Αρχαίο DNA από τη Σιβηρία αποκαλύπτει την παλαιότερη γνωστή επιδημία πανώλης

Τα αρχαιότερα γνωστά στοιχεία για το πρώτο ξέσπασμα πανώλης αποκαλύφθηκαν σε νεολιθικά νεκροταφεία της νοτιοανατολικής Σιβηρίας, όπου είχαν ταφεί δεκάδες κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες και τα παιδιά τους.

Αρχαίο DNA που συλλέχθηκε από τα λείψανα υποδηλώνει ότι η ασθένεια σάρωσε τις αραιοκατοικημένες κοινότητες σε καταστροφικά κύματα, τα οποία ξεκίνησαν πριν από περίπου 5.500 χρόνια, τουλάχιστον δύο αιώνες μετά την πρώτη εμφάνιση του βακτηρίου που την προκαλεί, του Yersinia pestis.

Οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες πιθανότατα μολύνθηκαν κατά τον τεμαχισμό ή την κατανάλωση ωμού κρέατος, μιας επικίνδυνης πρακτικής που εξακολουθεί να προκαλεί θανάτους από πανώλη μέχρι σήμερα. Αφού το παθογόνο πέρασε από τα μεγαλόσωμα αυτά τρωκτικά – τα οποία αποτελούν τον βασικό ζωικό ξενιστή της νόσου στην περιοχή – εξαπλώθηκε από άνθρωπο σε άνθρωπο, αποδεκατίζοντας οικογένειες και όσους βρίσκονταν σε στενή επαφή.

Η μελέτη λύνει ένα μακροχρόνιο μυστήριο σχετικά με το γιατί τόσα πολλά παιδιά συγκαταλέγονταν στους νεκρούς ενός συγκεκριμένου νεκροταφείου, του Ουστ-Ίντα (Ust-Ida), στις όχθες του ποταμού Ανγκάρα, βορειοδυτικά της λίμνης Βαϊκάλης, της αρχαιότερης και βαθύτερης λίμνης στον κόσμο.

Εξαιρετικά ευάλωτα τα μικρά παιδιά

Οι ομαδικοί τάφοι που αποκαλύφθηκαν στο Ουστ-Ίντα περιείχαν κυρίως λείψανα παιδιών.

Ενώ οι μεγαλύτεροι σε ηλικία κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες ίσως είχαν επιβιώσει από προηγούμενες εκθέσεις στην ασθένεια και είχαν αποκτήσει κάποια ανοσία, τα μικρά παιδιά ήταν εξαιρετικά ευάλωτα. Τουλάχιστον τα δύο τρίτα των νεκρών σε δύο από τα νεκροταφεία ήταν κάτω των 15 ετών. Πολλοί από όσους πέθαναν θάφτηκαν μαζί με αδέλφια ή άλλα μέλη της οικογένειάς τους.

«Οι αρχαιολόγοι ήθελαν να δουν αν η ανάλυση αρχαίου DNA θα μπορούσε να ρίξει φως σε όσα συνέβησαν και πράγματι το έκανε», δήλωσε ο Ρούαριντ Μακλάουντ, ερευνητής αρχαίου DNA στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Το αποτέλεσμα ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι πέθαναν από πανώλη ήταν εκπληκτικό αλλά και εξαιρετικά συναρπαστικό. Πραγματικά δεν περιμέναμε να βρούμε κάτι τέτοιο σε προϊστορικούς κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες».

Όλοι όσοι είχαν ταφεί εκεί μπορεί να πέθαναν από πανώλη

Η διεθνής ερευνητική ομάδα, στην οποία συμμετείχαν επιστήμονες από την Κοπεγχάγη, την Αλμπέρτα, το Κέιμπριτζ και το Λονδίνο, ανέλυσε τον πολφό των δοντιών από σκελετούς που ανασκάφηκαν στα νεκροταφεία. Οι τάφοι βρίσκονται συνήθως παράλληλα με τον ποταμό, ενώ τα σώματα είχαν τοποθετηθεί έτσι ώστε τα κεφάλια να δείχνουν προς την κατεύθυνση της ροής του νερού.

Οι εξετάσεις σε 42 κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες που είχαν ταφεί σε τέσσερα νεκροταφεία κατά μήκος του ποταμού Ανγκάρα έδειξαν ότι οι 18 από αυτούς (39%) έφεραν DNA του Y. pestis, ποσοστό υψηλότερο ακόμη και από εκείνο που έχει εντοπιστεί σε ορισμένους μεσαιωνικούς ομαδικούς τάφους πανώλης. Δεδομένου ότι υπάρχει μεγάλη πιθανότητα ψευδώς αρνητικών αποτελεσμάτων – όπου οι μολύνσεις δεν ανιχνεύονται επειδή το DNA έχει υποστεί σοβαρή φθορά – οι επιστήμονες υποψιάζονται ότι όλοι όσοι είχαν ταφεί εκεί μπορεί να πέθαναν από πανώλη.

