«Τα χέρια μου θα φυτρώσουν βιολέτες την άνοιξη»: Ένα τραγούδι για τον ποιητή που σκοτώθηκε στην Ουκρανία (video)

Λίγο πριν σκοτωθεί, ο Μακσίμ «Νταλί» Κριβτσόφ έγραψε για το ίδιο του το σώμα μετά τον θάνατο. Για το κεφάλι του που θα κυλήσει σαν μπάλα, για τα κόκαλά του που θα βυθιστούν στο χώμα, για τα ρούχα και τις μπότες του που θα δοθούν στους επόμενους στρατιώτες. Και για τα χέρια του που, κομμένα, θα φυτρώσουν την άνοιξη σαν βιολέτες.

Στις 7 Ιανουαρίου 2024, ο 33χρονος Ουκρανός ποιητής και στρατιώτης σκοτώθηκε στο μέτωπο. Την είδηση επιβεβαίωσε η μητέρα του με λίγες λέξεις που παρέπεμπαν ακριβώς σε εκείνο το ποίημα: ο γιος της θα φύτρωνε σαν βιολέτες.

Ο Κριβτσόφ δεν ήταν ένας άνθρωπος που βρέθηκε ξαφνικά στον πόλεμο. Είχε συμμετάσχει στην Επανάσταση της Αξιοπρέπειας, είχε καταταγεί εθελοντικά το 2014 και, μετά την αποστράτευσή του, είχε εργαστεί με βετεράνους. Με την έναρξη της ρωσικής εισβολής πλήρους κλίμακας, τον Φεβρουάριο του 2022, επέστρεψε στο μέτωπο. Η ποιητική συλλογή του είχε μόλις συμπεριληφθεί από το PEN Ukraine ανάμεσα στα καλύτερα ουκρανικά βιβλία του 2023.

Περισσότερα από δύο χρόνια μετά τον θάνατό του, εκείνο το ποίημα ταξιδεύει από την Ουκρανία στην Ελλάδα και από εκεί στη Βιέννη, για να επιστρέψει ως τραγούδι. Το «Violet in Spring» του Μίλτου Παύλου δεν αποτελεί ακριβώς μελοποίηση του πρωτοτύπου. Είναι η δική του αγγλική απόδοση του ποιήματος, πάνω στην οποία έγραψε μουσική και πρόσθεσε δύο χορικά στα ελληνικά, δανειζόμενος τη δραματουργική λογική της αρχαίας τραγωδίας.

«Προσπάθησα να αποδώσω στα αγγλικά το ουκρανικό ποίημα με έναν συγκεκριμένο τρόπο, μουσικά, έτσι ώστε να αποδώσει το βαθιά ανθρώπινο μήνυμά του», λέει ο Μίλτος Παύλου στην ATHENS VOICE. Το μήνυμα που διέκρινε μέσα στους στίχους ήταν «βαθιά αντιπολεμικό», αλλά συγχρόνως κουβαλούσε, όπως λέει, τη συναισθηματική φόρτιση μιας κοινωνίας που ζει τον πόλεμο εδώ και χρόνια.

Το «Violet in Spring» κυκλοφορεί σήμερα Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες από την Protasis Music.

Το υπογράφει (και τραγουδάει) ο Μίλτος Παύλου, ένας άνθρωπος που, όπως λέει, «δεν είναι τραγουδιστής, δεν είναι συνθέτης επαγγελματικά». Είναι ερευνητής ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κοινωνιολόγος και νομικός, στέλεχος του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης  (FRA) στη Βιέννη. Η μουσική είναι πάρεργο, «αλλά ένα πάρεργο που κρατάει πολλά χρόνια».

Ακούστε το τραγούδι «Violet in Spring»

Γενάρης του 2024

«Ήταν Γενάρης του 2024. Παρακολουθούσαμε, όπως πολλοί άλλοι, τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία. Παρακολουθώ και τον ουκρανικό Τύπο, γιατί έχουμε φιλοξενήσει οικογένειες από εκεί. Κι εμείς, εγώ και η σύντροφός μου, είμαστε από προσφυγικές οικογένειες».

