Τι κάνει μια ταινία καλτ; Οι ταινίες που απέκτησαν φανατικό κοινό

Ποια είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που οφείλει να έχει μια ταινία προκειμένου να κατηγοριοποιηθεί ως καλτ; Λόγω της κατάχρησης του όρου από τους κριτικούς κινηματογράφου και τους δημοσιογράφους, που τον χρησιμοποιούν πλέον για να περιγράψουν οποιαδήποτε ταινία πέρασε αρχικά σχεδόν απαρατήρητη αλλά με τα χρόνια απέκτησε «δεύτερη ζωή» και συγκέντρωσε ένα πιστό κοινό μέσα από επαναλαμβανόμενες προβολές, πολλές φορές ξεχνάμε το ίδιο το φαινόμενο που επινοήθηκε για να περιγράψει.

Ο όρος καλτ είθισται να χρησιμοποιείται για ταινίες με ακραία βίαιο περιεχόμενο, οι οποίες γυρίστηκαν με ένα υποτυπώδες «budget». Για παράδειγμα, η σιχαμερή τριλογία του Τομ Σιξ, «The Human Centipede», έχει χαρακτηριστεί από πολλούς ως καλτ και, ως ένα βαθμό, χάρη στο αποτύπωμα που άφησε επάνω στην ποπ κουλτούρα μέσα στη δεκαετία που κυκλοφόρησε —από την απόφαση του Ρότζερ Ίμπερτ να μην βαθμολογήσει καν το πρώτο μέρος της τριλογίας, μέχρι το επεισόδιο της δημοφιλούς τηλεοπτικής σειράς «South Park», «HumancentiPad» (2011), που αποτελεί ουσιαστικά μια παρατεταμένη παρωδία της ίδιας ταινίας— ίσως ο χαρακτηρισμός να δικαιολογείται.

Σίγουρα, όμως, δεν θα μπορούσαμε να διανοηθούμε ουρές κόσμου να συγκεντρώνονται έξω από σινεμά, ανά τις Ηνωμένες Πολιτείες, τα μεσάνυχτα, ντυμένοι είτε σαν τον σατανικό επιστήμονα Δρ. Γιόζεφ Χάιτερ, είτε σαν τον διαταραγμένο Μάρτιν Λόμαξ, είτε ακόμα σαν τα συραμμένα μεταξύ τους θύματα από τις ταινίες, αδιάλειπτα, για τα επόμενα πενήντα (!) χρόνια. Αυτό είναι, ωστόσο, το φαινόμενο που ενέπνευσε τον όρο καλτ, και συνεχίζει να συμβαίνει μέχρι τις μέρες μας, με ταινίες όπως το «Rocky Horror Picture Show» (1976), με πρωταγωνιστές τους Τιμ Κάρι, Σούζαν Σαράντον, Ρίτσαρντ Ο' Μπράιαν και Meat Loaf.

Μια πραγματική καλτ ταινία ασκεί στο κοινό της την ίδια επιρροή που ασκεί στους ακολούθους της μια θρησκευτική αίρεση. Οι σκληροπυρηνικοί φαν, σαν «μαγεμένοι», έχουν δει την ταινία δεκάδες φορές και έχουν αποστηθίσει διαλόγους, τραγούδια, ολόκληρες σκηνές και φυσικά τις ενδυματολογικές επιλογές των ηθοποιών, λες και η ζωή τους η ίδια εξαρτάται από τον βαθμό εξοικείωσής τους με αυτήν. Η ιστορική συγκυρία της άνθισης των «grindhouse» κινηματογράφων μέχρι και την δεκαετία του 1970, με τις μεταμεσονύκτιες προβολές «ακατάλληλων» ταινιών —που πολλές φορές έπαιζαν η μία μετά την άλλη— αδιαμφισβήτητα βοήθησε στην εδραίωση αυτής της παράδοσης.

