67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης: Πόλεμοι, θαύματα και φαντάσματα

Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκεται το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης που ολοκληρώνεται σε μια εβδομάδα, με μοναδικό «πρόβλημα», ως συνήθως, το να θέλεις να τα δεις όλα, κάτι που είναι είναι ανθρωπίνως αδύνατον. Το πρόγραμμα είναι πολύ ενδιαφέρον αλλά γιγαντιαίο, ενώ στις πιο περιζήτητες προβολές τα εισιτήρια εξανεμίζονται εν ριπή οφθαλμού. Τις πρώτες μέρες η βροχή προσέδιδε την γνωστή αγγελοπουλική μουντάδα στην διοργάνωση, αλλά γρήγορα ο ήλιος χάρισε μια πιο ανάλαφρη ατμόσφαιρα στο λιμάνι.

Η έναρξη ωστόσο του 67ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, με παρουσιαστές το λαμπερό ζεύγος Μαραβέγια-Σωτηροπούλου, σήκωσε μαύρα σύννεφα στο Ολύμπιον. Βλέπετε, με αυτά τα δυσοίωνα σύννεφα (και μάλιστα σε μία πτήση πάνω από το δικό μας Ηράκλειο της Κρήτης!) κλείνει η ταινία έναρξης, ο «Μινώταυρος» (προσεχώς στις αίθουσες): μια ζοφερή, συναρπαστική ταινία που παραπέμπει εμμέσως πλην σαφώς στον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας. Ο Ρώσος σκηνοθέτης είναι ο αυτοεξόριστος και αντιφρονούντας Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ, ο οποίος δεν χαρίζεται στην πατρίδα του: ο ήρωας του είναι ένας πάμπλουτος επιχειρηματίας ο οποίος μαθαίνει ότι η όμορφη σύζυγός του τον απατά. «Θολώνει» και αυτό δεν είναι ό,τι καλύτερο στη δεδομένη συγκυρία όπου ξεκινά ο πόλεμος με την Ουκρανία και πρέπει να στρατολογηθούν 14 εργαζόμενοι του. Ο αριθμός δεν είναι τυχαίος: 14 αθώα θύματα καταβρόχθιζε και ο δικός μας Μινώταυρος, το μυθικό τέρας στον λαβύρινθο. Ο ήρωας πρέπει να επιλέξει αυτούς τους 14 από τους σκληρά εργαζόμενους του. Και όταν το προσωπικό, αναπόφευκτα, μπλέκεται με το συλλογικό, η επιλογή του σοκάρει…

67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης: Ταινίες που ξεχωρίζουν και ελληνικές πρεμιέρες

Η ταινία (Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής στις Κάννες) γεννά μερικές ενδιαφέρουσες σκέψεις. Κατ’ αρχάς μας θυμίζει συνειρμικά τον ελληνικό εμφύλιο όπου με πρόσχημα την ιδεολογία, πολλοί έβρισκαν ευκαιρία να «τακτοποιήσουν» προσωπικούς λογαριασμούς. Επιπλέον μας προβλημάτισε ως πως το πώς ακριβώς στρατολογούνται οι Ρώσοι στρατιώτες. Η ταινία δείχνει πως ο Δήμαρχος της πόλης μετακυλίει την ευθύνη της επιλογής στον τοπικό μεγαλοεπιχειρηματία (!), ενώ στρατολογούνται αδιακρίτως, ως φρέσκο κρέας στην πολεμική μηχανή, νέοι και ηλικιωμένοι. Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο της ταινίας είναι ότι δείχνει τον πόλεμο από τη σκοπιά της Ρωσίας (που έχει επίσης αδιανόητες απώλειες, και βιώνει μεγάλες εσωτερικές αντιδράσεις ως προς την σκοπιμότητα  αυτού του πολέμου). Είναι σοκαριστικό εν έτει 2026 να βλέπεις μητέρες να σπαράζουν στη θέα των παιδιών τους που πάνε να πολεμήσουν.

Σε άλλα, στην τελετή λήξης ο αντιπεριφερειάρχης κύριος Γούτικας, ανέφερε κάτι ενδιαφέρον: από τα 100 σινεμά που είχε η Θεσσαλονίκη απομένουν 3 χειμερινά και 4 θερινά. Αποκαρδιωτικό. Ο ίδιος δεσμεύτηκε να κάνει ό,τι μπορεί ώστε να προφυλάξει ό, τι απέμεινε στην Μακεδονία. Θα δούμε αν θα μείνει μόνο στα λόγια.