Κάπου εκεί, ανάμεσα στις ειδήσεις από το μέτωπο, ο Παύλου διάβασε για τον θάνατο ενός νεαρού ποιητή «που είχε γράψει ένα συνταρακτικό ποίημα λίγες μέρες πριν σκοτωθεί».

Σκέφτηκε τη μελοποίηση. «Προσπάθησα να αποδώσω το ποίημα στα αγγλικά με έναν συγκεκριμένο τρόπο, μουσικά, έτσι ώστε να βγει το βαθιά ανθρώπινο μήνυμά του. Είναι βαθιά αντιπολεμικό και την ίδια στιγμή συμπυκνώνει όλη τη συγκινησιακή φόρτιση που έχει αυτή τη στιγμή η ουκρανική κοινωνία απέναντι σε έναν φρικτό πόλεμο, που παίζεται στα σύνορα της Ευρώπης ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές πολιτικής οργάνωσης, τις δημοκρατίες και τον αυταρχισμό».

Δεν διάβασε άλλες μεταφράσεις. Έφτιαξε μια δική του αγγλική απόδοση, «να έχει βάρος, να έχει ρυθμό», έχτισε το τραγούδι έτσι ώστε να διατηρείται η πρωτοπρόσωπη φωνή του νεαρού ποιητή που γνωρίζει ότι μπορεί να σκοτωθεί. 

Ανάμεσα στα μέρη έβαλε δύο χορικά, στα ελληνικά, σαν χορικά αρχαίας τραγωδίας. Ο νεκρός μιλάει στα αγγλικά. Ο χορός σχολιάζει στα ελληνικά.

Ο εκδοτικός οίκος και οι γονείς

Το πρόβλημα ήρθε όταν σκέφτηκε ότι το τραγούδι έπρεπε να κυκλοφορήσει. Ήρθε σε επαφή με τον εκδοτικό οίκο του ποιητή στο Κίεβο, τον Nash Format. «Με ενημέρωσαν ότι ξέρετε, δεν μπορείτε να χρησιμοποιήσετε άλλη μετάφραση παρά την επίσημη». Τους έστειλε το demo. «Ενθουσιάστηκαν, το συζήτησαν, το έδειξαν στην οικογένεια του ποιητή, που επίσης της άρεσε πάρα πολύ. Και ενέκριναν την απόδοση στα αγγλικά όπως την έκανα εγώ, και όχι την επίσημη, την οποία δεν γνωρίζω».

Το έχουν ακούσει ο πατέρας και η μητέρα του Μακσίμ. «Χαίρομαι πάρα πολύ γι' αυτό, γιατί είναι σημαντικό για μένα να αποδοθεί το μήνυμά του».

Ρωτώντας τον τι τον έσπρωξε, δίνει πρώτα την ορθολογική απάντηση: «η ανάγκη να διαδοθεί ένα θετικό μήνυμα μέσα από τον θάνατο. Αντιπολεμικό, αλλά και ορθολογικό, δηλαδή η αντίσταση στην παραπληροφόρηση». Μετά τη συναισθηματική: «η υποστήριξη ενός δίκαιου αγώνα, ανθρώπων που υποφέρουν αυτή τη στιγμή». Και τέλος αυτή που κρατούσε για το τέλος: «Ένα βαθύτερο κίνητρο, πρέπει να ομολογήσω, είναι ίσως ότι είμαι πατέρας. Συγκινήθηκα και βρέθηκα στη θέση των γονιών αυτού του παιδιού, που ενώ ήταν ποιητής, με μεγάλη απήχηση στην Ουκρανία, πήγε να θυσιαστεί για την πατρίδα του. Ήθελα να είναι μια προσωπική χειρονομία προς την οικογένειά του. Όχι μόνο μια πολιτική πράξη».

«Η μάχη που γίνεται δεν είναι τοπική. Δεν αφορά μόνο έναν πόλεμο. Είναι μια μακροπρόθεσμη μάχη για το σχήμα και τη μορφή αυτού του κόσμου, της πολιτικής οργάνωσης της Ευρώπης στα επόμενα εκατό χρόνια. Άρα, εμμέσως, αφορά και το μέλλον του παιδιού μου».

