- CITY GUIDE
- PODCAST
-
17°
Θεοδόσης Μίχος: Κάποτε το ελληνικό σινεμά συνέβαινε γιατί ήθελε να πει ιστορίες
Μια συζήτηση για το βιβλίο “Απόντες - Μια Προφορική Ιστορία” και την ταινία του Νίκου Γραμματικού
Ο Θεοδόσης Μίχος, συγγραφέας και ραδιοφωνικός παραγωγός του Best 92,6 μιλάει για το βιβλίο του «Απόντες - Μια Προφορική Ιστορία», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αντίποδες και αναφέρεται στην ομώνυμη ταινία του Νίκου Γραμματικού
Υπάρχουν πράγματα που δύσκολα μπορούν να εξηγηθούν. Όπως το γιατί κάποιος από εμάς κολλάει με κάποιο δίσκο ή με κάποια ταινία. Όταν βγήκαν στις αίθουσες οι “Απόντες” ήμουν κι εγώ ένα είδος απόντα. Έλειπα στην Αγγλία κι έτσι ούτε που έμαθα την ύπαρξή της. Πέρασαν πολλά χρόνια μέχρι να τη δω για πρώτη φορά. Άρχισα να ψάχνω τον ελληνικό κινηματογράφο που είχα χάσει, όταν είδα για πρώτη φορά το “Σπιρτόκουτο” του Οικονομίδη, επιστρέφοντας για πάντα στην Ελλάδα το 2003. Δεν ήξερα τον Γραμματικό. Αγαπούσα όμως τον Παναγιωτόπουλο, ειδικά για τις έξι πρώτες ταινίες του. Μάλιστα, όταν είδα τους “Απόντες” ήρθε στο μυαλό μου το “Ονειρεύομαι τους Φίλους Μου”, που έχει να κάνει κι αυτό με διαδρομή απόλυτα ανδρική. Με τους “Απόντες” κόλλησα πολύ πιο μεγάλος, τα τελευταία 5-6 χρόνια. Ίσως γιατί μεγαλώνοντας μου λείπουν οι παλιοί μου φίλοι, αυτοί που έχασα στις δικές μου απουσίες στην Αγγλία αλλά και στις δικές τους, άλλοι στην Πάτρα, άλλοι στη Θεσσαλονίκη, άλλοι στην Αμερική… Ίσως γιατί μεγαλώνοντας έτρωγα τη μια απογοήτευση πίσω από την άλλη: “Οι καλύτεροι δεν πιστεύουν πια σε τίποτα και οι χειρότεροι είναι διψασμένοι για νίκες”. Και όχι δεν συμπεριλαμβάνω τον εαυτό μου ανάμεσα στους καλύτερους. Απλώς οι “νίκες”, ακόμα κι αν τις πετύχεις, είναι πρόσκαιρες. Το “τίποτα” όμως είναι παντοτινό”.
