Η γέννηση της γυναικείας ματιάς: Τέσσερις πρωτοπόρες Ελληνίδες ζωγράφοι

Η έκθεση «Η γέννηση της γυναικείας ματιάς» στον Εκθεσιακό Χώρο Π7 υπερβαίνει τα όρια μιας απλής ιστορικής αναδρομής, συγκροτώντας μια καίρια κριτική χειρονομία που επανεξετάζει τους όρους συγκρότησης του νεοελληνικού κανόνα. Εστιάζοντας στο έργο τεσσάρων κομβικών δημιουργών –της Ελένης Μπούκουρη-Αλταμούρα, της Θάλειας Φλωρά-Καραβία, της Σοφίας Λασκαρίδου και της Κλεονίκης Ασπριώτη– η επιμέλεια του Δημήτρη Παπαγεωργόπουλου αναδεικνύει τη διαδικασία με την οποία το γυναικείο υποκείμενο μετατοπίστηκε δραστικά από τη θέση του παθητικού αντικειμένου αναπαράστασης στη θέση της αυτόνομης, ορατής δημιουργού.

Από το σπίτι στο Πολυτεχνείο: Η τέχνη ως διεκδίκηση

Η εικαστική αυτή διεκδίκηση υπήρξε οργανικό τμήμα της πρώτης φάσης του ελληνικού φεμινιστικού κινήματος στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Όπως εύστοχα διατύπωνε η φεμινιστική διανόηση της εποχής, η γυναικεία χειραφέτηση δεν ξεκίνησε ως άμεση πολιτική απαίτηση προς τη Βουλή, αλλά ως αγώνας διείσδυσης στους θεσμούς μόρφωσης —με κατεύθυνση «προς το Πολυτεχνείον».

Η συνείδηση ότι το κοινωνικό σύστημα στηριζόταν σε «δύο άνισους τροχούς: σ' έναν μορφωμένο, ελεύθερο άντρα και σε μια αμόρφωτη, ανελεύθερη γυναίκα» κατέστησε σαφές ότι η πνευματική και οικονομική ελευθερία ήταν στενά συνυφασμένες με την ισότιμη εκπαίδευση. Ενώ η ερασιτεχνική ενασχόληση των γυναικών της αστικής τάξης με τη ζωγραφική στο σπίτι ήταν κοινωνικά αποδεκτή –ακόμη και επιθυμητή– η επαγγελματική άσκηση της τέχνης αντιμετωπιζόταν με καχυποψία, καθώς απαιτούσε την έξοδο της γυναίκας στον δημόσιο χώρο, την έκθεσή της στην αγορά και την τριβή με παραγγελιοδότες.

Η μάχη για τη Σχολή Καλών Τεχνών και το γυμνό μοντέλο

Η διαδρομή προς τη θεσμική κατάκτηση υπήρξε σταδιακή και συγκρουσιακή. Αρχικά, η ίδρυση του «Τμήματος Γραφικής και Πλαστικής δια Νεανίδας» το 1894 στο Πολυτεχνείο λειτούργησε περιοριστικά, προσφέροντας μόνο στοιχειώδεις γνώσεις αντιγραφής και αποκλείοντας τη μελέτη εκ του φυσικού. Η ουσιαστική τομή πραγματοποιήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η αγωνιστικότητα των καλλιτεχνών –με εξέχουσα τη Σοφία Λασκαρίδου– οδήγησε στη θεσμοθέτηση της μικτής φοίτησης στη Σχολή Καλών Τεχνών.

Η μεγαλύτερη, ωστόσο, ιδεολογική μάχη δόθηκε στην τάξη του γυμνού μοντέλου. Η επικρατούσα πατριαρχική αντίληψη θεωρούσε ότι η μελέτη του θα έβλαπτε τη «σεμνότητα και ηθική» των γυναικών, κρίνοντάς τες ανίκανες να τιθασεύσουν τις αισθήσεις τους σε αντίθεση με τους άνδρες. Η σθεναρή αντίδραση των σπουδαστριών, σε συνδυασμό με την έλλειψη κονδυλίων για τη δημιουργία ξεχωριστών τμημάτων, ανάγκασε τη Σχολή να επιτρέψει την κοινή φοίτηση ανδρών και γυναικών στο γυμνό σχέδιο —μια πρωτοπόρα θεσμική κατάκτηση που σημειώθηκε στην Ελλάδα το 1903, ταυτόχρονα ή και νωρίτερα από μεγάλες ευρωπαϊκές ακαδημίες, όπως η Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου και η École des Beaux-Arts του Παρισιού.

