«Σφαγείο Νο. 5»: Το διαχρονικό αντιπολεμικό μυθιστόρημα του Κουρτ Βόνεγκατ

Ο Αμερικανός συγγραφέας και βετεράνος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, Κουρτ Βόνεγκατ, κυκλοφόρησε το ημι-αυτοβιογραφικό μυθιστόρημά του, «Σφαγείο Νο. 5», που σήμερα θεωρείται το «magnum opus» του, στις 31 Μαρτίου του 1969. Αν και το βιβλίο διαθέτει πολλά στοιχεία επιστημονικής φαντασίας, πρόκειται, στην ουσία, για την ιστορία του ίδιου του συγγραφέα, όταν εκείνος πιάστηκε αιχμάλωτος πολέμου από το Γερμανικό Στρατό στη Δρέσδη, κατά το τέλος του Πολέμου, και επιβίωσε του βομβαρδισμού της πόλης από τους Βρετανούς. Ο Βόνεγκατ ήθελε για παραπάνω από δύο δεκαετίες να γράψει ένα πραγματικά αντι-πολεμικό έργο, που θα προειδοποιούσε τις νεότερες γενιές για τον πόνο και την καταστροφή που αφήνει πίσω της μια τέτοια σύγκρουση, όμως συνειδητοποίησε πως, όσο περνούσε ο καιρός, οι άλλοι επιβιώσαντες ήταν τουλάχιστον διστακτικοί στο να μιλήσουν για εκείνη την σκοτεινή περίοδο και οι οικογένειές τους έδειχναν δυσπιστία απέναντι στο πώς θα μπορούσε κανείς να διαχειριστεί σωστά ένα τέτοιο θέμα. Ο συγγραφέας διάλεξε να μεταφέρει την ιστορία σε ένα φανταστικό, παράλληλο σύμπαν, με κεντρικό χαρακτήρα τον απαισιόδοξο βετεράνο, Μπίλι Πίλγκριμ, που ταξιδεύει μέσα στο χρόνο και πέφτει θύμα απαγωγής από εξωγήινους το 1967.

Γεννημένος στην Ινδιανάπολη της Ιντιάνα το 1922, σε μία εύπορη οικογένεια Γερμανών μεταναστών που εγκατέλειψαν τη γερμανική κουλτούρα μετά το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Βόνεγκατ δεν έμαθε ποτέ Γερμανικά ως παιδί. Παρακολούθησε μαθήματα στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ, στη Νέα Υόρκη, όμως δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του και σύντομα αφότου εγκατέλειψε τον ακαδημαϊκό κόσμο ξεκίνησε τη στρατιωτική του εκπαίδευση για τις ανάγκες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η οικογένεια του Βόνεγκατ βίωσε τις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου από πρώτο χέρι, με τη μητέρα του να κάνει απόπειρα αυτοκτονίας και εκείνον να πιάνεται αιχμάλωτος ως στρατιώτης, ένα χρόνο αργότερα, το 1945, στη Δρέσδη από τους Γερμανούς. Ο Βόνεγκατ περιέγραψε το βομβαρδισμό της πόλης ως χειρότερο από εκείνον της Χιροσίμα, αλλά λιγότερο γνωστό στο ευρύ κοινό. Γυρίζοντας πίσω στην Αμερική, ο Βόνεγκατ έγινε διάσημος ως συγγραφέας, με τα μυθιστορήματά του να διακρίνονται για τη σατιρική τους φλέβα.

Το «Σφαγείο Νο. 5» πήρε το όνομά του από το κτίριο της διοίκησης της φυλακής στη Δρέσδη, όπου διέμεινε υποχρεωτικά ως αιχμάλωτος ο συγγραφέας, το οποίο είχε την ταχυδρομική διεύθυνση Schlachthof Fünf (Σφαγείο Νο. 5). Ο υπότιτλος του έργου, «Η Σταυροφορία των παιδιών», αφορά μια υπόσχεση, που όπως μας λέει έδωσε ο αφηγητής στη γυναίκα ενός φίλου του από τον πόλεμο, να μην κάνει την εμπειρία τους να φαίνεται ηρωική στο βιβλίο και τελικά να μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη με πρωταγωνιστή τον Φρανκ Σινάτρα ή τον Τζον Γουέιν, παρακινώντας κι άλλα παιδιά να πάνε σε πολέμους και να σκοτωθούν, θέλοντας να μοιάσουν σε αυτούς τους πολεμόχαρους μεσήλικες. Πάντα με το χαρακτηριστικό σουρεαλιστικό του χιούμορ, ο Βόνεγκατ μπλέκει εξωγήινους και γνώριμους χαρακτήρες του από άλλα βιβλία με πραγματικά γεγονότα, όπως την ανακοίνωση του Πρόεδρου Τρούμαν για την ατομική βόμβα στη Χιροσίμα. Συχνά, τα κεφάλαια του βιβλίου του κλείνουν με το απαισιόδοξο ρεφρέν: «Έτσι πάει ο κόσμος».

Ο Βόνεγκατ, που ασχολήθηκε με το PEN International και άλλες δράσεις για την ελευθερία του λόγου παγκοσμίως (μια μάχη που πάντα πίστευε πως γινόταν ενάντια στο φασισμό), δεν είχε σκοπό να υποτιμήσει με τη σάτιρά του τον αντίκτυπο του πολέμου επάνω στους ανθρώπους. Είδε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο σαν το πιο σκοτεινό σημείο της ανθρώπινης ιστορίας και θεώρησε τον βομβαρδισμό της Δρέσδης τη μεγαλύτερη σφαγή στα χρονικά της Ευρώπης. Ο Βόνεγκατ δεν έκανε διακρίσεις σχετικά με το ποια πλευρά είχε δίκιο ή για ποιους λόγους έδινε την εντολή να γίνει ένα τέτοιο μακελειό. Το «Σφαγείο Νο. 5» κλείνει με την παράγραφο: «Και τι λένε τα πουλιά; Το μόνο που μπορεί να πει κανείς για μια σφαγή, πράγματα όπως: Τιτ-τιτ-ουίτ;». Η ίδια η αναξιοπιστία του αφηγητή της ιστορίας φανερώνει έναν άνθρωπο βαθιά τραυματισμένο από τη σκληρή εμπειρία του πολέμου —έναν αφηγητή που τελικά ταυτίζεται με τον συγγραφέα.

Αν και πολλά από τα βιβλία του Βόνεγκατ έχουν διακριθεί με βραβεία και επαίνους, το «Σφαγείο Νο. 5» παραμένει το πιο διαχρονικό του. Δυστυχώς, ακόμα και σήμερα, 55 χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία του στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι απολύτως επίκαιρο καθώς οι πόλεμοι ανά τον κόσμο κάθε άλλο παρά έχουν σταματήσει. Ακόμα δε, στους πολέμους σκοτώνονται παιδιά και τα σημάδια που αφήνουν στην κοινωνία είναι ανεξίτηλα, είτε πρόκειται για υλικές, είτε για ψυχολογικές ζημιές. Το βιβλίο αυτό, που έχει κυκλοφορήσει σε διάφορες εκδόσεις ανά τα χρόνια, έχει μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη από τον Τζορτζ Ρόι Χιλ το 1972 και σε «graphic novel» το 2020, από τους Ράιαν Νορθ και Άλμπερτ Μόντειζ, θα πρέπει να διαβαστεί από κάθε νέο άνθρωπο, για αποφευχθεί ο όλεθρος του πολέμου.

Το graphic novel «Σφαγείο Νούμερο 5» των Ryan Noth και Albert Monteys για το βιβλίο του Kurt Vonnegut κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Anubis.