Πώς γεννήθηκε η καλλιτεχνική πρωτοπορία στην Ελλάδα;

Πρόσφατα κυκλοφόρησε σε βιβλίο η διδακτορική διατριβή της Μαρίλης Σταυρούλη «Οι πρωτοπόροι και η εποχή τους: συνομιλίες για την καλλιτεχνική πρωτοπορία στην Ελλάδα» από τις εκδόσεις Futura. Της ζητήσαμε να θυμηθεί τις συναντήσεις τους.

Συναντήσεις με τους πρωτοπόρους της ελληνικής τέχνης

«Το πρώτο που θα κάνεις είναι να ψάξεις να τους βρεις!» Ήταν Ιούνιος του 2016 και μόλις είχε εγκριθεί από το Πάντειο Πανεπιστήμιο η εκπόνηση της διδακτορικής μου διατριβής για την performance art στην Ελλάδα της πρώιμης μεταπολίτευσης. Ο επιβλέπων καθηγητής μου, Νίκος Θεοτοκάς, επέμενε να ξεκινήσει η έρευνα με τις μαρτυρίες των σπουδαιότερων εκπροσώπων της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας της χώρας των τελευταίων πενήντα ετών.

Κινήθηκα γρήγορα και τελικά τους βρήκα. Ο ανεπίσημος χαρακτήρας των συζητήσεων έδωσε στην επικοινωνία μας μια διάσταση εξομολογητική, σε κάθε περίπτωση ουσιαστική και ειλικρινή.

Δημήτρης Αληθεινός

Η αρχή έγινε με τον Δημήτρη Αληθεινό. Ένα πρωινό του Ιουλίου, φτάνω στην οδό Νίκου Ξυλούρη στη Λυκόβρυση. Ευτυχής σύμπτωση, ο Ξυλούρης με παρέπεμψε κατευθείαν στο ιστορικό πλαίσιο της επικείμενης κουβέντας μου με τον Αληθεινό. Ευγενής και ευδιάθετος κατά την υποδοχή, ξυπόλυτος και χαλαρός. Χίπης και αστός ταυτόχρονα. Μίλησε για το ασφυκτικό περιβάλλον στην ΑΣΚΤ μέσα στη δικτατορία, τον Δεσμό, το πώς κατάφερε να ξεφύγει από το κυνήγι των χουντικών αρχών και να μη γίνει «ήρωας από τύχη» μετά το ιστορικό «Συμβάν» στην Ώρα. Την Ιταλία των Ερυθρών Ταξιαρχιών, τη συνειδητοποίηση στην πραγματική πρωτεύουσα της τέχνης, το Παρίσι. Ο Αληθεινός δεν στρογγυλεύει τα λόγια του. Τρυφερός με όσους εκτιμάει και ενδιαφέρεται να αναδείξει, λιγότερο μ’ εκείνους που δεν εκτιμάει και τόσο, πάντα πιστός στην αρχή ότι οι πραγματικοί σταθμοί μιας δημιουργικής πορείας προκύπτουν μέσα από την ακεραιότητα και τη σαφή άποψη για την τέχνη.

Νέλλη Σεμιτέκολο 

Συνάντησα τη Νέλλη Σεμιτέκολο ένα απόγευμα στη μονοκατοικία της Αγίας Παρασκευής. Όταν έφτασα, το μόνο στοιχείο ζωής γύρω μου ήταν το γάβγισμα του σκύλου. Σε μερικά λεπτά εμφανίστηκε η Νέλλη λαχανιασμένη. Είχε χάσει το κλειδί του σπιτιού και το έψαχνε στο αμάξι! Γελάσαμε και με οδήγησε στο σαλόνι. Πρωταγωνιστούν το πιάνο της Νέλλης και τα έργα του Γρηγόρη (Σεμιτέκολο), σημάδια της κοινής πορείας τους. Αέρινη και γήινη μαζί, αφηγήθηκε τα δύσκολα και φτωχικά παιδικά χρόνια του Σεμιτέκολο στη μετεμφυλιακή Ελλάδα ως μέλος μιας οικογένειας ηττημένων, τη δική της αστική προέλευση, τη γνωριμία τους, την καταλυτική για την πορεία και των δύο συνάντηση και συνεργασία με τον Γιάννη Χρήστου, το τραγικό δυστύχημα του 1970, όταν συνειδητοποίησε ότι ο θάνατος είναι «κισμέτ». Περιέγραψε το άνευ όρων δόσιμο του Γρηγόρη σε κάθε είδους καλλιτεχνικό πειραματισμό, αλλά και τη σαφή του στάση απέναντι στην αδικία και τις διακρίσεις. Όταν τελειώσαμε τη συνομιλία μας, η Σεμιτέκολο με παρέπεμψε στους Γιώργο Κουρουπό και Θόδωρο Αντωνίου. «Να τους τηλεφωνήσεις εκ μέρους μου».