Λίγο αργότερα πάντως, φοιτήτριες του ΑΠΘ σήκωσαν πανό στη σκηνή του «Ολύμπιον» κατηγορώντας το κρατικό Φεστιβάλ, πως παρά τον έντονα συμπεριληπτικό του χαρακτήρα, είναι κι αυτό κομμάτι του προβλήματος και άρα «συνένοχο»: φτωχοποίηση, υποβάθμιση της τέχνης και της παιδείας, γενοκτονία στη Γάζα, βιασμοί, αστυνομοκρατία. «Όχι στα σιωπηλά δάκρυα στην οθόνη και μετά να γυρίζουμε στην μικροαστική μας καθημερινότητα», φώναξαν. «Ο κόσμος δεν εξεγείρεται στις αίθουσες». Διαφωνούμε με αυτό το τελευταίο. Οι ταινίες στις αίθουσες (και σίγουρα και αυτές του ΦΚΘ) είναι ένα πολύ καλό μέρος για να αφυπνίζονται συνειδήσεις.

Μερικές ενδιαφέρουσες σκέψεις μας γέννησε και η χθεσινοβραδινή ταινία «Εγώ είναι ένας άλλος» του Φέλιξ Ράνταου. Ήρωας είναι ένας αινιγματικός τύπος, που υπήρξε ο προσωπικός μασέρ/ιατρός του διαβόητου ναζί Χίμλερ.

Οι Γερμανοί, ως γνωστόν, διακατέχονται από μια τεράστια ενοχή για το Ολοκαύτωμα, κι αυτό φαίνεται και από τις ταινίες τους. Εν προκειμένω, ο ήρωας, ονόματι  Φέλιξ Κέρστεν, υποστηρίζει πως εκμεταλλευόμενος τη θέση του και την αδυναμία που του είχε ο Χίμλερ, κατάφερε να διασώσει χιλιάδες Εβραίους. Η ηρωίδα δημοσιογράφος όμως έχει άλλη άποψη για τα γεγονότα. Απατεώνας, μυθομανής ή ήρωας; Όπως και να έχει, ο φιλόδοξος Κέρστεν διεκδίκησε το 1952 το Νόμπελ Ειρήνης, όπως όμως, πολύ εύστοχα, είπε χθες στο κοινό ο (εκπληκτικός) ηθοποιός που τον ενσάρκωσε, η περίπτωση του μας θύμισε έντονα τον ανεκδιήγητο  πρόεδρο που έχει λυσσάξει να πάρει το Νόμπελ Ειρήνης…

Στα δικά μας τώρα. Οι προβολές των ελληνικών ταινιών σε πρώτη προβολή ξεκίνησαν, σηματοδοτώντας, μεταξύ άλλων, την επιστροφή του σημαντικού Δήμου Αβδελιώδη στο σινεμά, πολλά χρόνια μετά τους Αγροφύλακες του. Όμως, πρόκειται στην ουσία για την κινηματογράφηση της θρυλικής παράστασης του «Ο Μεγαλέξανδρος και ο καταραμένος δράκος», όπου ηθοποιοί ενσαρκώνουν επί σκηνής τους ρόλους του θεάτρου σκιών (Καραγκιόζης), με ζωντανή μουσική. Εμείς συνεχίζουμε να περιμένουμε την επόμενη «κανονική» ταινία του Αβδελιώδη.

Οι προβολές ελληνικών ταινιών θα συνεχιστούν με την πολυαναμενόμενη ταινία του μάστορα της εικόνας Αλέξη Αλεξίου «Θάλασσα από γυαλί» (στις αίθουσες από την Πέμπτη) η οποία θα κάνει αβάν πρεμιέρ σήμερα Κυριακή το απόγευμα.

Το αφιέρωμα στον σπουδαίο Νίκο Γραμματικό συνεχίζεται, ενώ ακολουθούν, μέσα στην εβδομάδα, μερικές ακόμα ταινίες που ανυπομονούμε πολύ να δούμε: της Ζακλίν Λέντζου (με φρέσκο φρέσκο το βραβείο της στη Βενετία για το «Μία μέρα στη ζωή της Τζο: κεφάλαιο Φαίδρα»), της Κωνσταντίνας Κοτζαμάνη (ο «Τιτανικός ωκεανός» της μας έρχεται από τις Κάννες, και επιβεβαιώνει το όψιμο ενδιαφέρον που επιδεικνύει ο ελληνικός κινηματογράφος μικρού και μεγάλου μήκους για τις γοργόνες - στρέιτ και queer!), του Στέφανου Τσιβόπουλου (βραβευμένου στο Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου στο Βερολίνο για την «Απόφαση της Έλενας»). Αλλά και του αγαπημένου Ζακυνθινού δημιουργού Τώνη Λυκουρέση ο οποίος επιστρέφει στη γενέτειρά του με το «Ξένο αίμα» και πρωταγωνιστή τον Ρένο Χαραλαμπίδη. Αξίζει να αναφέρουμε πως το πρωτότυπο σάουντρακ υπογράφει ο σημαντικός ζακύνθιος συνθέτης Ιάκωβος Κονιτόπουλος, ο οποίος γράφει πρώτη φορά μουσική για τον κινηματογράφο.

