Πριν πέσει η νύχτα: Η συγκλονιστική βιογραφία του Ρεϊνάλντο Αρένας 35 χρόνια μετά τον θάνατό του

Η κινηματογραφική μεταφορά της αυτοβιογραφίας του Κουβανού πεζογράφου και ποιητή Ρεϊνάλντο Αρένας, από τον Αμερικανό ζωγράφο και κινηματογραφιστή Τζούλιαν Σνάμπελ, με τίτλο «Πριν πέσει η νύχτα», που κυκλοφόρησε στις 3 Σεπτεμβρίου του 2000, με πρωταγωνιστή τον Χαβιέρ Μπαρδέμ στον ρόλο του συγγραφέα, και τους Τζόνι Ντεπ, Έκτορ Μπαμπένκο, Ολιβιέ Μαρτίνεζ και Σον Πεν να συμπληρώνουν το καστ, είναι ένας από τους κύριους λόγους που πολλοί γνωρίζουν το όνομα του Αρένας σήμερα. Αν και σε γενικές γραμμές πιστή στο βιβλίο πάνω στο οποίο βασίζεται, η ταινία του Σνάμπελ είναι, σε κάθε περίπτωση, μια πιο ευγενική και συνεσταλμένη εκδοχή της τρικυμιώδους βιογραφίας του γεννημένου επαναστάτη Αρένας που, βιώνοντας μια αντίστροφη «Οδύσσεια» —αν και στο βιβλίο αναφέρει ότι διαβάζει το άλλο διαχρονικό έργο του Ομήρου, την «Ιλιάδα»— ξεκινάει τη δράση του εγκαταλείποντας το φτωχό χωριό του, που βρίσκεται κάπου έξω από την πόλη Χόλγκουιν, και στο οποίο έχει αποκτήσει τις πρώτες σεξουαλικές του εμπειρίες (κυρίως με ξαδέρφια του ή ακόμα και ζώα), πριν καν κλείσει τα 10 του χρόνια, για να γίνει αντάρτης στη μάχη για την Κουβανική Επανάσταση.

Παρά την αρχική του αυτή επαναστατική δράση, στο πλευρό του Φιντέλ Κάστρο και των άλλων ανταρτών που πολέμησαν για να ρίξουν το καθεστώς του Φουλχένθιο Μπατίστα και να αποτινάξουν τον ζυγό των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Αρένας, λόγω των ομοφυλοφιλικών του σεξουαλικών προτιμήσεων, σύντομα βρέθηκε στο στόχαστρο της λογοκρισίας του νέου καθεστώτος, που θεωρούσε τους γκέι «λούμπεν προλεταριάτο», επικίνδυνους για την επανάσταση, πράκτορες της CIA και εμπόδιο στην δημιουργία του «Νέου Ανθρώπου», όπως αυτός περιγράφεται από τον Τσε Γκεβάρα στο διάσημο δοκίμιό του, «Ο σοσιαλισμός και ο άνθρωπος στην Κούβα» (1965). Ο Αρένας, μαζί με έναν αρκετά μεγάλο αριθμό Κουβανών λογοτεχνών και άλλων καλλιτεχνών, που δεν είχαν τις διασυνδέσεις και την πολιτική ισχύ που απαιτούταν προκειμένου να μπορούν να μετακινούνται εντός και εκτός της Κούβας —όπως, για παράδειγμα, ο Αλέχο Καρπεντιέρ, που τάχθηκε υπέρ του καθεστώτος του Κάστρο και λειτούργησε ως πρέσβης του στην Ευρώπη— διώχθηκε για πολλά χρόνια, ενώ εξέτισε και ποινή, ύστερα από ψευδείς κατηγορίες για βιασμό ανηλίκων, στο Κάστρο του Ελ Μόρο, μία από τις πιο διαβόητες φυλακές στην Κούβα. Όταν ο Αρένας «δραπέτευσε» από την Κούβα το 1980, επάνω στο πλοίο «Σαν Λαζάρο» που έφυγε από το λιμάνι του Μαριέλ, σχεδόν από γραφειοκρατικό λάθος, βρέθηκε σε μια ελεύθερη μεν χώρα, όπου μπορούσε να κυκλοφορεί τα βιβλία του χωρίς αυτά να υποβάλλονται σε λογοκρισία, στην οποία, όμως, υπερίσχυε ο νόμος του χρήματος και τίποτε άλλο δεν φαινόταν να έχει σημασία.

