Μπορείς να δεις τα πάντα; Ο Νέιθαν Φίλντερ, η Ελίζαμπεθ Χολμς και το ντοκιμαντέρ που έγινε φαινόμενο
Το «You Can See Everything» έρχεται στις ελληνικές αίθουσες μετά από μια μυστική πρεμιέρα, ρεκόρ εισπράξεων και κριτικές που σπάνια διαβάζει κανείς για ντοκιμαντέρ.
You Can See Everything - Μπορείς να δεις τα πάντα: Παρουσίαση του ντοκιμαντέρ, σύμπραξη του κωμικού Νέιθαν Φίλντερ και του σκηνοθέτη Λανς Όπενχαϊμ, που θα δούμε στην Ελλάδα στις 19 Νοεμβρίου
Στις 6 Σεπτεμβρίου, στο Φεστιβάλ του Telluride στο Κολοράντο, το κοινό πήγε σε μια προβολή χωρίς να ξέρει τι θα δει, με απαγόρευση χρήσης κινητών τηλεφώνων, για να βγει σχεδόν τρεις ώρες αργότερα έχοντας παρακολουθήσει μια ταινία που ελάχιστοι ήξεραν ότι υπάρχει. Ο Νέιθαν Φίλντερ, που ανέβηκε στη σκηνή για τη συζήτηση μετά το τέλος, παραδέχτηκε ότι ακόμα δυσκολεύεται να καταλάβει τι ακριβώς έζησε. Δύο μήνες αργότερα, το «You Can See Everything»,που στην Ελλάδα θα κυκλοφορήσει ως «Μπορείς να δεις τα πάντα», έχει γίνει ένα από τα πιο πολυσυζητημένα κινηματογραφικά γεγονότα της χρονιάς στις Ηνωμένες Πολιτείες: ένα τρίωρο ντοκιμαντέρ που γεμίζει τις αίθουσες σαν blockbuster, ενώ συγκεντρώνει βαθμολογίες που μοιάζουν με λάθος στη μέτρηση. Η επιτυχία της έχει ανοίξει μάλιστα μεγάλη συζήτηση, που λίγοι θα φαντάζονταν πριν από δύο μήνες, για το αν μπορεί να γίνει το πρώτο ντοκιμαντέρ στην ιστορία που θα προταθεί για το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας.
Το ντοκιμαντέρ You Can See Everything (Μπορείς να δεις τα πάντα) στο κέντρο της παγκόσμιας συζήτησης
Δεν έχω δει ακόμα την ταινία, οπότε αυτό το κείμενο δεν είναι κριτική αλλά μια προσπάθεια να εξηγήσω πώς ένα ντοκιμαντέρ για μια καταδικασμένη επιχειρηματία της Σίλικον Βάλεϊ βρέθηκε στο κέντρο της παγκόσμιας συζήτησης.
Η Χολμς μπροστά στην κάμερα
Η ιστορία της Ελίζαμπεθ Χολμς είναι γνωστή, ίσως υπερβολικά γνωστή. Ως ιδρύτρια της Theranos άντλησε 945 εκατομμύρια δολάρια από επενδυτές όπως ο Ρούπερτ Μέρντοχ και ο Λάρι Έλισον, υποσχόμενη μια μέθοδο αιματολογικών εξετάσεων που δεν υπήρξε ποτέ, ώσπου καταδικάστηκε για απάτη το 2022 και μπήκε στη φυλακή τον Μάιο του 2023. Στη σειρά «The Dropout», όπου την υποδύθηκε η Αμάντα Σάιφρεντ, όπως και στα ντοκιμαντέρ που προηγήθηκαν, η ίδια δεν είχε συμμετάσχει.
Το «You Can See Everything» ξεκινά τριάντα τέσσερις μέρες πριν από τη φυλάκισή της, όταν η Χολμς και ο σύντροφός της, Μπίλι Έβανς, δέχονται τον Φίλντερ να ζήσει μαζί τους στο σπίτι όπου μεγαλώνουν τα δύο μικρά παιδιά τους. Στο τρέιλερ, όταν εκείνος τη ρωτά αν πιστεύει πραγματικά ότι δεν έκανε τίποτα κακό, η απάντησή της είναι ένα ξερό «δεν έκανα». Γιατί όμως μια γυναίκα που είχε μείνει έξω από όλες αυτές τις αφηγήσεις εμπιστεύτηκε τελικά έναν... κωμικό; Αυτό είναι ίσως το πρώτο από τα πολλά αινίγματα της ταινίας.