Γιώργος Κουρουπός

Τον Γιώργο Κουρουπό τον γνώρισα ένα μεσημέρι στο Φίλιον της οδού Σκουφά. Συνεπής, πρόσχαρος και φωτεινός, ένας καλλιτέχνης αναγεννησιακός. Ξεκίνησε να μιλάει για τα φοιτητικά του χρόνια στις αρχές της δεκαετίας του ’60, τις ιδεολογικές επιρροές, την παράλληλη θητεία του στην αεροπορία μαζί με τη... θητεία του στην Πειραματική Ορχήστρα του Χατζιδάκι, τις μπουάτ της Πλάκας, το περιπετειώδες ξεκίνημα των σπουδών του στο Παρίσι στο πλευρό του Ολιβιέ Μεσιάν σε ένα χρονικό σημείο καμπής, μόλις λίγους μήνες μετά τον Μάη του ’68. Η καταξίωση μέσα σε μια νύχτα στη Γαλλία με το «Ελληνικό Τραγούδι». Παράλληλα, η εξαντλητική του εργασία ως εκπροσώπου των Ελλήνων φοιτητών στο Παρίσι μέσα στη Χούντα. Ο αγώνας, η συνέπεια, η συλλογικότητα, η ανάγκη για εξωστρέφεια της avant-garde, μια υπόθεση που έλαβε σάρκα και οστά στο σπουδαίο καλλιτεχνικό εγχείρημα του Κρετέιγ. Ο Κουρουπός υπήρξε στην εμπροσθοφυλακή της καλλιτεχνικής και πολιτικής πρωτοπορίας του καιρού του. Στο έργο του η σκέψη γίνεται δημιουργία και η δημιουργία γίνεται σκέψη και η μουσική μια πράξη αγάπης για τη ζωή.

Θόδωρος Αντωνίου

O Θόδωρος Αντωνίου έμενε στην Πλατεία Προσκόπων στο Παγκράτι, σε απόσταση αναπνοής από τον Μαγεμένο Αυλό, όπου σύχναζε ο ίδιος με τη μυθική παρέα του. Με υποδέχτηκε σε ένα studio ασυνήθιστα λαμπερό και αισιόδοξο. Μέρος αυτής της φωτεινότητας ήταν βέβαια και η ενεργητικότητά του, αφού παρέμενε ιδιαίτερα δραστήριος και επικοινωνιακός με τους νέους, πράγμα απόλυτα φυσικό για έναν άνθρωπο που πέρασε όλη του τη ζωή στην πρωτοπορία. Έβρισκε αδιανόητο ένας σύγχρονος δημιουργός να καταπιάνεται με κλασικές μουσικές φόρμες. Μιλάει για το πέρασμα στο δωδεκάφθογγο, την ηλεκτρονική μουσική, τον σουρεαλισμό του Χρήστου, τη διδασκαλία στα πανεπιστήμια της Αμερικής. Συγκινείται όταν θυμάται την Αντίσταση στη Χούντα, το κυνηγητό του και τη στήριξη από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της εποχής διεθνώς, νιώθει πίκρα για την υπόθεση του ΕΣΣΥΜ και αποφεύγει να επεκταθεί, γίνεται ξεκαρδιστικός όταν σηκώνεται και μιμείται τον Σεμιτέκολο στον θρυλικό «Πιανίστα». Μαζί μας βρισκόταν ο συνθέτης και συνεργάτης του, Σάββας Τσιλιγκιρίδης. Προς το τέλος της κουβέντας, η παρουσία και του γιου του στον χώρο δημιούργησε μια ατμόσφαιρα οικειότητας και χαλαρής διάθεσης. Συμφωνήσαμε να ξαναμιλήσουμε για τις «Διαμαρτυρίες» την επόμενη φορά.