Το δεύτερο χορικό μιλάει για ψέματα που σκοτώνουν, μια ευθεία αναφορά στην παραπληροφόρηση, «που είναι ο βασικός εχθρός». Και το τραγούδι είναι αφιερωμένο, όπως λέει, «στην Ουκρανία, στην οικογένεια του ποιητή, στους ανθρώπους που παλεύουν, αλλά και σε εκείνους που είναι απελπισμένοι ή παραπλανημένοι από την παραπληροφόρηση».

Τέσσερις Ουκρανές στην Αθήνα

Τα ελληνικά χορικά τα τραγουδούν τέσσερις Ουκρανές που ζουν στην Αθήνα, οι φωνές του συγκροτήματος Kamerton, υπό τη διεύθυνση της Ναταλία Γιακούμπους, με τις Λουντμίλα Βερμπίτσκα, Σβιτλάνα Νικηφόρουκ και Ναντία Μποχοροντέτσκα.

«Ήμουν για πολλά χρόνια ερευνητής μετανάστευσης στην Ελλάδα και ξέρω πόσο δυναμικές είναι οι κοινότητες. Ήξερα ότι υπάρχει κάποια πολιτιστική ομάδα από γυναίκες της Ουκρανίας. Ήθελα τα χορικά να τα τραγουδήσουν ακριβώς οι Ουκρανές που βρίσκονται εκτοπισμένες ή μετανάστριες στην Ελλάδα». Το αποτέλεσμα, λέει, είναι ελληνικά χορικά «με ένα σημαντικό ουκρανικό πνεύμα».

Για τη Ναταλία Γιακούμπους, μαέστρο της χορωδίας, η πρόταση του Μίλτου Παύλου είχε από την αρχή ένα ιδιαίτερο βάρος. Επέλεξε τις φωνές που θα συμμετείχαν και δούλεψε μαζί τους πάνω στα ελληνικά χορικά, έχοντας στο μυαλό της όχι μόνο το τραγούδι αλλά και τους ανθρώπους στους οποίους αναφέρεται. «Νιώθω πολύ περήφανη που με τον δικό μου τρόπο μπορώ να συμμετέχω». Την ώρα που τραγουδούσε, σκεφτόταν «τους ήρωες της πατρίδας μου» και το γεγονός ότι μπορούσε, έστω και με τη φωνή της, «να σταθεί δίπλα τους». Την άγγιξε ιδιαίτερα το ότι ένα ποίημα ενός Ουκρανού που σκοτώθηκε στον πόλεμο απέκτησε μια νέα μουσική ζωή, ενώ τα λόγια του συναντήθηκαν με ελληνικούς στίχους.

Η Λουντμίλα Βερμπίτσκα θυμάται κυρίως την πρώτη στιγμή που οι τέσσερις γυναίκες πήραν στα χέρια τους τα ελληνικά λόγια. «Όταν τα κοιτάξαμε, πήγαμε ήδη να κλάψουμε», λέει. Για εκείνη υπήρχε κάτι βαθιά συμβολικό στο ότι τέσσερις Ουκρανές καλούνταν να τραγουδήσουν στη δική τους φωνή, αλλά σε μια άλλη γλώσσα, για όσα εξακολουθούν να συμβαίνουν στην πατρίδα τους. «Είμαστε περήφανες που ουκρανικές φωνές ακούγονται με ελληνικά λόγια και μπορεί να τις ακούσει ο κόσμος. Μπορούμε έτσι να στηρίξουμε τους δικούς μας ήρωες που πολεμούν τώρα για την πατρίδα μας». Και στο τέλος επιστρέφει εκεί όπου καταλήγει ολόκληρο το τραγούδι: «Τη μάνα, πατρίδα Ουκρανία».

Την ηχογράφηση καθοδήγηση ανέλαβε ο Σέργιος Βούδρης, ο μουσικός με τον οποίο συνεργάζεται χρόνια, υπεύθυνος για την ενορχήστρωση και την παραγωγή. «Εγώ από μακριά, εκείνος από την Αθήνα». Οι φωνές ηχογραφήθηκαν στο Studio Altāria της Βιέννης. Το mix και το mastering έκανε ο Σταύρος Γεωργιόπουλος στο Disked Studio.

