«Θα ζωγραφίσω τα μάτια σου όταν μάθω την ψυχή σου»: Σαν σήμερα γεννιέται ο Αμεντέο Μοντιλιάνι

Καλοκαίρι του 1884. Στο Λιβόρνο της Ιταλίας γεννιέται ο Αμεντέο Μοντιλιάνι ή απλά Μόντι, ο ταλαντούχος, ανυπάκουος και αυτοκαταστροφικός ζωγράφος που εμπνεόταν από τους «καταραμένους» ήρωες του, τον Ανρί ντε Τουλούζ-Λωτρέκ  και τον Νίτσε. Θα ακολουθούσε μια ζωή γεμάτη ναρκωτικά και καταχρήσεις και θα πέθαινε μόλις στα 35 του χρόνια χτυπημένος από τη φυματίωση.

Ο Μοντιλιάνι ήταν ο ζωγράφος των πορτρέτων και των γυμνών μοντέλων. Κι ήταν αυτός που έλεγε ότι «οι όμορφες γυναίκες που αξίζει να ζωγραφίσει ή να σμιλέψει κανείς μοιάζουν συχνά να επιβαρύνονται από τα ρούχα τους».

Μοντιλιάνι: Όταν γεννιέται ένας κορυφαίος «καταραμένος» καλλιτέχνης

O Αμεντέο Κλεμέντε Μοντιλιάνι, γνωστός και με το ψευδώνυμό του, Μόντι, γεννήθηκε στο Λιβόρνο της Ιταλίας στις 12 Ιουλίου 1884 από εβραϊκή οικογένεια. Ήταν ο μικρότερος γιος της οικογένειας, μίας οικογένειας που εκείνη την εποχή βρισκόταν στα όρια της οικονομικής κατάρρευσης εξαιτίας της χρεοκοπίας της επιχείρησης του πατέρα του. Η ευρηματικότητα της μητέρας του ήταν εκείνη που τελικά απέτρεψε την οκοκληρωτική χρεοκοπία τους, χάρη στη δραστηριότητα της μεταφράστριας και της κριτικού λογοτεχνίας. Πέρα από αυτό όμως, εκείνο που την ενδιέφερε περισσότερο από όλα ήταν η τα παιδιά της. Και η εκπαίδευση που αυτά θα λάμβαναν.

Η ζωγραφική στη ζωή του Μοντιλιάνι 

Ο Μοντιλιάνι από νεαρή ηλικία δείχνει μεγάλο πάθος για τη ζωγραφική, γεμίζοντας σελίδες με σκίτσα και πορτρέτα. Ήδη από το 1898, χάρη στη μητέρα του επισκέπτεται συχνά το ατελιέ του ζωγράφου Guglielmo Micheli, μαθητή του «Macchiaiolo» Τζιοβάνι Φατόρι, ενός από τους σημαντικότερους ζωγράφους του Λιβόρνο, από τον οποίο μαθαίνει τις πρώτες ζωγραφικές έννοιες. Εκεί μάλιστα γνωρίζει τον ίδιο τον Φατόρι. Ο Μοντιλιάνι επηρεάζεται από το κίνημα των Macchiaioli, ιδίως από τον ίδιο τον Φατόρι και τον Silvestro Lega. Στα τέλη του 1900 αρρωσταίνει από φυματίωση και αναγκάζεται να μετακομίσει στο νότο, ανάμεσα στη Νάπολη και τη Ρώμη.

Από τη Φλωρεντία, στη Βενετία, το Παρίσι και τη μούσα της ζωής του

Το 1902 ο Μοντιλιάνι γράφτηκε στη «Scuola libera di Nudo» στη Φλωρεντία και ένα χρόνο αργότερα μετακόμισε στη Βενετία, όπου φοίτησε στην ίδια σχολή στο Ινστιτούτο Καλών Τεχνών. Χάρη στον θείο του, το 1906 ο Μοντιλιάνι βρήκε τα χρήματα για να μετακομίσει στο Παρίσι, το διεθνές στρατηγείο της πρωτοποριακής τέχνης. Νοίκιασε ένα στούντιο στη Μονμάρτη και τον επόμενο χρόνο γνώρισε τον χειρουργό Paul Alexandre, ο οποίος έγινε φίλος και συλλέκτης του. Ο Μοντιλιάνι εγγράφεται στην Académie Colarossi. Στο Παρίσι γνώρισε τον Πάμπλο Πικάσο, τον Αντρέ Ντερέν, τον Ντιέγκο Ριβέρα, τον Μαξ Ζακόμπ, τον Ζακ Λίπσιτς, αλλά και τον αλκοολικό ζωγράφο Μορίς Ουτριλό που μοιραία τον έμπλεξε με τα ναρκωτικά και το αλκοόλ. Στο Παρίσι έκανε παρέα με σημαντικούς συγγραφείς και ποιητές, όπως -για παράδειγμα-  ο ζουζέπε Ουνγκαρέττι Στη Γαλλία γνώρισε επίσης τη ζωγράφο Ζαν Εμπιτέρν, η οποία έμελλε να γίνει σύντροφός του στη ζωή αλλά και μούσα των έργων του.