Ο γλύπτης Θόδωρος

Γύρω από τον γλύπτη Θόδωρο είχε καλλιεργηθεί η μυθολογία ενός όχι ιδιαίτερα καταδεκτικού καλλιτέχνη. Κανονίσαμε να συναντηθούμε τον Σεπτέμβριο. Το εργαστήριό του βρισκόταν στην οδό Προπυλαίων, κάτω από την Ακρόπολη. Σκέφτηκα: προφανής επιλογή για έναν γλύπτη, όχι όμως για εκείνον τον γλύπτη που αμφισβήτησε τη μνημειακή γλυπτική ως χειρισμό της εξουσίας στον δημόσιο χώρο. Με υποδέχτηκε ο ίδιος, ψηλός, επιβλητικός, ευδιάθετος. Ανεβαίνοντας προς το γραφείο του, αναγνώριζα χαρακτηριστικά έργα της διαδρομής του, όπως τη «Ματράκ-Φαλλό». Υπερασπίστηκε με πάθος και ενάργεια τη δημιουργική του μοναξιά, τη σύγκρουσή του με το θεσμικό σύστημα που είχε συγκροτηθεί γύρω από την περίφημη γενιά του ’30 και όχι μόνο. Χρησιμοποίησε σκληρούς χαρακτηρισμούς για εκείνους που δεν κατανόησαν τον διαρκή αγώνα του για να αποτελέσει η τέχνη τον καταλύτη για την ποιότητα ζωής, βάζοντας εμπόδια στην ανέλιξή του. Η performance για τον ίδιο ήταν μια κραυγή καλλιτεχνικής αγωνίας. Η συζήτησή μας με έκανε να καταλάβω ότι η αποστασιοποιημένη του στάση δεν είναι το αποτέλεσμα ιδιοτροπίας ή ελιτισμού, αλλά η εσωτερική ανάγκη ενός αληθινά αντισυμβατικού δημιουργού, που αποφάσισε να μείνει πιστός, παρά το κόστος, στον προσωπικό του αξιακό κώδικα. Βαθιά διανοητικός και συναισθηματικός συνάμα, ο Θόδωρος μετέτρεψε τη μαρτυρία του σε κατάθεση ψυχής.

Κωνσταντίνος Ξενάκης

Ακολούθησε τον ίδιο μήνα ο Κωνσταντίνος Ξενάκης. Ο διακεκριμένος διεθνής εικαστικός με περίμενε στο εργαστήριο του στην Καισαριανή. Είχε λίγες μέρες που είχε γυρίσει απ’ το Παρίσι. Πιάσαμε την κουβέντα για την πολιτική κατάσταση στη Γαλλία. Αντιπαθούσε ιδιαίτερα τον Εμμανουέλ Μακρόν, που ετοιμαζόταν να βάλει υποψηφιότητα για πρόεδρος. «Πρόσεξε τα μάτια του», μου είπε. «Το ένα είναι του βλάκα και το άλλο του επαγγελματία δολοφόνου! Είναι επικίνδυνος!» Κάπως έτσι άρχισε να ξετυλίγει το νήμα της ζωής του, που θυμίζει μυθιστόρημα του Σελίν, τον οποίο θαύμαζε ιδιαίτερα. Άλλωστε συγγραφέας ήθελε να γίνει, πότε δεν θεώρησε τον εαυτό του ζωγράφο, αλλά ερευνητή. Η σύγκρουση με το αστικό περιβάλλον στην Αίγυπτο, τα πρώτα χρόνια στο Παρίσι, η συμπάθεια προς τις αναρχικές ιδέες, τα κοινόβια στη Γερμανία, οι Μπάντερ-Μάινχοφ, ο Μάης του ’68, o Man Ray, η αποκάλυψη για τον Τσόκλη, η επιλογή της φτώχειας και της «καταστροφής» ως στάση ζωής και δημιουργίας. Ο τρόπος αφήγησης του Ξενάκη προδίδει τη συγγραφική του κλίση και τον καθιστά ένα ντοστογιεφσκικό ήρωα.