Ο Καναδός Φίλντερ έχει χτίσει μια καριέρα πάνω στο αμήχανο κενό ανάμεσα στην πραγματικότητα και σε όσα βλέπουμε στην οθόνη, από τις παράλογες λύσεις για μικρές επιχειρήσεις στο «Nathan for You» μέχρι τις πρόβες πραγματικής ζωής στο «The Rehearsal» και τη μυθοπλασία του «The Curse». Σε όλες τις δουλειές του τα όρια ανάμεσα στη μυθοπλασία και την πραγματικότητα θολώνουν, σε σημείο που ο θεατής συχνά δεν ξέρει τι ακριβώς βλέπει. Το «You Can See Everything» είναι η πρώτη του σκηνοθεσία μεγάλου μήκους, την οποία υπογράφει μαζί με τον Λανς Όπενχαϊμ του «Primetime». Η A24 τούς άφησε να δουλέψουν χωρίς προθεσμία και δεν τους υποχρέωσε να καταλήξουν σε ταινία, με αποτέλεσμα μια περιπέτεια τριών χρόνων που έγινε φιλμ 174 λεπτών. Αν το καλοσκεφτεί κανείς, η συνάντηση των δύο ακολουθεί μια σχεδόν αναπόφευκτη λογική: Η Χολμς υπήρξε ως δημόσια εικόνα πριν υπάρξει ως επιχείρηση, μια περσόνα σχεδιασμένη στη λεπτομέρεια, ενώ ο Φίλντερ έχει αφιερώσει πάνω από μία δεκαετία στο να δείχνει πόσο εύκολα η κάμερα μετατρέπει τον καθένα σε ηθοποιό του εαυτού του. Μου φαίνεται ότι ένα τέτοιο ζευγάρι δεν θα μπορούσε να παράγει ένα συμβατικό πορτρέτο, ακόμα κι αν το ήθελε.
Ένα ντοκιμαντέρ που δεν θέλει να μοιάζει με ντοκιμαντέρ
Όσοι έχουν δει την ταινία συμφωνούν ότι δεν είναι γυρισμένη όπως ένα ντοκιμαντέρ. Οι χώροι είναι προσεκτικά φωτισμένοι, με την κάμερα ακίνητη πάνω σε τρίποδο, ενώ ούτε η μουσική ακολουθεί τις συμβάσεις του είδους. Μάλιστα μία από τις αμερικανικές κριτικές τη συγκρίνει με το «F for Fake» του Όρσον Γουέλς. Η σύγκριση έχει βάρος. Το «F for Fake» του 1973, για τον πλαστογράφο έργων τέχνης Έλμιρ ντι Χόρι, ήταν ένα δοκίμιο σε μορφή ντοκιμαντέρ, που παραδεχόταν ανοιχτά στον θεατή ότι παίζει μαζί του, θολώνοντας τη διάκριση ανάμεσα στο αυθεντικό και στο πλαστό ώσπου η ίδια η διάκριση να μοιάζει αφελής. Εδώ το ερώτημα του Γουέλς επιστρέφει με όρους της εποχής μας, οπότε ίσως ο ίδιος ο τίτλος να είναι η πρώτη πρόκληση της ταινίας, αφού κανείς δεν μπορεί πραγματικά να δει τα πάντα. Γι’ αυτό η ταινία συνοδεύεται από μια ασυνήθιστη παράκληση: οι δημιουργοί ζητούν από όσους την έχουν δει να μην αποκαλύπτουν λεπτομέρειες. Θα σεβαστώ την παράκληση, οπότε όσα γράφω εδώ δεν ξεπερνούν όσα δείχνει το τρέιλερ. Η δική μου συμβουλή είναι να διαβάσετε όσο το δυνατόν λιγότερα μέχρι τις 19 Νοεμβρίου, κάτι που στην Αμερική φαίνεται να έχει γίνει μέρος της εμπειρίας, με πολλούς θεατές να σπεύδουν στις αίθουσες για να προλάβουν τις αποκαλύψεις.