Γράφοντας στην επιστημονική επιθεώρηση Nature, οι ερευνητές περιγράφουν πώς το αρχαίο DNA υποδεικνύει δύο ξεχωριστά ξεσπάσματα της νόσου: το πρώτο πριν από περίπου 5.500 χρόνια και το δεύτερο 400 έως 600 χρόνια αργότερα. Περαιτέρω αναλύσεις έδειξαν ότι το Yersinia pestis εμφανίστηκε πριν από τουλάχιστον 5.700 χρόνια, όταν διαχωρίστηκε εξελικτικά από τον πρόγονό του, το βακτήριο Yersinia pseudotuberculosis, το οποίο μπορεί να προκαλέσει κοιλιακό άλγος, πυρετό, διάρροια και εμετούς.

Τα αρχαιότερα στοιχεία πανώλης στη Βρετανία χρονολογούνται πριν από 4.000 χρόνια, καθώς ίχνη του Y. pestis έχουν βρεθεί στα δόντια ανδρών και γυναικών που ανασκάφηκαν σε ταφικούς χώρους της Εποχής του Χαλκού στην Κάμπρια και το Σόμερσετ.

Οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες πιθανότατα προσβλήθηκαν από πνευμονική πανώλη, η οποία επηρεάζει τους πνεύμονες. Το ίδιο βακτήριο προκαλεί επίσης τη σηψαιμική πανώλη, μια λοίμωξη του αίματος, και τη βουβωνική πανώλη, η οποία οδηγεί σε διόγκωση των λεμφαδένων – τα γνωστά βουβώνια – στις μασχάλες, τον λαιμό και τη βουβωνική χώρα.

Η βουβωνική πανώλη μεταδίδεται συνήθως μέσω μολυσμένων ψύλλων και προκάλεσε καταστροφικές πανδημίες όπως ο Μαύρος Θάνατος, ο οποίος εξολόθρευσε περίπου το μισό του ευρωπαϊκού πληθυσμού τον 14ο αιώνα.

Οι επιστήμονες είχαν αμφισβητήσει κατά πόσο οι πρώτες μορφές πανώλης ήταν πραγματικά θανατηφόρες, επειδή δεν διέθεταν γονίδια λοιμογόνου δράσης που επέτρεψαν αργότερα στη βουβωνική πανώλη να εξαπλωθεί μέσω ψύλλων και τρωκτικών. Ωστόσο, το Y. pestis που βρέθηκε στα νεκροταφεία της λίμνης Βαϊκάλης έφερε ένα υπεραντιγόνο – μια τοξική πρωτεΐνη που μπορεί να προκαλέσει σοβαρές ανοσολογικές αντιδράσεις – γεγονός που αύξανε τον κίνδυνο η ασθένεια να είναι ιδιαίτερα θανατηφόρα για τα παιδιά, διαπίστωσαν οι ερευνητές.

Ο Σάμιουελ Κον, καθηγητής Μεσαιωνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, δήλωσε ότι η εργασία καταλήγει σε «πρωτοποριακά συμπεράσματα», καθώς εντοπίζει τόσο πρώιμες επιδημίες σε κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες και όχι σε πληθυσμούς που αναπτύχθηκαν γύρω από αγροτικούς οικισμούς.

Παρ' όλα αυτά, ακόμη και απομονωμένες κοινότητες υπέφεραν σε μεταγενέστερες επιδημίες. Κατά τη διάρκεια του Μαύρου Θανάτου, ορεινά χωριά επλήγησαν τόσο στη Σνοουντόνια όσο και σε ολόκληρη την Τοσκάνη, σημείωσε.

Οι επιδημίες πανώλης συνήθως φέρνουν στο μυαλό εικόνες πυκνοκατοικημένων, γεμάτων αρουραίους μεσαιωνικών πόλεων. Ωστόσο, η νέα έρευνα δείχνει ότι ούτε οι μικρές κοινότητες προϊστορικών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών ήταν ασφαλείς.

«Για μένα αυτό βγάζει απόλυτο νόημα», δήλωσε ο Μακλάουντ. «Αν είσαι προϊστορικός κυνηγός-τροφοσυλλέκτης, έρχεσαι σε επαφή με πολύ περισσότερα άγρια είδη απ’ ό,τι ένας πρώιμος αγρότης. Και τα άγρια είδη είναι οι βασικοί φυσικοί ξενιστές της ασθένειας, όχι τα εξημερωμένα ζώα».

Πηγή: Guardian