Λήδα Παπακωνσταντίνου

Η Λήδα Παπακωνσταντίνου βρήκε εκπληκτικό το γεγονός ότι δύο γυναίκες θα συζητούσαμε σε έναν χώρο φτιαγμένο από γυναίκες, όπως το ΙΣΕΤ. Σαφές το στίγμα μιας δημιουργού που πάλεψε να βρει τη θέση της στο πατριαρχικό καλλιτεχνικό κατεστημένο της εποχής. Η Λήδα είναι ένα πραγματικό παιδί της δεκαετίας του ’60. Διαμορφώθηκε μέσα από τη ροκ μουσική, επέλεξε να σπουδάσει σε ένα Λονδίνο μυθικό, όχι όμως στο Swinging London, που απεχθανόταν, αλλά στην πόλη που αποκτούσε ταξική συνείδηση και επίγνωση του αποικιοκρατικού παρελθόντος της, τον τόπο όπου άνθρωποι διαφορετικών φυλών και εθνικοτήτων διαπλέκονταν και συνταξίδευαν σε ένα «πλεούμενο», χωρίς προορισμό.

Μίλησε για τη σημασία της κοινοβιακής κουλτούρας, τις πρώτες τις performances, τον ακτιβισμό, την επιστροφή της στην Ελλάδα, τα εμπόδια που συνάντησε, το καινοτόμο εγχείρημα του Σπετσιώτικου Θεάτρου, αλλά και την αμηχανία από πλευράς του εγχώριου Τύπου να οροθετήσει και να κατανοήσει τις νέες εκφραστικές μορφές. Όταν τελείωσε η ηχογράφηση, δήλωσε: «Ξέρεις, είμαι πάντα ειλικρινής σε ό,τι λέω, γιατί πολύ απλά με την αλήθεια κερδίζουμε χρόνο».

Έπη Πρωτονοταρίου 

Η ιστορία της Αίθουσας Τέχνης Δεσμός δεν χρειάζεται συστάσεις. Συμφωνήσαμε να συναντηθούμε με την Έπη Πρωτονοταρίου στο σπίτι της στην Παιανία. «Εγώ, ξέρεις, ζω έγκλειστη σ’ ένα βουνό!», ανέφερε γελώντας στο τηλέφωνο. Τελικά κατάφερα να φτάσω στο σπίτι και να τη συναντήσω σε ένα δωμάτιο που θύμιζε κουκλοθέατρο. Από μικρή ήθελε να ασχοληθεί με το θέατρο. «Το μεγάλο μου απωθημένο πριν πεθάνω είναι να παίξω την Μπερνάρντα Άλμπα», έλεγε. Την κέρδισαν όμως τα εικαστικά.

Θυμήθηκε το τόλμημα του Δεσμού, την ανάγκη της να πειραματίζεται διαρκώς με τους αγαπημένους της Βασίλη Σκυλάκο και Γιάννη Μίχα, τη γενναιοδωρία του συντρόφου της, Μάνου Παυλίδη, τον πανικό και τη φυγή του Μόραλη από την περφόρμανς του Θόδωρου το 1973. Και φυσικά οι περίφημες «Δευτέρες» και οι ιδεολογικές ζυμώσεις της μεταπολίτευσης γύρω από την avant-garde. Δεν έκρυψε την απογοήτευση και τη διαφωνία της στον τρόπο που αντιμετωπίστηκε η υπόθεση του Δεσμού όταν έκλεισε τον κύκλο του. Η συζήτησή μας μαρτυράει τη βαθιά σεμνότητα μιας γυναίκας που διστάζει να παραδεχτεί την αδιαμφισβήτητη συμβολή της στην καθιέρωση της σύγχρονης τέχνης. Διαπίστωσα ότι η σιωπή και η απομάκρυνσή της από τον δημόσιο λόγο συνιστούσαν μια σαφή κριτική θέση.