Ύστερα από το πρώτο κύμα, με «b-movies» όπως το «The Day the Earth Stood Still» (1951), «Robot Monster» (1953), «Creature from the Black Lagoon» (1954), «Them!» (1954), «Forbidden Planet» (1956) κλπ., ταινίες όπως η «Νύχτα των ζωντανών νεκρών» (1968), το «El Topo» (1970), το «Performance» (1970) και ο «Σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι» (1974) —που, σύμφωνα με τον Γκούναρ Χάνσεν, τον ηθοποιό που υποδύεται τον πρωτότυπο Leatherface, ήταν μια ταινία που γνώρισε εμπορική επιτυχία από την πρώτη στιγμή της κυκλοφορίας της, γεγονός που μας βάζει σε σκέψεις σχετικά με τον «κανόνα» που θέλει μια καλτ ταινία να ξεκινάει απαραίτητα ως «flop»— έγιναν οι νέες καλτ ταινίες για τα παιδιά των λουλουδιών, που είχαν ήδη αρχίσει να χάνουν την εμπιστοσύνη τους στα ιδεώδη του «καλοκαιριού της αγάπης».

Οπωσδήποτε, οι διαφορετικές καλτ ταινίες είχαν η καθεμία τον δικό της ξεχωριστό αντίκτυπο στην ποπ κουλτούρα. Υπάρχουν πέντε ή έξι ταινίες με ζωντανούς νεκρούς που προηγούνται της «ταινίας-φαινόμενο» του Τζορτζ Ρομέρο, «Η νύχτα των ζωντανών νεκρών» (1968), όμως το γεγονός ότι η τεράστια επιτυχία των κινηματογραφικών «ζόμπι», που συνεχίζεται χωρίς διακοπή μέχρι σήμερα, με την προσθήκη πολλών νέων στοιχείων, τα οποία έκαναν την εμφάνισή τους με την πάροδο των χρόνων, χάρη στους ικανότατους καλλιτεχνικούς δημιουργούς που έχουν ασχοληθεί έκτοτε με το συγκεκριμένο υπο-είδος ταινιών τρόμου, οφείλεται χωρίς αμφιβολία στη συγκεκριμένη ταινία.

Πέραν της αισθητικής (λήψεις των «ζόμπι» με κάμερα που βλέπει από κάτω προς τα πάνω, σαν να βρίσκεται «θαμμένη» στο χώμα), της πλοκής της ταινίας (που έχει χρησιμοποιηθεί άπειρες φορές από τότε, με μικρές παραλλαγές), της κοινωνικής κριτικής (που βρίσκεται σε μικρή απόσταση από την επιφάνεια του σεναρίου), η «Νύχτα των ζωντανών νεκρών» αποτελεί έναν οδηγό για όλες τις μετέπειτα ταινίες με ζόμπι, τόσο απόλυτο, που η μόνη ταινία που μοιάζει να μπορεί να την συναγωνιστεί είναι το «Ζόμπι, το ξύπνημα των νεκρών» (1978), που είναι η νοηματική της συνέχεια και την έχει σκηνοθετήσει επίσης ο Ρομέρο.

Εκείνο που κάνει το κοινό να αγαπήσει τις λεπτομέρειες σε μια ταινία, είναι συχνά η ιδιαίτερη προσοχή στη λεπτομέρεια και από την πλευρά των ίδιων των κινηματογραφιστών. Το «Κουρδιστό Πορτοκάλι» (1971), του Στάνλεϊ Κούμπρικ, είναι για πολλούς κριτικούς μια από τις πιο χαρακτηριστικές καλτ ταινίες όλων των εποχών, τόσο εξαιτίας του διαβόητου τότε βιβλίου του Άντονι Μπέρτζες, επάνω στο οποίο βασίζεται, όσο και εξαιτίας των προσωπικών απειλών που δέχτηκε ο σκηνοθέτης μετά την κυκλοφορία της ταινίας, που τον έκαναν να την αποσύρει για ένα μικρό διάστημα από τις κινηματογραφικές αίθουσες.