Ο Θεοδόσης Μίχος είναι ένας άνθρωπος με πάθος. Κι αυτό φαίνεται από τις εκπομπές του στον Best 92,6, από τα βιβλία του, από τα πόντκαστ του, από τα δημοσιογραφικά γραπτά του, από όσα δημιουργικά κάνει συνεχώς. Στο βιβλίο αυτό, στους δικούς του “Απόντες”, το πάθος του χτυπάει ταβάνι. Κι έτσι καθώς εκτυλίσσεται αυτή η προφορική ιστορία που κυκλοφορεί από τους Αντίποδες, βάζεις την ταινία του Γραμματικού, δακρύζεις, γυρίζεις στο βιβλίο, δακρύζεις ξανά και μόλις το τελειώσεις, πατάς και πάλι το play. Όλοι οι “Απόντες” σου είναι εκεί…
Πότε είδες για πρώτη φορά τους «Απόντες» και τι ένιωσες τότε;
Πρέπει να ήταν κάτι λιγότερο από δέκα χρόνια μετά την κάθε άλλο παρά επιτυχημένη εμπορικά έξοδο της ταινίας στους κινηματογράφους το 1996 - και να ήθελα να τη δω τότε δεν θα μπορούσα γιατί ακόμη πήγαινα Β’ Λυκείου και δεν είχε καν προβληθεί στον Βόλο. Θα ακολουθούσαν αρκετές ακόμη μέσα στα χρόνια με πιο σημαντική μία σε κάκιστη YouTube-ική ανάλυση το 2019. Περισσότερο σε εκείνη τη φορά, παρά στην πρώτη, εντοπίζω την αρχή της διαδρομής που οδήγησε στην έκδοση, επτά χρόνια μετά, του βιβλίου από τους Αντίποδες. Όπως γράφω σε αυτό για εκείνη τη σημαδιακή, ιδιωτική προβολή, θα θυμάμαι για πάντα ότι ταράχτηκα απρόσμενα πολύ, περισσότερο από ποτέ. Ίσως γιατί κόντευα να κλείσω τα σαράντα. Την επομένη, πάντως, πήγα για μία ακόμη φορά με τη μηχανή στη Σαλαμίνα, έκανα το γύρο του νησιού και επιτέλους χώνεψα ότι δυο τρία ζητήματα που με απασχολούσαν ήταν όντως σημαντικά, δεν το νόμιζα απλώς. Και, για να επιμένω να τα επαναδιαπραγματεύομαι με τον εαυτό μου κάθε φορά που επιστρέφω από τότε στο νησί –έναν τόπο που δεν έχω καταλάβει γιατί με ελκύει τόσο– είναι ακόμη.
Έχεις γεννηθεί στα τέλη της δεκαετίας του ‘70. Σε ποιο βαθμό νιώθεις να ανήκεις στη γενιά που αντιστοιχεί στους ήρωες της ταινίας και σε ποιο βαθμό την κοιτάς απ' έξω;
Ίσως γιατί μεγάλωσα κι εγώ μακριά από την Αθήνα (γιατί μακριά από την Αθήνα είναι η Σαλαμίνα, ακόμη κι αν δεν είναι τόσο μακριά όσο ο Βόλος) στις ίδιες πάνω-κάτω αναλογικές συνθήκες, νιώθω εντελώς γεφυρωμένη την ηλικιακή μου απόσταση από τους ήρωες - που και αντικειμενικά δεν είναι μεγάλη, εδώ που τα λέμε, τεχνικά δηλαδή στην ίδια γενιά ανήκουμε (την περιβόητη Χ). Όσον αφορά τα ζητήματα που θέτει η ταινία μέσω αυτής της παρέας, δεν το συζητώ, εννοείται ότι δε νοείται καν κάποια απόσταση που χρίζει γεφύρωσης.
Υπάρχει κάποιος από τους ήρωες με τον οποίο πραγματικά ταυτίζεσαι και σε ποια σημεία;
Δεν ταυτίζομαι με κανέναν, όλους όμως τους καταλαβαίνω (ακόμη και όσους συμπαθώ λιγότερο) ενώ στοιχεία απ’ όλους εντοπίζω στον καθρέφτη μου. Ίσως να είναι περισσότερα αυτά του «Νικολή» που υποδύθηκε ο μακαρίτης ο Σταρίδας.
Γιατί επέλεξες τη μορφή της προφορικής ιστορίας και όχι έναν διαφορετικό τρόπο για το βιβλίο σου;
Είναι ένα ιδιαίτερα υποτιμημένο (τουλάχιστον εκτός ακαδημαϊκών/ερευνητικών κύκλων) στη χώρα μας φορμά που απολαμβάνω ως αναγνώστης - όχι ότι κατά καιρούς δεν έχουν πέσει στα χέρια μου «διαμάντια» (όχι βιβλία, ρεπορτάζ - ο θεός να τα κάνει) που συγχέουν την προφορική ιστορία με το «χύμα» κουβεντολόι. Ήξερα πριν καν επικοινωνήσω με τους ανθρώπους της ταινίας ότι αυτή τη μορφή θα είχε το βιβλίο. Ίσως γιατί ήθελα να νιώσει ο αναγνώστης ότι τους έχει όλους στο ίδιο δωμάτιο να του μιλάνε κοιτώντας τον στα μάτια.
