Οι υπάρχουσες λέξεις και ο φιλόσοφος Κώστας Αξελός

Πυθαγόρας: Το «ναι» και το «όχι», αν και είναι πολύ μικρές λέξεις, χρειάζεται να τις σκεφθούμε πολύ προηγουμένως.
Αριστοτέλης, Ρητορική 3: Έστι δ’ αρχή της λέξεως το ελληνίζειν.
Λατινικό ρητό: Verbum sat sapienti. Μια λέξη αρκεί για τον σοφό.
Λούντβιχ Βιτγκενστάιν: Τα όρια της γλώσσας είναι τα όρια του ανθρώπινου μυαλού. Όσα ξέρω είναι αυτά για τα οποία έχω λέξεις.
Γιάννης Ρίτσος: Και οι λέξεις φλέβες είναι. Μέσα τους αίμα κυλάει.

Ο φιλόσοφος Κώστας Αξελός στις 5 Μαΐου 1993, σε συνέντευξή του στον Σωτήρη Ζήκο είπε: «Προτείνω μια νέα γλώσσα αλλά με τις ίδιες υπάρχουσες λέξεις. Δεν προτείνω μια τεχνητή νέα γλώσσα σε σχέση με τις υπάρχουσες γλώσσες, ούτε προτείνω να φτιάξουμε μια καινούργια τεχνητή γλώσσα. Προτείνω με τις υπάρχουσες τετριμμένες λέξεις μιας γλώσσας που έχει φθαρεί ως εκεί που δεν παίρνει, να ξαναδούμε τον παλμό των λέξεων, τον αρχικό παλμό που είχαν και να μιλήσουμε με αυτές. Να βρεθούμε σ’ ένα διάλογο με αυτές τις λέξεις, ούτε να είμαστε αυτοί που τις ορίζουμε, ούτε αυτές να αυτοκαθορίζονται. Μέσα από το διάλογο ανθρώπου και λέξης να επιτελείται ένα ορισμένο στοχαστικό έργο».

Με το απόσπασμα αυτό ο Κώστας Αξελός δεν ζητά απλώς μια ανανέωση του λεξιλογίου, αλλά μια ριζική μετατόπιση της στάσης μας απέναντι στη γλώσσα. Οι λέξεις, φθαρμένες από την κατάχρηση, την ιδεολογική εργαλειοποίηση και την τεχνική τους χρήση, έχουν χάσει τον αρχικό τους παλμό. Δεν πάλλονται πια, όπως το κοντάρι της Παλλάδας Αθηνάς, απλώς υπολειτουργούν. Ο Αξελός προτείνει να επιστρέψουμε σε αυτόν τον παλμό εισερχόμενοι σε έναν ζωντανό διάλογο με τις λέξεις. Σε αυτόν τον διάλογο, ούτε το υποκείμενο κυριαρχεί απόλυτα πάνω στη λέξη, ούτε η λέξη επιβάλλει ένα κλειστό νόημα. Το νόημα γεννιέται στο «μεταξύ», εκεί όπου η σκέψη συναντά το άνοιγμα του λόγου. Έτσι, η γλώσσα παύει να είναι εργαλείο και γίνεται τόπος στοχασμού, ένας χώρος όπου το νόημα δεν καταναλώνεται αλλά συμβαίνει. Το στοχαστικό έργο, λοιπόν, δεν είναι η επιβολή ορισμών, αλλά η εγρήγορση απέναντι σε όσα οι λέξεις ακόμη μπορούν να πουν.

Παράδειγμα λέξεων που πληρούν τις προϋποθέσεις του Αξελού είναι οι λέξεις: ελευθερία, κόσμος, νόημα, διάλογος. Η «ελευθερία», για παράδειγμα, δεν ορίζεται μόνο πολιτικά ή ατομικά, αλλά ανοίγεται ως ερώτημα: Τι σημαίνει να αφήνεται κάτι να είναι; Ο «κόσμος» δεν είναι απλώς το σύνολο των πραγμάτων, αλλά το άνοιγμα μέσα στο οποίο αυτά εμφανίζονται. Το νόημα, για τον Αξελό, δεν είναι ένα σταθερό περιεχόμενο που συλλαμβάνεται και κατοχυρώνεται οριστικά. Είναι κάτι που αναδύεται, διαφεύγει και επανέρχεται μέσα στο άνοιγμα της σκέψης. Δεν το κατέχουμε αλλά μας διαπερνά. Γι’ αυτό και συνδέεται άρρηκτα με τον διάλογο. Όχι τον διάλογο ως ανταλλαγή απόψεων, αλλά ως συμβάν, όπου άνθρωπος και λέξη εκτίθενται αμοιβαία στο άγνωστο. Ο διάλογος δεν επιβεβαιώνει βεβαιότητες, τις αποσταθεροποιεί. Στην ίδια τροχιά κινούνται λέξεις όπως χρόνος, σιωπή και παιχνίδι. Ο χρόνος δεν είναι απλώς μετρήσιμη διαδοχή, αλλά το ανοιχτό πεδίο μέσα στο οποίο το νόημα καθυστερεί ή αιφνιδιάζει. Η σιωπή δεν είναι έλλειψη λόγου, αλλά ο χώρος όπου οι λέξεις ανασυγκροτούν τον παλμό τους. Και το παιχνίδι, κεντρικό στον Αξελό, δείχνει ότι η σκέψη δεν προχωρά γραμμικά ούτε σοβαροφανώς, αλλά ριψοκίνδυνα, χωρίς τελικό κλείσιμο. Μέσα σε αυτές τις λέξεις, η φιλοσοφία παραμένει σε παλλόμενη κίνηση και ο στοχασμός δεν κλείνει αλλά ξεκινά.

Λούντβιχ Βιτγκενστάϊν: Ο φιλόσοφος πασχίζει να βρει την ελευθερώτρια λέξη, τη λέξη δηλαδή που θα μας επιτρέψει να συλλάβουμε εκείνο που συνεχώς μέχρι τώρα βάραινε στη συνείδησή μας, δίχως να καταλαβαίνουμε πώς.
Γκαίτε: Όταν οι ιδέες αποτυγχάνουν, οι λέξεις μπορεί να αποδειχθούν πολύ χρήσιμες.
Βίκτωρ Ουγκώ: Μπορώ, Θέλω, Γνωρίζω: Τρεις λέξεις που κυβερνούν τον κόσμο.
Λαμαρτίνος: «Θεός» δεν είναι παρά μια λέξη που ονειρευτήκαμε (φαντασιακό του Καστοριάδη) για να εξηγήσουμε τον κόσμο.
Werner Heisenberg: Η θητεία στην αρχαία Ελληνική γλώσσα υπήρξε η σπουδαιότερη πνευματική μου άσκηση. Στη γλώσσα αυτή υπάρχει η πληρέστερη αντιστοιχία ανάμεσα στη λέξη και το εννοιολογικό περιεχόμενο.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας εορτάζεται ετησίως στις 9 Φεβρουαρίου, ημέρα θανάτου του Διονυσίου Σολωμού, του εθνικού ποιητή της Ελλάδας.