Το «Rocky Horror Picture Show» (1976), που μπορεί να συγκριθεί μόνο με το «Scream» (1996), του Γουές Κρέιβεν, ως προς το εύρος των αναφορών του —αφενός σε μια πληθώρα από ταινίες β’ διαλογής και αφετέρου σε έργα τέχνης, όπως το «American Gothic» (1930), του Γκραντ Γουντ— είναι ένα παράδειγμα καλτ ταινίας που δίνει έμφαση στη λεπτομέρεια και έχει αγαπηθεί από το κοινό γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο. Υπάρχουν, ωστόσο, και παραδείγματα όπου συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Στο «The Room» (2003), για παράδειγμα, του Τόμι Γουάιζο, θα σήκωνε κανείς το φρύδι με δυσπιστία αν του λέγανε πως ο σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής της ταινίας είχε γεμίσει επίτηδες το σαλόνι με κάδρα φωτογραφιών με κουτάλια, αντί για την ολοφάνερη εναλλακτική εξήγηση, δηλαδή ότι τα αγόρασαν όλα μαζί από το ΙΚΕΑ και δεν μπήκαν καν στον κόπο να αντικαταστήσουν τις «sample» φωτογραφίες με κάποιες που να μοιάζουν πιο προσωπικές. Στον κόσμο του καλτ κινηματογράφου, και τα δύο μπορούν να συμβούν.

Ο όρος καλτ χρησιμοποιείται σήμερα ευρύτατα, χωρίς να περιγράφει πάντα το ιδιαίτερο αυτό φαινόμενο που αποτέλεσε την βάση για την επινόηση του όρου. Στην πραγματικότητα, οι αμιγώς καλτ ταινίες δεν είναι περισσότερες από μερικές δεκάδες. Η πρόσφατη απώλεια του Βρετανού ηθοποιού, Τιμ Κάρι, έφερε ξανά στην επικαιρότητα το «διεστραμμένο» μιούζικαλ που τον έκανε διάσημο, ακόμα κι αν, για το σκληροπυρηνικό κοινό της ταινίας, το «Rocky Horror Picture Show» δεν έφυγε ποτέ στ’ αλήθεια από την επικαιρότητα.

Σε μια παλαιότερη επέτειο, όταν ο ηθοποιός δεν είχε πάθει ακόμα το σοβαρό εγκεφαλικό που τον άφησε παράλυτο, ο Κάρι είχε πει χαρακτηριστικά: «Αυτή τη στιγμή, είμαι ίσως ο μόνος που δεν μοιάζει με μένα». Όποιος έχει βρεθεί σε προβολή του «Rocky Horror Picture Show» στις Η.Π.Α. ή την Αγγλία, θα γνωρίζει πως δεν πρόκειται για μία ακόμα ταινία που πηγαίνεις να δεις ένα Σάββατο βράδυ. Πρόκειται μάλλον για μυσταγωγία, όπου οι περισσότεροι φαν έρχονται ντυμένοι με ολόκληρη την φορεσιά του αγαπημένου τους χαρακτήρα, χωρίς να είναι καν κοντά στο Χαλοουίν, ενώ η θερμοκρασία μπορεί να είναι αρκετά χαμηλή για να κυκλοφορεί κανείς έξω με ζαρτιέρες.