Πώς δουλεύεις μια προφορική ιστορία; Πώς γίνεται το μοντάζ των φωνών; Τι προκλήσεις έχει αυτός ο τρόπος;
Στην προκειμένη περίπτωση αφετηρία μου ήταν ο αριθμός 7. Τα κεφάλαια του βιβλίου είναι επτά, προφανώς όχι τυχαία, μιας και ως γνωστόν ο αριθμός έχει μείζονα σημασία για την ιστορία: επτά είναι οι ήρωες (συμπεριλαμβανομένου του εξαρχής απόντος), επτά και τα χρόνια που διανύονται στις σχεδόν δύο ώρες της ταινίας. Συνεντεύξεις επί συνεντεύξεων με όλους τους ανθρώπους της ταινίας, απομαγνητοφωνήσεις, διάβασμα, και μοντάζ - όπως λες κι εσύ, όπως είπε και ο Γραμματικός στη Θεσσαλονίκη, ενώ και ο Παναγιώτοπουλος ως «λογοτεχνικό ντοκιμαντέρ» χαρακτήρισε αρκετά νωρίς το όλο εγχείρημα. Προφανώς στις σελίδες του βιβλίου δεν έχουν χωρέσει όλα όσα είπαμε με τους ανθρώπους της ταινίας, αλλά όλα όσα έπρεπε να χωρέσουν ώστε, κατά τη γνώμη μου, να επιτευχθεί η καταγραφή με ακρίβεια, σε βάθος και με πάθος, της ιστορίας της ταινίας όπως την έζησαν πριν από την έναρξη των γυρισμάτων, κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος τους, μια ιστορία που συνεχίζουν, θέλοντας και μη (αλλά κυρίως θέλοντας) να κουβαλούν ολοζώντανη, όπως θα διαπιστώσετε διαβάζοντας, μέχρι και σήμερα μέσα τους όσοι συνδημιούργησαν, ο καθένας με τον τρόπο του, τους “Απόντες”.
Ποιοι από τους συνομιλητές σε εξέπληξαν περισσότερο και για ποιον λόγο ο καθένας;
Νομίζω όλοι τους εξίσου και ουσιαστικά για τον ίδιο λόγο: την πηγαία τους συγκίνηση για αυτό το ανεκτίμητο, μοναδικό, κοινό καλλιτεχνικό και όχι μόνο βίωμά τους. Τους ευχαριστώ θερμά για το ότι δέχθηκαν να ταξιδέψουν στο χρόνο και στο χώρο. Δεν ήταν πάντα εύκολο, ούτε ήταν πάντα ανώδυνο. Δεν είναι προφανώς τυχαίο το ότι ο Γραμματικός και ο Μουρίκης δεν έχουν δει ποτέ την ταινία σε σινεμά, ενώ και οι υπόλοιποι το πολύ να την έχουν δει δυο φορές, μία τότε και μία τις προάλλες στην απίστευτα συγκινητική προβολή, αμέσως μετά την βράβευση του Νίκου με Χρυσό Αλέξανδρο στη Θεσσαλονίκη.