Όταν η «γυναικεία ματιά» γίνεται νέα οπτική γλώσσα

Τα 25 ζωγραφικά έργα και σχέδια της έκθεσης –μεταξύ των οποίων αδημοσίευτα τεκμήρια που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό– συγκροτούν μια νέα οπτική γραμματική. Η «γυναικεία ματιά» δεν ορίζεται ως βιολογικός προσδιορισμός, αλλά ως μια μετασχηματιστική πρόταση που αμφισβητεί το κυρίαρχο ανδρικό βλέμμα (male gaze). Η μορφή, το τοπίο και η προσωπογραφία αναδιαρθρώνονται μέσα από μια ιδιοσυγκρασιακή χρήση του φωτός, του χρώματος και της σχεδιαστικής χειρονομίας, αποκαλύπτοντας μια αυτόνομη αισθητική συνείδηση.

Τέσσερις πρωτοπόρες που αρνήθηκαν να μείνουν αόρατες

Παράλληλα, η έκθεση φέρνει στο φως πτυχές της δράσης των τεσσάρων δημιουργών που παραμένουν σε μεγάλο βαθμό άγνωστες στο ευρύ κοινό, επανακαθορίζοντας το εύρος της προσφοράς τους. Η Κλεονίκη Ασπριώτη, μαθήτρια του Νικολάου Γύζη στο Μόναχο, υπήρξε μια από τις ελάχιστες γυναίκες της εποχής που άσκησαν τη ζωγραφική ως αυτόνομο βιοποριστικό επάγγελμα κινούμενη με απόλυτη διεθνική ελευθερία μεταξύ Αθήνας, Κωνσταντινούπολης και Πράγας.

Η Θάλεια Φλωρά-Καραβία ξεπέρασε τα στενά όρια του εργαστηρίου λειτουργώντας ως μια αληθινή πολεμική ανταποκρίτρια, αποτυπώνοντας στην πρώτη γραμμή του μετώπου τις φρικαλεότητες των Βαλκανικών Πολέμων και της Μικρασιατικής Εκστρατείας μέσα από εκατοντάδες εξπρεσιονιστικά σχέδια. Την ίδια στιγμή, η Σοφία Λασκαρίδου υπήρξε πρωτοπόρος της ζωγραφικής υπαίθρου (en plein air) εκπαιδευμένη στις σημαντικότερες ακαδημίες του Μονάχου και του Παρισιού, ενώ η τραγική φιγούρα της Ελένης Μπούκουρη-Αλταμούρα –η οποία υποχρεώθηκε να μεταμφιεστεί σε άνδρα για να προσπελάσει τα ακαδημαϊκά εργαστήρια της Ιταλίας– αποτελεί την πρώτη ουσιαστικά αβάν-γκαρντ εικαστική χειρονομία της νεότερης Ελλάδας.

Αν και η καλλιτεχνική δημιουργία των γυναικών στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα δεν επιζητούσε απαραίτητα έναν φορμαλιστικό εξτρεμισμό, υπήρξε βαθύτατα ριζοσπαστική στην ουσία της. Οι γυναίκες αυτές κατάφεραν να κινηθούν ενάντια στο κοινωνικό ρεύμα που τις ήθελε αόρατες και σιωπηλές. Εν τέλει, η παρουσίαση των έργων τους στον Εκθεσιακό Χώρο Π7 λειτουργεί ως μια αναγκαία αποκατάσταση της ιστορικής μνήμης· αποδεικνύει ότι προτού ακόμη κατοχυρώσουν πλήρη πολιτικά δικαιώματα, οι Ελληνίδες δημιουργοί κατάφεραν «να ρίξουν τις συνθήκες της σκλαβιάς τους», καθιστώντας το πινέλο τους το δραστικότερο εργαλείο αυτοδιάθεσης και ισοτιμίας.

Ταυτόχρονα, η έκθεση θέτει ένα επιτακτικό, σύγχρονο ερώτημα: ποια είναι η πραγματική θέση των γυναικών δημιουργών στην ελληνική εικαστική σκηνή σήμερα και υπό ποιους όρους διαμορφώνεται; Σε μια εποχή όπου οι έμφυλες ανισότητες, οι θεσμικές αγκυλώσεις και τα αόρατα εμπόδια στην καλλιτεχνική αγορά επανεμφανίζονται με νέες μορφές, η παρακαταθήκη αυτών των τεσσάρων πρωτοπόρων λειτουργεί ως πυξίδα. Μας καλεί να αναλογιστούμε αν το αίτημα για ισότιμη ορατότητα και ουσιαστική αυτοδιάθεση έχει ολοκληρωθεί ή αν παραμένει μια διαρκώς ζητούμενη, ανοιχτή διεκδίκηση.

• Πέμπτη - Παρασκευή - Σάββατο | 11.00-14.00
• Εκθεσιακός Χώρος Π7 | Πινδάρου 7, Κολωνάκι
• Από 22 Σεπτεμβρίου έως 31 Οκτωβρίου 2026