Και μια και ο λόγος για μουσική και σινεμά, χθες ο Κωστής Μαραβέγιας ήρθε στη Θεσσαλονίκη για πρώτη φορά ως σκηνοθέτης, παρουσιάζοντας μας την πρώτη του μικρού μήκους ταινία, το τρυφερό «Εκτός υπηρεσίας» με ήρωα έναν νεαρό ντράμερ που βιώνει μια προσωπική και επαγγελματική κρίση. Στην ταινία 3 πολύ διαφορετικοί άνθρωποι περιμένουν μάταια το λεωφορείο σε μια στάση και τελικά έρχονται κοντά μέσω της μουσικής. Εμφανώς συγκινημένος, ο Κωστής Μαραβέγιας, έχοντας απέναντί του στο κοινό την καλή του, την ηθοποιό Τόνια Σωτηροπούλου, και πολλούς μουσικούς, δημοσιογράφους και σκηνοθέτες, όπως ο στενός συνεργάτης του Βασίλης Κεκάτος, μίλησε για την έμπνευσή του, τη διπλή ιδιότητα του μουσικού/σκηνοθέτη («ακόμα και όταν συνθέτω σκέφτομαι ιστορίες κι ανθρώπους, δηλαδή λειτουργώ αφηγηματικά»), την πρόθεσή του να συνεχίσει να σκηνοθετεί και τις δυσκολίες του είδους («με τα λεφτά που δαπανήθηκαν για την ταινία αυτή θα είχα κάνει 5-10 άλμπουμ!»). Και βέβαια μας τραγούδησε, σηκώνοντας μάλιστα στη σκηνή την  εκπληκτική Αναστασία Γουλιάμου, η οποία συμπρωταγωνιστεί στην ταινία της Λέντζου και μας ερμήνευσε το κομμάτι του Χατζιδάκι που θα ακούσουμε στην ταινία.

Mε τη γνωστή του ευφράδεια και ευαισθησία, ο Κωστής Μαραβέγιας μίλησε για τις διαψεύσεις που συχνά βιώνουν οι μουσικοί, «διαψεύσεις που συχνά βιώνονται ως ένας μικρός θάνατος». Μίλησε για τις δυσκολίες των συναδέλφων του στην Ελλάδα «που συχνά καταλήγουν στα μπουζούκια για να επιβιώσουν, που έχουν περιφρονηθεί πολύ, χάνουν επιχορηγήσεις και κρατική στήριξη, τους έπληξε η πανδημία, και όμως, ακούς από χείλη θεσμικών πως “δεν έχουν ανάγκη αυτοί, παίρνουν μαύρα…».

Oι Κύπριοι έχουν μια πολύ δυναμική παρουσία φέτος στο Φεστιβάλ. Ακούσαμε τα καλύτερα για την ταινία της Μυρσίνης Αριστείδου «Κράτα με» και είδαμε με απόλαυση τον εκπληκτικό Μάκη Παπαδημητρίου στην ταινία «Άξιος» του Χρίστου Γεωργίου, ενός σκηνοθέτη που το ταλέντο του ξεπερνά κατά πολύ τη φήμη του. Ο Γεωργίου καταπιάνεται εδώ με ένα ακανθώδες θέμα: την πίστη, την θρησκεία  και τη λαχτάρα  των ανθρώπων για θαύματα που απαλύνουν τον πόνο της καθημερινότητας. Ο Μάκης ενσαρκώνει έναν αφελή, καλόκαρδο άνθρωπο της διπλανής πόρτας, ένα λαϊκό παιδί που εργάζεται σε ένα νεκροταφείο. Όταν ανακαλύπτει μια εικόνα που (πιστεύει πως) δακρύζει, συγκλονίζεται, θεωρώντας πως του έλαχε ένα ιερό καθήκον. Η εικόνα επιδρά καθοριστικά στην ζωή των ανθρώπων που έρχονται σε επαφή μαζί της. Αλλά κάποια στιγμή η πίστη του Μάκη δοκιμάζεται…