Φυσικά, κατά τη διάρκεια της ταινίας, όλη η αίθουσα τραγουδάει μαζί με τους ηθοποιούς, χωρίς να χάνει ούτε λέξη από τους στίχους των διάσημων νούμερων: «Science Fiction/Double Feature», «Dammit Janet», «Time Warp», «Sweet Transvestite». Την Κυριακή το πρωί στην εκκλησία, είναι πλέον δύσκολο να βρεις δύο ή τρία άτομα που να ξέρουν όλη την τελετή, χωρίς να τους ξεφεύγει ούτε μία λέξη…

Το «The Room», που αναφέραμε παραπάνω, είναι άλλη μία ταινία με παρόμοια προσήλωση από πλευράς των φαν. Εκεί, οι θεατές έρχονται εξοπλισμένοι με κουτάλια, τα οποία πετάνε συντονισμένοι όταν τα διαβόητα κάδρα εμφανίζονται στην οθόνη. Η «Μελωδία της Ευτυχίας» (1965) ή ο «Λαβύρινθος» (1986), με τον Ντέιβιντ Μπόουι, έχουν συγκεντρώσει παρόμοιο κοινό με προσήλωση στη λεπτομέρεια.

Το «Donnie Darko» (2001), παρότι σχεδόν «λιντσικό», όσον αφορά την ονειρική του ποιότητα και τις φιλοσοφικές του προεκτάσεις, έχει και αυτό αποκτήσει ένα κοινό που θυμίζει θρησκευτικό καλτ. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί πως το «Pink Flamingos» (1972), του Τζον Γουότερς, το «El Topo» (1970), του Αλεχάντρο Χοδορόφσκι, το «Eraserhead» (1977) και βέβαια η βραχύβια τηλεοπτική σειρά «Ο ύποπτος κόσμος του Τουίν Πικς» (1990-91 και 2017), του Ντέιβιντ Λιντς, έχουν καθένα το δικό του, πιστό και αριθμητικά μεγάλο κοινό. Ίσως, όμως, λόγω του περιεχομένου τους, οι παραπάνω ταινίες στερούνται το «cosplaying» από πλευράς των φαν τους που χαρακτηρίζει το «Rocky Horror Picture Show».

Όπως και να ‘χει, χωρίς καν αυτό να αφαιρεί κάτι από την δόξα, για παράδειγμα, του «Reservoir Dogs» (1992) ή του «Pulp Fiction» (1994), των «body horror» ταινιών του Ντέιβιντ Κρόνενμπεργκ («Shivers», «Scanners», «Videodrome», «The Fly» κλπ.) ή των indie επιτυχιών «Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες» (1989), του Στίβεν Σόντερμπεργκ, «Clerks» (1994), του Κέβιν Σμιθ και των ταινιών του Τζιμ Τζάρμους, δεν υπάρχουν πολλές ταινίες στην ιστορία του παγκόσμιου κινηματογράφου που να έχουν τόσες διαφορετικές καταχωρήσεις στο Βιβλίο Γκίνες, όσες έχει το «Rocky Horror Picture Show».

Όπως και το θεατρικό του Ο' Μπράιαν επάνω στο οποίο είναι βασισμένο (1973), το «Rocky Horror» προκάλεσε μια αντίδραση από το κοινό που θα συνεχίσει να είναι αντικείμενο μελέτης για πολλά χρόνια. Όσο κι αν η «πολιτική ορθότητα» έχει προσπαθήσει να βρει προβλήματα σχετικά με την απεικόνιση της σεξουαλικότητας στην ταινία, το «Rocky Horror» στέκει εκεί και κοιτάζει τους εκπροσώπους αυτού του σύγχρονου συντηρητισμού, μειδιώντας, έτοιμο να ξεσπάσει σε ένα ξέφρενο διονυσιακό τραγούδι που θα τους αποστομώσει, ξεσηκώνοντας το κοινό και καλώντας το να το αποθεώσει για ακόμα μια φορά. Καλτ —με την αυθεντική σημασία του όρου— είναι η ταινία που έχει αυτή τη σχεδόν θρησκευτική επίδραση επάνω στον θεατή. Είναι μια επίδραση που αντέχει στο χρόνο, χωρίς να αλλοιώνεται ή να υπόκειται στους νόμους της μόδας και των εφήμερων τάσεων.