Χριστίνα Μπαχαριάν

Η Χριστίνα Μπαχαριάν με υποδέχτηκε στο γαλήνιο διαμέρισμά της επί της Λεωφόρου Αλεξάνδρας. Διηγήθηκε την παιδική ηλικία του Ασσαντούρ Μπαχαριάν, τα χρόνια της εξορίας, τις σπουδές στην ΑΣΚΤ, την ακλόνητη πίστη του ότι η τέχνη μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο. Το εγχείρημα της Ώρας, τον θαρραλέο και γεμάτο χιούμορ τρόπο που αντιμετώπιζε τη χούντα, την πολιτιστική έκρηξη τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Την έκδοση του «Χρονικού», τον θεσμό των Συναντήσεων Νέων Δημιουργών, την ώσμωση ανάμεσα στις τέχνες. Αλλά και τη συνέχιση της λογοκρισίας, όπως τη βίωσε, τα πρώτα χρόνια μετά τη Χούντα, τη μη αυτονόητη απελευθέρωση των ηθών. Εξέφρασε τη λύπη της όταν έκλεισε η Ώρα, αλλά και την ειλικρινή της ανησυχία για το μέλλον των πολιτιστικών οργανισμών στην Ελλάδα της κρίσης και την ποιότητα της καλλιτεχνικής παραγωγής.

Σπύρος Σακκάς

Αυτή η ενδιαφέρουσα ερευνητική χρονιά έκλεισε με τον Σπύρο Σακκά. Τον συνάντησα δύο φορές μέσα στον Δεκέμβριο στη «συνοικία των θεών», όπως συνηθίζει να αποκαλεί την Πλάκα, στο καφέ Μελίνα Μερκούρη. Μέσα στον κόσμο και την οχλοβοή του χώρου, αντίκρισα ξαφνικά μια φιγούρα προμηθεϊκή. Με λόγο πληθωρικό και πνευματώδη, όπως και η προσωπικότητά του, ο διεθνούς φήμης ερμηνευτής ξεκίνησε να μιλάει για τον Βάγκνερ, την αγάπη των Ελλήνων για τον Μότσαρτ, καθώς είμαστε ένας ερωτομανής λαός, το καλλιτεχνικό σοκ όταν παρακολούθησε τον Ντίσκαου. Και, φυσικά, τη μύηση στη μουσική πρωτοπορία, την ερμηνεία που μετατρέπεται σε διανοητικό εγχείρημα, το δίπολο Χρήστου-Ξενάκη, τους «Πέρσες» του Κουν, αλλά, προπαντός, του Χρήστου, το «Πολύτοπο των Μυκηνών». Αναφέρθηκε στην έμφυτη ανοησία του ανθρώπινου είδους. Η αέναη έρευνα του Σακκά πάνω στις απεριόριστες δυνατότητες της ανθρώπινης φωνής και την προοπτική αλλαγής του ατόμου μέσα από την εξάσκησή της συνιστά πολιτική θέση και μία από τις μεγάλες του συνεισφορές στο πολιτισμικό γίγνεσθαι της Ελλάδας και όχι μόνο.

Νάνος Βαλαωρίτης

Στις αρχές της επόμενης χρονιάς αποφάσισα να εξετάσω τα happenings του αθηναϊκού underground. Προσέγγισα το Νάνο Βαλαωρίτη και ένα απόγευμα του Μαρτίου έφτασα στο διαμέρισμα της οδού Πατριάρχου Ιωακείμ. Με υποδέχτηκε η Κατερίνα Βαλαωρίτη και με οδήγησε στο γραφείο όπου ο πατέρας της περνούσε τον περισσότερο χρόνο της ημέρας. Γνώριζα ότι είχε δώσει πάρα πολλές συνεντεύξεις και επέλεξα να εστιάσω σε ένα κομμάτι της πλούσιας διαδρομής του. Αδύνατο να μην ξεπεραστεί το αρχικό πλαίσιο της συζήτησης. Από το πρωτοποριακό «Πάλι» και την beat ποίηση, στον Σεφέρη και τον Μπρετόν, από τον Γεώργιο Παπανδρέου στους χίπις και τη συνεργασία με το πρωτοποριακό θέατρο και τον κινηματογράφο, από τον Εμφύλιο και τη φυγή στην Αγγλία στην εφηβική ηλικία επί Μεταξά.

Όσο περνούσε η ώρα, τόσο ζωντάνευε ο λόγος του. Ο Κωστής Τριανταφύλλου χτύπησε την πόρτα και ο Βαλαωρίτης τού ζήτησε να περάσει αργότερα. Δεν θα ξεχάσω ποτέ το σκανταλιάρικο ύφος του όταν γνώριζε ότι το μαγνητόφωνο κατέγραφε την απόρριψή του για κάποια καλλιτεχνικά είδη. Τελικά, η συνέντευξη δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο από την ATHENS VOICE και φαίνεται ότι η δήλωσή του ότι «Το αθηναϊκό underground είναι ένας μύθος» προκάλεσε αντιδράσεις.