Όταν βγήκε στις αμερικανικές αίθουσες, στις 16 Οκτωβρίου, το «You Can See Everything» είχε 100% στο Rotten Tomatoes και 98 στο Metacritic, την υψηλότερη βαθμολογία της χρονιάς και στους δύο ιστότοπους. Η ταινία άνοιξε σε μόλις 855 αίθουσες με 15,6 εκατομμύρια δολάρια, το μεγαλύτερο άνοιγμα για μη μουσικό ντοκιμαντέρ μετά το «Fahrenheit 9/11» του Μάικλ Μουρ το 2004, ενώ στο δεύτερο Σαββατοκύριακο οι εισπράξεις ανέβηκαν κατά 25%, κάτι που δεν συνηθίζεται στη σημερινή αγορά. Στο τρίτο, αυτό του Halloween, πέρασε στην πρώτη θέση ξεπερνώντας οριακά το «Clayface», με 63,9 εκατομμύρια στην αμερικανική αγορά – και όλα αυτά για ένα φιλμ που κόστισε περίπου 7 εκατομμύρια. Το πρώτο Σαββατοκύριακο πάνω από το 70% του κοινού ήταν κάτω των 35 ετών – μια λεπτομέρεια που αξίζει να κρατήσουν όσοι επιμένουν ότι οι νέοι θεατές έχουν εγκαταλείψει τις αίθουσες.
Με τέτοιους αριθμούς, η συζήτηση για τα Όσκαρ δεν μοιάζει πια με υπερβολή. Η A24 έχει υποβάλει την ταινία σε έντεκα κατηγορίες, ανάμεσά τους της Καλύτερης Ταινίας και της Σκηνοθεσίας, πέρα από εκείνη του ντοκιμαντέρ. Ο κανονισμός της Ακαδημίας δεν αποκλείει τα ντοκιμαντέρ από την κορυφαία κατηγορία, όμως κανένα δεν έχει προταθεί ποτέ σ’ αυτήν, ενώ το πιο δύσκολο κοινό μπορεί να αποδειχθεί το ίδιο το τμήμα ντοκιμαντέρ της Ακαδημίας, που συχνά ψηφίζει με τα δικά του κριτήρια. Η ψηφοφορία για τις υποψηφιότητες ξεκινά στις 11 Ιανουαρίου.
Τι μας περιμένει;
Η ταινία κυκλοφορεί στις ελληνικές αίθουσες στις 19 Νοεμβρίου από τη Feelgood. Το αν το ελληνικό κοινό θα ανταποκριθεί με τον ίδιο ενθουσιασμό σε ένα τρίωρο ντοκιμαντέρ για μια κατεξοχήν αμερικανική υπόθεση, θα το δούμε σύντομα. Ως τότε, όποιος θέλει να δει τη δραματοποιημένη εκδοχή της ιστορίας της Χολμς μπορεί να βρει το «The Dropout» στο Disney+, ενώ όποιος θέλει να πάρει μια γεύση από το ιδιαίτερο ύφος του Φίλντερ μπορεί να ξεκινήσει από το «The Rehearsal» στο HBO Max. Η δική μου αίσθηση είναι ότι ο Φίλντερ, μετά από χρόνια παιχνιδιού με τα όρια της τηλεοπτικής πραγματικότητας, βρήκε επιτέλους το ιδανικό του θέμα: έναν άνθρωπο που η ζωή του ήταν ήδη παράσταση πολύ πριν εμφανιστεί η κάμερά του.
Αν η ταινία δικαιώνει τον ενθουσιασμό θα το συζητήσουμε μετά την πρεμιέρα. Μέχρι τότε ο τίτλος της λειτουργεί ως προειδοποίηση, γιατί όσο περισσότερα νομίζουμε ότι βλέπουμε τόσο λιγότερο είμαστε σίγουροι για το τι είδαμε.
Το «You Can See Everything» έρχεται στις ελληνικές αίθουσες μετά από μια μυστική πρεμιέρα, ρεκόρ εισπράξεων και κριτικές που σπάνια διαβάζει κανείς για ντοκιμαντέρ.
Πρόκειται για έναν απολαυστικό συνδυασμό χιούμορ και συγκίνησης, με το κουίρ στοιχείο να εμφανίζεται σε κάθε σεκάνς και να δένει υποδειγματικά με το μέινστριμ.
Η μητρότητα σε γκορ αισθητική και με στοιχεία μεταφυσικού τρόμου –που φτάνει στα όρια του body horror– σε ένα φιλμ που παρακολουθείται με άνεση λόγω της ατμόσφαιράς του
17°