Ο Γεωργίου καταφέρνει να συνδυάσει το χιούμορ (όλα τα λεφτά οι καμπάνες ως ήχος κλήσης στο κινητό του παπά!) με την κριτική απέναντι στην Εκκλησία (αν κι πολύ πιο ήπια σε σχέση με την περυσινή μικρού μήκους «Χοῦς εἶ καὶ εἰς χοῦν ἀπελεύσει» του Δημήτρη Παπαθανάση…), και το δράμα με την κωμωδία σε μια βαθιά ανθρώπινη, γεμάτη αγάπη ταινία για όσα χάνουμε αλλά και για όσα κερδίζουμε. Κι αν η ταινία του γίνεται λίγο πιο ευχάριστη στα αυτιά (και τα μάτια) των πιστών, σε σχέση με εμάς τους υπόλοιπους, τους πιο ορθολογιστές, σου αφήνει χώρο να σκεφτείς πως τελικά η ζωή είναι ένα θαύμα από μόνη της, γεμάτη από μικρές καθημερινές διαψεύσεις αλλά και ανατάσεις που σε αφήνουν με το στόμα ανοιχτό.

Από τα ελληνικά θαύματα στα τουρκικά φαντάσματα! Ο παλιός γνώριμος του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης Φατίχ Ακίν (που ήταν παρών στην προβολή χθες) επιστρέφει με τη σπαρακτική, μαυρόασπρη ταινία «Το τελευταίο μας τραγούδι». Δύο παιδιά μεταναστών στη Γερμανία, ερωτεύονται σε ένα κλαμπ. Ένα τραγικό τροχαίο το ίδιο βράδυ όμως, τερματίζει τη σχέση τους πριν καν αυτή ξεκινήσει. Εκείνη νεκρή, ο άλλος ζωντανός. Έχουν μόλις 40 μέρες για να βιώσουν τον έρωτα τους μέσα από τα όνειρα του νεαρού άντρα, με εκείνη, να έρχεται στο ύπνο του ως φάντασμα. Ακούγεται κάπως τραβηγμένο, όμως είναι ποιητικό, ονειρικό και πολύ, πολύ ρομαντικό (και ψυχοβγαλτικό). Η σκηνή του Πύργου στο τέλος, σκηνή ανθολογίας. Μας άρεσε πολύ το ότι η κοπέλα φορά μαντήλα, αλλά καθώς επιστρέφει ως φάντασμα, σιγά σιγά απελευθερώνεται από τα δεσμά της θρησκείας της και αποκαλύπτει σταδιακά τα μαλλιά της και το σώμα της. Και εδώ αισθάνεσαι πως το μεταφυσικό στοιχείο λειτουργεί ως πρόσχημα για μια πολύ αληθινή διαπίστωση: Όσο οι δικοί μας μας σκέφτονται, είμαστε ζωντανοί…

Και φέτος το ΦΚΘ έδειξε την αγάπη του στις τηλεοπτικές σειρές, γεγονός που έχει σχολιαστεί ποικιλοτρόπως στο παρελθόν (τι δουλειά έχει η τηλεόραση με το σινεμά; αναρωτιούνται πολύ, ασκώντας κριτική και στην χρηματοδότηση τηλεοπτικών σειρών και εκπομπών από τον ΕΚΚΟΜΕΔ). Ο Χριστόφορος Παπακαλιάτης, τη στιγμή που γράφουμε αυτές τις γραμμές, μιλά για το «Μαέστρο» του σε ένα κατάμεστο Ολύμπιον όπου δεν πέφτει καρφίτσα, ενώ αυτές τις μέρες στις αίθουσες του Φεστιβάλ προβάλλονται επιλεγμένα επεισόδια από νέες φιλόδοξες σειρές της Ευρώπης. Κάποιες, ομολογούμε, έχουν έντονο κινηματογραφικό χαρακτήρα και αισθητική- κάποιες μάλιστα έχουν και ακτιβιστικό χαρακτήρα, όπως το ισπανικό «Κάτω τα χέρια από το El Raval» που μιλά για το πραγματικό εστιατόριο της οικογένειας του δημιουργού στην Βαρκελώνη, το οποίο αναγκάστηκε να βάλει λουκέτο όταν ένα απρόσωπο fund αγόρασε το ιστορικό κτίριο στο οποίο στεγαζόταν. Πρακτική που έχει πάρει μορφή χιονοστιβάδας απειλώντας να αλλοιώσει οριστικά τον χαρακτήρα της όμορφης πόλης που γεμίζει Airbnb και λοιπές τουριστικές υποδομές.

Οι πλατφόρμες άλωσαν οριστικά το οπτικοκοακουστικό σύμπαν, φέρνοντας κοσμογονικές αλλαγές στη θέαση. Ας θυμόμαστε όμως πως το «περιεχόμενο», το γνωστό μας «content», όσο καλό κι αν είναι, δεν είναι απαραιτήτως και σινεμά…Ευτυχώς το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, με τον τρόπο του, μας το υπενθυμίζει με κάθε ευκαιρία.