Το εξώφυλλο έχει τη δική του ιστορία. Είναι το έργο «Motanka» της Liubov Danilova, Ουκρανής καλλιτέχνιδας εκτοπισμένης στη Λετονία. Το πρόσωπο της ίδιας της καλλιτέχνιδας, ψηφιακά αλλοιωμένο, με τη μορφή της παραδοσιακής ουκρανικής κούκλας. «Είδα το έργο της, είχε πάρει κάποιο βραβείο, ήρθα σε επαφή μαζί της και με χαρά το παραχώρησε. Αποδίδει ακριβώς αυτό το πνεύμα, τη συγκίνηση αλλά και το πάθος και το σθένος. Μέσα από τον θάνατο προσπαθείς να βγάλεις ένα θετικό νόημα».

Τα έσοδα από το το «Violet in Spring»

Ό,τι βγάλει το «Violet in Spring» θα διατεθεί στο Ίδρυμα για τη μνήμη του Μακσίμ Κριβτσόφ και σε ανθρωπιστικές δράσεις για παιδιά και οικογένειες στην Ουκρανία, για στέγη, εκπαίδευση, θέρμανση τον χειμώνα, καθώς και σε προσπάθειες για την επιστροφή και την επανένωση των παιδιών που έχουν εκτοπιστεί ή μεταφερθεί βίαια στη Ρωσία. Είναι ο κανόνας του Παύλου για όλη τη μουσική του: κάθε έσοδο πηγαίνει σε οργανισμούς για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Πριν κλείσει, θέλει να πει κάτι ακόμη. Το 2022, όταν φιλοξενούσε στο σπίτι του γυναίκες από την Ουκρανία, άκουγε συχνά την κατηγορία της επιλεκτικής αλληλεγγύης, ότι οι Ουκρανοί ήταν οι «βολικοί» πρόσφυγες. «Εγώ δούλεψα χρόνια με τους μετανάστες. Στις Ουκρανές είδα τη γυναίκα μου. Είδα την Κούρδισσα, είδα την Αφγανή. Δεν ήταν καθόλου επιλεκτικό. Το ίδιο ισχύει και για τους άλλους που ξέρω, εδώ στην Αυστρία και αλλού, που έκαναν το ίδιο».

Η ποίηση του Κριβτσόφ κυκλοφορεί στα ελληνικά σε συλλογική μετάφραση, σε επιμέλεια Νίκου Βαλκάνου, με τίτλο «Ποιήματα από την πολεμίστρα», από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις.

Ο Μακσίμ Κριβτσόφ ήθελε, όπως έγραψε, να έρθει γρήγορα η άνοιξη, για να ανθίσει επιτέλους σαν βιολέτα. Δεν πρόλαβε εκείνη την άνοιξη. Πλέον, όμως, οι στίχοι του αποκτούν ακόμη μία ζωή, αυτή τη φορά μέσα από τη μουσική και από τέσσερις ουκρανικές φωνές στην Αθήνα.

Η αγγλική απόδοση από τον Μίλτο Παύλου

My head will roll
Will roll down like a bouncing ball
From field to field
Will roll down like a tumbleweed
My hands torn oƯ
Will sprout.. violets in spring
My legs will be fetched and stretched
By dogs and cats in the wind
My blood will paint
The whole world a new red
Pantone human blood
Will stain my deathbed
***
Χορικό – Choral Ode in Greek:
Δεν φτάνουνε τα δάκρυα ( the tears are not enough)
Σκοτώνουνε τα ψέματα ( the lies are killing guns)
Κι οι ποιητές που πολεμούν (and the poets who fight on)
Έναν άλλο κόσμο προσδοκούν (they long for another world)
Στεγνώσανε τα δάκρυα (the tears have dried up)
Σκοτώνουνε τα ψέματα (the lies are killing guns)
Κι οι ποιητές που πολεμούν (and the poets who fight on)
Έναν άλλο κόσμο για να δουν (they crave to see another world)
***
My bones will sink
Into the ground… a skeleton
My machine gun the poor thing
Will rust.. an automaton
My old clothes and boots
Will be passed on to new recruits
Oh I wish spring will arrive soon
So I can finally, blossom, like a violet, bloom.
***
Χορικό – Choral Ode…
***
My bones….