Ανίκητο καλοκαίρι

Ο βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας Γάλλος υπαρξιστής συγγραφέας και φιλόσοφος, Αλμπέρ Καμί, γεννήθηκε στην Αλγερία το 1913. Διεθνώς γνωστός για τα έργα του «Ο ξένος» (1942), «Η πανούκλα» (1947), «Ο μύθος του Σίσυφου» (1942) και «Η πτώση» (1956), ο Καμί μας έχει κληροδοτήσει ένα από τα πιο επιδραστικά λογοτεχνικά αποφθέγματα σχετικά με το καλοκαίρι. Στο δοκίμιό του «Επιστροφή στην Τιπαζά», που περιλαμβάνεται στη συλλογή του «Το καλοκαίρι» (1950), ο Καμί περιγράφει την δεύτερη επιστροφή του μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην αρχαία ρωμαϊκή πόλη της Αλγερίας, Τιπαζά, όπου είχε περάσει αμέτρητα καλοκαίρια ως παιδί. Στην επίσκεψή του αυτή, ο Καμύ ανακαλύπτει μια φρεσκάδα που παρομοιάζει με δροσερή πηγή χαράς. Μακριά από τις αδικίες της Ευρώπης, που σίγουρα είχαν κορυφωθεί με την έκβαση του πολέμου, ο συγγραφέας βρίσκει ένα καταφύγιο και κλείνει το σύντομο κείμενό του με την πρόταση: «Στη μέση του χειμώνα, ανακάλυψα τελικά ότι μέσα μου υπάρχει ένα ανίκητο καλοκαίρι».

Η διάσημη αυτή φράση του Καμί, αν και δεν υπάρχει κάποια εμφανής σύνδεση, μου φέρνει πάντα στο νου τη γαλλική μικρού μήκους ταινία «Méditerranée» (1963), σκηνοθετημένη από τον Ζαν-Ντανιέλ Πολέ, υπό την καθοδήγηση του Φόλκερ Σλέντορφ («Το τενεκεδένιο ταμπούρλο»), σε παραγωγή του Μπάρμπετ Σρέντερ («More»). Η ταινία είναι μια πειραματική 45λεπτη σεκάνς με πλάνα από μεσογειακές πόλεις —ένας κήπος στη Σικελία, ένας αρχαιοελληνικός ναός, μια ταυρομαχία στην Ισπανία, μια αιγυπτιακή μούμια, ένας ψαράς, μία κοπέλα σε χειρουργικό τραπέζι— την οποία ο Ζαν-Λυκ Γκοντάρ περιέγραψε στην κριτική του στο περιοδικό Cahiers du Cinéma ως μια σειρά από «απαλές, στρογγυλές λήψεις παρατημένες στην οθόνη σαν βότσαλα στην παραλία». Η ταινία του Γκοντάρ, «Η περιφρόνηση» (1963), με πρωταγωνιστές την ημίγυμνη Μπριζίτ Μπαρντό και τον Μισέλ Πικολί και τον Τζακ Πάλανς και τον Φριτς Λανγκ σε δευτερεύοντες ρόλους, που κυκλοφόρησε μόλις μερικούς μήνες μετά το «Méditerranée», είναι βαθιά επηρεασμένη από την ντοκιμαντερίστικη ταινία του Πολέ, όσον αφορά την αισθητική, αλλά και τα χρώματά της. Καθώς η ταινία δεν έχει καθόλου διαλόγους, η μουσική επένδυση αποτελείται από ένα αυθεντικό σάουντρακ του Αντουάν Ντουχαμέλ (που έγραψε επίσης τη μουσική για την ταινία του Γκοντάρ, «Ο τρελός Πιερό»), ήχους από έντομα και μία υποτυπώδη απαγγελία ενός ποιητικού κειμένου από τον συγγραφέα Φιλίπ Σολέρς. Το ελληνόφωνο κοινό, βέβαια, δεν θα μπορέσει να αγνοήσει τον ήχο του μπουζουκιού και τη φωνή του Στέλιου Καζαντζίδη, που ερμηνεύει το τραγούδι «Αχ, γιατί γιατί», του Νίκου Δαλέζιου, το οποίο παίζει σε μια σκηνή από μια ελληνική γιορτή.

Το καλοκαίρι —που ονομάζεται αλλιώς και θέρος, καθώς είναι η εποχή που οι αγρότες θερίζουν το σιτάρι— κατέχει εξέχουσα θέση στην τέχνη και την λαϊκή κουλτούρα. Στην Ελλάδα, μια χώρα που ολόκληρη η υφήλιος επισκέπτεται κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών μηνών για να παραθερίσει σε κάποιο ειδυλλιακό νησί ή ένα καταπράσινο βουνό, ο συμβολισμός είναι ακόμα ισχυρότερος. Ωστόσο, ενώ το καλοκαίρι είναι η θερμότερη και πιο φωτεινή εποχή του έτους και ειδικά ο Αύγουστος είναι ένας μήνας που στο μυαλό μας έχει συνδεθεί με την ξεκούραση και την αναψυχή, στη λογοτεχνία δεν έχει πάντα θετική χροιά. Τα θεατρικά έργα «Καλοκαίρι και καταχνιά» (1948) και «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι» (1957), του Τένεσι Γουίλιαμς, ή τα μυθιστορήματα «Το τελευταίο καλοκαίρι του Κλίνσκορ» (1920), του Έρμαν Έσε και «Δέκα και μισή, βράδυ, καλοκαίρι» (1960), της Μαργκερίτ Ντιράς, χρησιμοποιούν το καλοκαίρι ως μια εποχή αποπνικτική, λόγω του καύσωνα, που προσθέτει μία ακόμα αντιξοότητα σε ένα ήδη φορτισμένο κλίμα. Άλλωστε, το καλοκαίρι, συμβολικά, σηματοδοτεί την «αρχή του τέλους» για το έτος, με τις μέρες ολοένα και να μικραίνουν μέχρι το χειμερινό ηλιοστάσιο. Για τον Καμί, το καλοκαίρι συμβολίζει την ψυχική ωρίμανση, που ακολουθεί τον «χειμώνα» του πολέμου. Σαν ένας «παράδοξος» ήρωας βγαλμένος από κάποιο μυθιστόρημά του, καταφέρνει να αντλεί ατελείωτη φρεσκάδα και χαρά από αυτή την ψυχική ολοκλήρωση —το ανίκητο καλοκαίρι που κρύβει μέσα του.