. Η προσέγγιση του συγγραφέα είναι σαφώς αντινεοφιλελεύθερη: ο Chang ασκεί κριτική στον κυρίαρχο νεοφιλελευθερισμό, ιδιαίτερα στην ιδέα της «ελεύθερης αγοράς», και υποστηρίζει ότι οι αγορές είναι κανονιστικά δομημένες· η απαίτηση για απορρύθμιση κρύβει ιδεολογικές επιλογές, όχι ουδέτερη οικονομική λογική.

Ερμηνεύοντας την οικονομία με πολιτισμικούς όρους, ο Ha‑Joon Chang αναδεικνύει το πλέγμα σχέσεων παραγωγής–κουλτούρας–εξουσίας που εγκιβωτίζεται στο φαγητό. Για παράδειγμα, το τσίλι δεν είναι «τοπικό» φαγητό στην Ινδία ή στην Κορέα· ήρθε από τη Νότια Αμερική την εποχή της αποικιοκρατίας· άρα η «παράδοση» είναι αποτέλεσμα ιστορικών και οικονομικών αλληλεπιδράσεων. Παραλλήλως, ο Chang ασκεί κριτική στην ηθικολογική κατανάλωση (π.χ. fair trade, βιολογικά), η οποία, κατά τη γνώμη του, δεν αρκεί: δεν μπορούμε να στηρίξουμε μια πιο δίκαιη οικονομία μόνο στις επιλογές των καταναλωτών· απαιτείται συλλογική πολιτική βούληση και θεσμική ρύθμιση. Πολλά παραδείγματα του βιβλίου δείχνουν ότι ακόμα και οι πιο ανεπτυγμένες χώρες εφάρμοσαν κρατικό προστατευτισμό, επιδοτήσεις και κεντρική καθοδήγηση της αγοράς – σε αντίθεση με ό,τι διδάσκουν στις φτωχότερες χώρες. Η Νότια Κορέα, για παράδειγμα, έγινε μεγάλη οικονομική δύναμη με ισχυρή κρατική παρέμβαση, όχι χάρη στις «ελεύθερες αγορές».

Ο Ha-Joon Chang ανήκει στο αριστερό ρεύμα οικονομολόγων, μαζί με τον Νορβηγό Erik Reinert, τον Γάλλο Thomas Piketty τον Αμερικανό Joseph Stiglitz και τον Ινδό Amartya Sen, που τονίζουν τη σπουδαιότητα της οικονομικής δημοκρατίας, των πολλαπλών μοντέλων ανάπτυξης και της πολιτικής λογοδοσίας των τεχνοκρατών. Το ύφος του είναι ευχάριστο, παιγνιώδες και απλό, χωρίς ωστόσο να υποτιμάται η πολυπλοκότητα των θεμάτων. Το βιβλίο απευθύνεται στο ευρύ κοινό όπως και το προηγούμενό του «23 Αλήθειες που δεν μας λένε για τον καπιταλισμό», που είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Καστανιώτη το 2011.

«Πιστεύω ότι είναι ζωτικής σημασίας να κατανοούμε όλοι τουλάχιστον μερικές αρχές των οικονομικών θεωριών, ώστε να μην υπερασπιζόμαστε απλώς τα δικά μας συμφέροντα, αλλά κυρίως να καταστήσουμε την κοινωνία μας καλύτερο μέρος για να ζούμε εμείς και οι επόμενες γενιές. Θεωρείτε ότι οι ιδέες και οι πολιτικές των κυβερνήσεών σας είναι σύμφωνες με όσα θεωρείτε τα πιο σημαντικά; Πιστεύετε ότι τα φορολογικά βάρη μοιράζονται δίκαια ανάμεσα στις μεγάλες εταιρείες και τους απλούς εργαζόμενους; Πιστεύετε ότι γίνεται ό,τι πρέπει για να έχουν όλα τα παιδιά την ευκαιρία να πετύχουν στη ζωή τους; Δεν νομίζω», γράφει ο 62χρονος σήμερα Ha‑Joon Chang, που θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους οικονομολόγους παγκοσμίως. Ο Chang σπούδασε Οικονομικά στο Seoul National University και συνέχισε με M.Phil. και Ph.D. στο Κέμπριτζ, όπου δίδαξε από το 1990 έως το 2022. Από το 2022 είναι ερευνητής καθηγητής στο SOAS University of London.