Αργότερα, έχοντας ήδη ζήσει στην Αμερική μερικά χρόνια, ο συγγραφέας περιέγραψε τη διαφορά μεταξύ του κομμουνιστικού και του καπιταλιστικού καθεστώτος ως εξής: «Στον κομμουνισμό όταν σε κλοτσάνε πρέπει να χειροκροτήσειςˑ στον καπιταλισμό, όταν σε κλοτσάνε μπορείς να ουρλιάξεις». Ο Αρένας «ούρλιαξε» όσο δυνατότερα μπορούσε, όμως λίγοι ήταν εκείνοι που είχαν την διάθεση να ακούσουν. Η «αριστερίζουσα» Δύση θεωρούσε τον Φιντέλ Κάστρο ήρωα και τον ένοπλο αγώνα της Κούβας μια επιτυχημένη επανάσταση με ευγενείς σκοπούς. Η είδηση πως το καθεστώς εκεί είχε εκπέσει σε μια ακόμα δικτατορία, όμοια με όλες τις υπόλοιπες, δεν ήταν καλοδεχούμενη, ενώ παράλληλα, σημαντικοί συγγραφείς όπως ο Χούλιο Κορτάσαρ και φυσικά ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες χειροκροτούσαν ακόμα εκστασιασμένοι κατά τη διάρκεια των λαϊκίστικων ομιλιών του Κάστρο περί αντικοινωνικών στοιχείων, που υποσκάπτουν την επιτυχία της επανάστασης. Τελικά, οι «αριστερίζοντες» ακαδημαϊκοί σταδιακά έβγαλαν τα βιβλία του από την διδακτέα τους ύλη, και το κοινό του Αρένας περιορίστηκε στην «underground» σκηνή της Νέας Υόρκης.

Όντας εξόριστος σε μια πόλη που γινόταν ολοένα και πιο επικίνδυνη, η ζωή του Αρένας άλλαξε ριζικά όταν το AIDS έκανε την εμφάνισή του, στα μέσα της δεκαετίας του 1980, και άρχισε σιγά-σιγά να ξεκληρίζει φίλους και εραστές του. Έχοντας παραδεχτεί κάποτε πως είχε κάνει σεξ με τουλάχιστον 5.000 άνδρες, είναι φανερό πως ο συγγραφέας δεν μπορούσε να ζήσει χωρίς τον ερωτισμό. Έχοντας κάνει κατά καιρούς διάφορες αποτυχημένες απόπειρες αυτοκτονίας —είτε για να αποφύγει την φυλάκιση, είτε για να αποφύγει τα βασανιστήρια— ο Αρένας έβαλε τέλος στη ζωή του όταν ήταν πια καταβεβλημένος από την αρρώστια, το 1990, αφότου έστειλε ένα γράμμα στον λογοτεχνικό του περίγυρο, στο οποίο εξηγούσε πως το μήνυμά του δεν ήταν μήνυμα παραίτησης, αλλά συνεχούς αγώνα και ελπίδας. Το γράμμα του κλείνει με τις φράσεις: «Η Κούβα θα ελευθερωθεί. Εγώ είμαι ήδη ελεύθερος».

Η ιστορία της ζωής του Ρεϊνάλντο Αρένας συνοψίζεται από το δικό του χέρι, στην αυτοβιογραφία του «Πριν πέσει η νύχτα», που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του, το 1992, ενώ το 1993 βρισκόταν ήδη στη λίστα με τα καλύτερα βιβλία της χρονιάς των New York Times. Με το βιβλίο του αυτό, τα ποιήματά του και την «Πενταγονία» του, μια σειρά από πέντε βιβλία, τα περισσότερα από τα οποία ολοκλήρωσε ενόσω ζούσε κάτω από το καθεστώς του Κάστρο και τα «φυγάδευε» κρυφά μέσω φίλων του, με σκοπό να εκδοθούν στην Ευρώπη, ο Αρένας έχει αφήσει πίσω του σημαντικό έργο, ακόμα κι αν έφυγε νωρίς, σε ηλικία μόλις 47 ετών. Ο κριτικός κινηματογράφου Ρότζερ Ίμπερτ, μιλώντας για την ταινία του Σνάμπελ, παρομοιάζει τον Αρένας με τον Μαρκήσιο ντε Σαντ, και αναρωτιέται, όχι μόνο πώς κατάφερε να γράψει αυτά που έγραψε, αλλά, όντας σε συνεχή σύγκρουση με το καθεστώς, και ζώντας σαν αντάρτης, πώς κατάφερε να γράψει το οτιδήποτε. Σίγουρα, ο μύθος του Αρένας ως ένας «επαναστατημένος άνδρας» συνεχίζει να εντυπωσιάζει τους αναγνώστες μέχρι και σήμερα. Το μήνυμά του δε, πως όταν το Σύστημα σε κλοτσάει, εσύ οφείλεις να φωνάζεις, αντί να το χειροκροτάς, φαντάζει πιο προφητικό από ποτέ και είναι πιθανώς πιο σημαντικό σήμερα, απ’ ότι ήταν στις αρχές της δεκαετίας του 1990.