Ποια ιστορία από τα γυρίσματα ή από το παρασκήνιο έχει μείνει πιο έντονα στο μυαλό σου και ποια δεν χώρεσε στο βιβλίο;
Όταν ετοιμάζεις ένα βιβλίο επί 6-7 χρόνια, η σχέση σου με αυτό αναπόφευκτα αλλάζει διαρκώς. Αυτή την περίοδο λοιπόν που το βιβλίο κυκλοφορεί και η ταινία έχει κερδίσει και ένα κοινό που ήταν αγέννητο όταν πρωτοβγήκε, δεν σου κρύβω ότι σκέφτομαι το χείλος του οικονομικού γκρεμού όπου έφτασε το όλο εγχείρημα λίγο πριν ξεκινήσουν τα γυρίσματα. Πώς θα ήταν άραγε η ζωή μου σήμερα αν δεν είχαν γυριστεί πριν από 30 χρόνια οι “Απόντες”;
Τριάντα χρόνια μετά, γιατί πιστεύεις ότι οι «Απόντες» αντέχουν και αγαπιούνται μέχρι σήμερα, ακόμα και από ανθρώπους που ήταν παιδιά ή δεν υπήρχαν καν όταν βγήκε;
Είχα μια σχετική συζήτηση τις προάλλες με τον φίλο και τρομερό σκηνοθέτη Αργύρη Παπαδημητρόπουλο. «Δεν έχει εποχή. Δεκαπέντε χρόνια μετά θα το έκανες με το Euro, πιο μετά με το δημοψήφισμα, με την δίκη της ΧΑ, με τον Γρηγορόπουλο, με κάθε τι που κάθε γενιά θεωρεί μέρα σταθμό» μου είπε. Προσυπογράφω. Εκεί κρύβεται η μαγεία της ταινίας.
Αν έπρεπε να πεις σε κάποιον που δεν έχει δει την ταινία γιατί να την προτιμήσει απόψε αντί για ό,τι άλλο, τι θα του έλεγες; Και τι θα ήθελες να νιώσει όποιος διαβάσει το βιβλίο;
Απαντώ και στα δύο σκέλη με μια αποστροφή του Αιμίλιου Χειλάκη από το βιβλίο: «Σήμερα, για να πείσεις κάποιον άνθρωπο να αγοράσει ένα προϊόν, πρέπει να τον πείσεις για το κύρος του. Η ταινία έχει προφανώς ήδη ένα κύρος. Άρα σε έναν υποψήφιο αγοραστή προϊόντος θα έλεγα: Δες αυτή την ταινία, γιατί θα σου θυμίσει και σένα όταν ήσουν μικρός. Και θυμίζει τα τελευταία τριάντα χρόνια σε κάθε γενιά την προηγούμενή της. Δες αυτή την ταινία για να δεις πώς ήταν ο Τάσος Νούσιας στα είκοσι δύο ή ο Αιμίλιος Χειλάκης στα είκοσι πέντε ή ο Μουρίκης στα τριάντα δύο. Δες αυτή την ταινία για τον Κώστα, ένα ταλαντούχο παιδί που δεν είναι πια μαζί μας. Δες αυτή την ταινία, γιατί έχει πράγματα που μπορούν να μας κάνουν να καταλάβουμε τι είναι η Ελλάδα τα τελευταία τριάντα χρόνια. Γιατί μέσα στην επταετία 1987-1994 ο Γραμματικός, χωρίς να το ξέρει, περιέγραψε και τις δεκαετίες 1990-2000, 2000-2010, 2010-2020, αυτά τα τριάντα χρόνια. Δες αυτή την ταινία επίσης για έναν πολύ σημαντικό λόγο: γιατί κάποτε το ελληνικό σινεμά δεν συνέβαινε για να δείξει τον τρόπο. Συνέβαινε γιατί ήθελε να πει ιστορίες». Διαβάζοντας το βιβλίο μου θα ήθελα κάποιος/α να νιώσει την πληρότητα που προκύπτει ως απότοκο της γνώσης της ιστορίας πίσω από την ιστορία.
Έχεις γράψει δύο συλλογές διηγημάτων και ένα μυθιστόρημα. Ποια είναι η πιο ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο να γράφεις πεζογραφία και στο να καταγράφεις τις φωνές άλλων όπως στους «Απόντες»;
Η ουσιαστική διαφορά είναι και η προφανής: στην πρώτη περίπτωση πλάθεις ένα μύθο για να εκφράσεις τον εαυτό σου, στη δεύτερη, και προκειμένη περίπτωση, είσαι το «χωνί» για να ακουστεί η αλήθεια των άλλων. Στην πρώτη τρώγεσαι με τα ρούχα σου για το αν στέκει αυτό που γράφεις, στη δεύτερη αν στέκεσαι στο ύψος των περιστάσεων - το οποίο ύψος πηγάζει από την εμπιστοσύνη των άλλων. Υπάρχει όμως κάτι κοινό σε όλα μου τα βιβλία μέχρι σήμερα. Για να παραφράσω αυτό που είπε στην πρόσφατη, τόσο μα τόσο φορτισμένη, παρουσίαση του βιβλίου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης ο Νίκος Γραμματικός για τις ταινίες του, δεν μπορούσα να μην τα γράψω.