Ζωγράφιζε τα μάτια, μόνο όταν γνώριζε την ψυχή του μοντέλου

Αρχικά επηρεασμένος από το έργο του Ανρί ντε Τουλούζ-Λωτρέκ, μέχρι που ο Πωλ Σεζάν αλλάζει τις ιδέες του, ο Μοντιλιάνι αναπτύσσει ένα μοναδικό στυλ: την πρωτοτυπία μιας δημιουργικής ιδιοφυΐας, σύγχρονης με το καλλιτεχνικό κίνημα των κυβιστών, διάσημος για τα αισθησιακά γυναικεία γυμνά και τα πορτρέτα που χαρακτηρίζονται από τα στυλιζαρισμένα πρόσωπα, τους κωνικούς λαιμούς και το συχνά απόν βλέμμα. Αυτό ήταν ίσως το κυριότερο χαρακτηριστικό των πορτρέτων του. Πάντοτε μικρά, άλλοτε θολά και άλλοτε τελείως κενά, σε γαλάζιο ή μαύρο χρώμα. Σύμφωνα με τη λογική του Μοντιλιάνι τα μάτια είναι τα παράθυρα για τη ψυχή και επομένως δε μπορεί να τα αποτυπώσει σωστά εάν δεν τα γνωρίζει ο ίδιος ή φυσικά εάν δεν θέλει να τα γνωρίσει.Ο Μοντιλιάνι φημίζεται για τη γρήγορη δουλειά του: λέγεται ότι ολοκλήρωνε ένα πορτρέτο σε μία ή δύο συνεδρίες. Μόλις τελείωνε, δεν ρετουσάριζε ποτέ τους πίνακές του.

Το πάθος για τη γλυπτική και οι πίνακες που θεωρήθηκαν άσεμνοι

Το 1909 γνώρισε τον Κονσταντίν Μπρανκούζι, Ρουμάνο γλύπτη, ζωγράφο και φωτογράφο. Η σύντομη φιλία μαζί του ήταν αρκετή για να τον μυήσει στη γλυπτική, την αρχαϊκή τέχνη και τη φυλετική τέχνη. Μια σειρά γλυπτών του Μοντιλιάνι εκτίθεται στο Φθινοπωρινό Σαλόνι του 1912. Λόγω της σκόνης που δημιουργείται από το γλυπτό, η φυματίωσή του επιδεινώνεται- γι' αυτό εγκαταλείπει το γλυπτό, πρώτα το ασβεστολιθικό και μετά το ξύλινο και επικεντρώνεται μόνο στη ζωγραφική, πηγαίνοντας έτσι να παράγει μια αξιοσημείωτη ποσότητα πινάκων, από τους οποίους, ωστόσο, δεν αποκτά κανένα πλούτο. Η πρώτη του ατομική έκθεση πραγματοποιήθηκε το 1918 στην γκαλερί Weil, αλλά οι πίνακές του, μεταξύ των οποίων το «Γυμνό με κοραλένιο περιδέραιο», κρίθηκαν άσεμνοι και κατά συνέπεια διατάχθηκε το κλείσιμο της έκθεσης.

Μοντιλιάνι: Το τέλος του αυτοκαταστροφικού καλλιτέχνη και η αυτοκτονία της παντοτινής συντρόφου του

Ζώντας μέσα στα ναρκωτικά και τις καταχρήσεις ο Μοντιλιάνι έθετε συνεχώς σε κίνδυνο την ασταθή σωματική του υγεία που είχε ήδη υπονομευθεί από τη φυματίωση. Πέθανε στα τριάντα πέντε του μόλις χρόνια, στο απόγειο της επιτυχίας του. Η μούσα της ζωής του και παντοτινή σύντροφός του, Εμπιτέρν δεν άντεξε την απώλεια του. Μια μέρα μετά, όντας εννέα μηνών έγκυος στο δεύτερο παιδί τους, αυτοκτόνησε πέφτωντας από τον πέμπτο όροφο του πατρικού της σπιτιού. 

H ζωή του Μοντιλιάνι έγινε ταινία το 2004 σε σενάριο και σκηνοθεσία Μικ Ντέιβις και πρωταγωνιστές τους Άντι Γκαρσία, Έλσα Ζυλμπερστάιν και Εύα Χερτζίγκοβα.

18 αριστουργηματικά γυμνά και πορτραίτα του Μοντιλιάνι

Με πληροοφορίες από Fondazione Amedeo Modigliani