Πάνος Κουτρουμπούσης

Λίγες μέρες αργότερα, μού τηλεφώνησε η Αγγελική Μπιρμπίλη, που ήδη με είχε βοηθήσει να έρθω σε επαφή με τον Βαλαωρίτη: «Μαρίλη, θέλει να σου μιλήσει ο Πάνος Κουτρουμπούσης. Θα σου δώσω το τηλέφωνό του για να επικοινωνήσετε». Ο Κουτρουμπούσης, εμβληματική μορφή της underground σκηνής, διαφωνούσε κάθετα με τον Βαλαωρίτη και ένιωθε οργισμένος. Ήθελε να διατυπώσει τη δική του θέση. Η ηχογραφημένη συνομιλία πραγματοποιήθηκε στο σπίτι του στα Εξάρχεια. Ο Πάνος θεωρούσε ότι η άποψη του Βαλαωρίτη για την αθηναϊκή εκδοχή του underground ήταν εκείνη ενός αστού που ποτέ δεν ενεπλάκη σοβαρά σ’ αυτόν τον κύκλο. Και κάπως έτσι περάσαμε στη δική του πορεία, στο «Πάλι», στον Πουλικάκο και το ιστορικό happening στο Συμπόσιο του Μπουκουβάλα, τις παρέες στου Μπούκολα και στο Βυζάντιο, στο Παρίσι, το Λονδίνο και τη συνεργασία με τους Beatles, στην Αμερική, τον Μπάροουζ και τον ISIS. Η ζωή του Κουτρουμπούση αποτελεί τον ορισμό του underground, ένα dérive χωρίς πρόγραμμα και προορισμό, αποδεικνύοντας ότι η πραγματική δημιουργία πολλές φορές συμβαίνει στο μισοσκόταδο και κάτω από τα ραντάρ.

Γιάννης Ψυχοπαίδης

Ο κύκλος των συνεντεύξεων ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 2018 με τον Γιάννη Ψυχοπαίδη στο εργαστήριό του στην οδό Καρυάτιδων. Γοητευτικός, άμεσος, εξαιρετικά ευδιάθετος. Η αφήγησή του, γεμάτη σφρίγος και χιούμορ, με προλάβαινε διαρκώς. Ένας χείμαρρος. Η ιδεολογική αφύπνιση μέσα από το Κυπριακό, η ανάγκη της καλλιτεχνικής πατροκτονίας, η απόρριψη της πρότασης του Εγγονόπουλου να διδάξει στο Πολυτεχνείο μέσα στη Χούντα, το συλλογικό που προηγήθηκε του ατομικού, ο αγώνας για αναμόρφωση της εικαστικής γλώσσας παράλληλα με την ανανέωση της πολιτικής και της αριστεράς. Το Μόναχο, αλλά και το εφιαλτικό ξεκίνημά του εκεί, παραλίγο στο πλευρό του επίσημου ζωγράφου του Χίτλερ. Έπειτα, η πρωτοπορία του Βερολίνου και η φάση της εσωστρέφειας στις Βρυξέλλες. Ο Ψυχοπαίδης βρέθηκε στον πυρήνα των ζυμώσεων του καιρού του με έναν τρόπο αυτονόητο και υπαρξιακό, εκφράζοντας μια γενιά καλλιτεχνών που αναζητούσε στις πολιτιστικές ιδέες τις βασικές αρχές ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου.

Στόχος μου στο βιβλίο «Οι πρωτοπόροι και η εποχή τους: συνομιλίες για την καλλιτεχνική πρωτοπορία στην Ελλάδα» (εκδόσεις Futura) δεν είναι προφανώς να σχολιάσω τα λεγόμενα των συνομιλητών μου, αλλά να δημοσιεύσω δεκατρείς σημαντικές ιστορικές μαρτυρίες εκείνων των καλλιτεχνών και των γκαλεριστών που συμπορεύθηκαν με τους πλέον χαρακτηριστικούς πρεσβευτές της μεταπολεμικής τέχνης, σμιλεύτηκαν από τις πολιτικοκοινωνικές ανακατατάξεις του καιρού τους και έγιναν τελικά συνδημιουργοί μιας εποχής. Τους ευγνωμονώ όλους για τη γενναιοδωρία τους.