Στο «Ένα για τον δρόμο» το κέντρο της Αθήνας και ένα μπαρ γίνονται σκηνικό και πρωταγωνιστής. Πόσο αυτοβιογραφικός είναι αυτός ο κόσμος και πόσο μυθοπλασία;
Για μένα είναι αυτονόητο ότι θα γράψω ορμώμενος, έστω και σε απειροελάχιστο βαθμό, από βιώματα δικά μου ή ακόμη και τρίτων στα οποία έτυχε να γίνω κοινωνός. Μπορεί να είναι μια «κοσμογονική» εμπειρία ή μια λέξη που ειπώθηκε μια φορά και δεν την άκουσε ποτέ ξανά άνθρωπος. Δεν με ενδιαφέρει να το κάνω αλλιώς. Δεν ξέρω κιόλας πώς αλλιώς να το κάνω. Δεν ξέρω καν αν γενικά μπορεί να γίνει αλλιώς. Γράφω λοιπόν ιστορίες μυθοπλασίας -διότι περί αυτού πρόκειται, το τονίζω ξανά- για να διαχειριστώ τα ζητήματα που με απασχολούν στη ζωή μου. Κοινώς γράφω όχι για να εκθέσω άλλους αλλά ξέροντας ότι αναπόφευκτα θα εκτεθώ εγώ.
Σπούδασες Φυσική και κατέληξες στη δημοσιογραφία, τη μουσική και τη λογοτεχνία. Τι έχεις κρατήσει από τις σπουδές σου εκείνες;
Μεταξύ σοβαρού κι αστείου μου αρέσει να λέω ότι δεν θα είχα φτάσει στα 47 μου να βιοπορίζομαι επί 25 χρόνια ως δημοσιογράφος, ούτε θα είχα γράψει 4 βιβλία, αν στα 19-20 μου δεν είχα εκδώσει το δικό μου μουσικό φανζίν. Θα το είχα κάνει αν δεν φοιτούσα στο Φυσικό της Αθήνας; Δεν αποκλείεται. Αλλά δεν είμαι και τόσο σίγουρος.
Από το 2016 είσαι ραδιοφωνικός παραγωγός στον Best 92.6. Πώς άλλαξε η σχέση σου με το μέσο στην πορεία και τι σε κρατάει ακόμη πίσω από το μικρόφωνο;
Κάθε επόμενη μέρα μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς το ραδιόφωνο λιγότερο σε σχέση με την προηγούμενη, οπότε καταλαβαίνεις ότι η σχέση μου με το μέσο γίνεται ολοένα και πιο στενή, έχει αποκτήσει ταυτοτικά χαρακτηριστικά. Υποθέτω ότι αυτό σε κάποιο βαθμό έχει να κάνει και ειδικά με τον σταθμό στον οποίο έχω τη χαρά να κάνω εκπομπή κάθε πρωί εδώ και σχεδόν 11 χρόνια.
Η μουσική έχει διαρκή παρουσία στα βιβλία και στην εκπομπή σου. Αν είχες να κρατήσεις μόνο ένα τραγούδι από την εποχή των «Απόντων», ποιο θα ήταν;
Απ’ όσα τραγούδια ακούγονται στην ταινία (παρεμπιπτόντως στο βιβλίο έχουν μεγάλο ενδιαφέρον οι αφηγήσεις των συντελεστών που αφορούν το σάουντρακ) αγαπώ περισσότερο και μάλιστα με μεγάλη διαφορά το “Love will tear us apart” των Joy Division.
Πού βλέπεις να πηγαίνουν τα πράγματα τα επόμενα χρόνια τόσο για τα έντυπα και τα διαδικτυακά μέσα, όσο και για το βιβλίο και το ραδιόφωνο;
Γενικά στη ζωή άρα και για τα ζητήματα που αναφέρεις «είμαι αισιόδοξος με πείρα, άρα λίγο απαισιόδοξος», όπως μου είπε πριν από μερικά χρόνια ο Πουλικάκος. Δεν παύω όμως να ελπίζω ότι το παιχνίδι δεν είναι εντελώς χαμένο, κι ας επιμένει ο σοφός Μήτσος ότι η ελπίδα είναι κακό πράγμα, ότι είναι ο θάνατος της αισιοδοξίας, γιατί περιμένεις ότι όντως κάτι θα γίνει και κάπως καταλαγιάζει το πάθος σου για ελευθερία.
Υπάρχει κάτι νέο που ετοιμάζεις για το επόμενο διάστημα και μπορείς να αποκαλύψεις κάποια στοιχεία του;
Έχω βγει ξανά στον πηγαιμό της μυθοπλασίας. Ξέρω πού θέλω να φτάσω. Είναι πολύ νωρίς για να ξέρω πότε θα φτάσω. Και πώς θα είμαι όταν φτάσω.
ΠΡΟΣΦΑΤΑ
ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ
ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΙ ΠΑΝΤΑ
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Μια συζήτηση για το βιβλίο “Απόντες - Μια Προφορική Ιστορία” και την ταινία του Νίκου Γραμματικού
Πώς εξελίσσεται η αντίληψη και η αναπαράσταση του χώρου μέσα από το παιδικό σχέδιο.
Η εξημέρωση του σκύλου, τα λιοντάρια που κάποτε ίσως ζούσαν στην Ελλάδα και η ξεχωριστή θέση της κουκουβάγιας
Ο Ζευς μεταμορφώθηκε σε Σάτυρο για να προσεγγίσει ερωτικά την Αντιόπη, κόρη του Νυκτέα ή του Ασωπού
Ενισχύεται η ασφάλεια του σημαντικού μνημείου του 4ου αιώνα π.Χ.
Δείτε αναλυτικά το πρόγραμμα
Ο κωμικός μιλάει στην ATHENS VOICE για το stand-up comedy πέρα από τα viral βίντεο
Η φιλοσοφία των μεταμορφώσεων στην ελληνική μυθολογία
Η Αλεξάνδρα Μαράτη εμπνεύστηκε από την πολυβραβευμένη ταινία και τις δικές της διαδρομές στις ερήμους της Αφρικής
Με αφορμή τη δωρεά του σπάνιου αρχείου του γλύπτη στο Takis Foundation, η ιδιοκτήτρια της Γκαλερί Ζουμπουλάκη μιλάει για τη φιλία τους
Η πολιτιστική ατζέντα της εβδομάδας
Μία ακουαρέλα του 18ου αιώνα αποκάλυψε το μυστικό της τοποθεσίας του
Επτά κιτρινισμένες σελίδες αποκαλύπτουν τις αλλαγές που έκανε λίγες ώρες πριν την ομιλία που έμεινε στην ιστορία
Ο πρωτοπόρος των εννοιολογικών κόμιξ έρχεται στο στούντιο της Athens Voice
Ομόφωνη γνωμοδότηση του ΚΑΣ για την υδραυλική θωράκιση, τον φωτισμό και την αύξηση της χωρητικότητας
Το reunion στη σκηνή του «Ολύμπιον» 33 χρόνια μετά την ταινία
Από τη σκέψη και τη γλώσσα μέχρι τις αισθήσεις και τη δημιουργικότητα, βλέπουμε πόσα πολλά μπορούν να συμβαίνουν μέσα από μια τόσο απλή και αγαπημένη δραστηριότητα.
Η DC αλλάζει ξανά διοίκηση, αφήνοντας πίσω της ένα ακόμη ανολοκλήρωτο σχέδιο
Την είδηση έκανε γνωστή ο Σπύρος Μπιμπίλας
Έχετε δει 20 από 200 άρθρα.