O Στηβ Γιανάκος και η αποδόμηση της αμερικανικής κοινωνίας και κουλτούρας με χιούμορ

I…Loop de Loop…: Η νέα δουλειά του Στηβ Γιανάκου στην γκαλερί Citronne περιλαμβάνει έργα μεγάλων διαστάσεων του 2022, που όμως πλαισιώνονται και από παλαιότερες δουλειές του. Λειτουργώντας σαν αναφορές στα προηγούμενα φεγγάρια του και επιλέγοντας να συμπεριλάβει και τέσσερα έργα του από τη δεκαετία του 2010, ο Γιανάκος παρουσιάζει στο Κολωνάκι μια έκθεση με τον γνώριμο προσωπικό και υπόγειο τρόπο του. Με πολλαπλές αναφορές σε ρεύματα τέχνης αλλά και εμμονικές πρίμιτιβ τεχνικές, από το ξεκίνημά του στη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα η δουλειά του κινείται συνειδητά στη ζώνη των b-movies, τα κόμικς και τα καρτούνς. Επίσης, η διαδικασία του κολάζ με ψαλίδια, κοψίματα, φωτοτυπίες, κόλλες και επεμβάσεις με πινέλο ήταν και παραμένει η γλώσσα, η σφραγίδα, η αναφορά του. 

Η οπτική γλώσσα του Γιανάκου, συνοδευόμενη από διφορούμενους και αμφίσημους τίτλους έργων, βυσσοδομεί και αποδομεί συνειδητά την κυρίαρχη σάγκα της διαφήμισης, της τηλεόρασης ή του χολιγουντιανού μυθοπλαστικού σινεμά και των mass media, μεταπλάθοντας την αθώα Pop Art, όπως σχηματοποιήθηκε από τον Andy Warhol ή τον Roy Lichtenstein, σε σαδομαζοχιστικό κήπο του καλού και του κακού! 

Ο Γιανάκος παίρνει τις εικόνες - πρώτη ύλη του και, από ανώδυνα ή χαριτωμένα ενσταντανέ, ρημάζει το είναι τους και αντιστρέφει τον κώδικά τους, μεταγγίζοντας εντός του clean cut πλαισίου τους μια βρομιά, μια αλητεία και μια σκληρότητα ξένη για το μέινστριμ κοινό, αλλά πολύ φιλική για οπαδούς συγκροτημάτων όπως οι New York Dolls, οι Cramps, οι Ramones, ο Wayne Coynty, όλου δηλαδή του πανκ ροκ συναφιού που σύχναζε στο μυθικό κλαμπ CBGB’s. Παραπλήσια με την ιστορία του Waiting for my Man των Velvet Underground, τα έργα του Γιανάκου ανέκαθεν παρουσίαζαν τους δρόμους της Νέα Υόρκης γεμάτους από αποβράσματα τύπου Ντε Νίρο στον Ταξιτζή, κι όχι από τα ανέμελα Λουμπουτέν κορίτσια αλά Κάρι Μπράντσο και Σάρλοτ το Sex and the City. Βίτσια! 

Ο Στιβ γεννήθηκε στο Μήλο το 1938 και η αλήθεια είναι ότι, παρά τη συνεχή εξέλιξη και μεταλλαγή της, η δουλειά του θα αποτίνει πάντα φόρο τιμής στην ανεξέλεγκτη ελευθερία που εκτινάχθηκε στο East Village και το Lower East Side κατά τις δεκαετίες του ’70 και του ’80. Οι Velvet Underground, τα βέβηλα comix, οι πανκ συναυλίες, τα έργα και οι ημέρες της Blank Generation, η πλήρης δηλαδή αποδόμηση της αμερικανικής κοινωνίας και κουλτούρας, είναι στοιχεία και τυπογραφίες που υπαγορεύουν αδειαλείπτως τις εγγραφές του. Kλεφτρόνια και πόρνες, πρεζόνια, ναρκέμποροι και δολοφόνοι, αυτοί πρωταγωνιστούν σε όλες τις χρονικές περιόδους του έργου του και σε όποιον αρέσουν, αφού το πατριωτάκι, οικειοποιούμενο τους άκακους και χαριτωμένους καρτούν ήρωες των προηγούμενων δεκαετιών, τους μετατρέπει σε ατάσθαλες και ακόρεστες ηδονομηχανές! You hit me with a flower, you do it every hour, oh baby, you’re so vicious: να πάλι η πρόστυχη Νέα Υόρκη του Λου Ριντ. 

Στο τεύχος Σεπτεμβρίου 2004 του περιοδικού Artnews ο ιστορικός τέχνης Robert Rosenblum έγραψε: «O Γιανάκος είναι, όπως λέει η φανταχτερή λέξη: “παραβατικός”. Οι πίνακες και τα σχέδιά του είναι αδιάκοπες επιθέσεις στις οικογενειακές αξίες κάθε είδους. Για τρεις δεκαετίες, όπως ο Mel Brooks, σπρώχνει τα όρια της κακογουστιάς, περνώντας το ένα σύνορο μετά το άλλο, από τον Χίτλερ μέχρι τις αδύναμες ηλικιωμένες κυρίες». 

Πρωταγωνιστής στο Ι…Loop de Loop… είναι μια non-binary φιγούρα, ένα ανδρικό πρόσωπο με τσιγκελωτό μουστάκι που τοποθετείται σε διαφορετικά γυναικεία σώματα. Κατά έναν διεστραμμένα παιγνιώδη τρόπο, το μυαλό μου υπαγορεύει πως ο τελευταίος ήρωας του Γιανάκου παρουσιάζει δεινή ομοιότητα με τους Βάλτερ Μπένγιαμιν και Γκρούτσο Μαρξ. Κοινώς τα κατάφερε ο συνονόματος Στιβ να με ρίξει σε τριπάκι, αφού και στη νέα του δουλειά όλα είναι τόσο διφορούμενα. 

Σλανγκ, αναγραμματισμοί, ανορθογραφίες και ας προσπαθήσουμε να αποκωδικοποιήσουμε τον τίτλο της έκθεσης: Loop de loop, ουσιαστικό: 1) ελιγμός αεροπλάνου με κάθετη στροφή στον αέρα 2) περιστροφή 360 μοίρες στο τρενάκι του τρόμου στο λούνα παρκ 3) αναστροφή, αναδίπλωση 4) σεξουαλική στάση 69 στην αμερικανική αργκό 5) καταγώγιο όπου καταναλώνεται χασίς, αλκοόλ και σεξ. 

«Το έργο του Γιανάκου είναι έργο προκλητικό που αρνείται να ενταχθεί σε κατηγορίες – ποπ αρτ, σουρεαλισμός, μινιμαλισμός. Χαρακτηριστικό της δουλειάς του είναι οι δυνατές εικόνες και οι αφηγήσεις οι οποίες προκαλούν έκπληξη, δυσπιστία, αμηχανία ακόμη και απειλή στον θεατή. Ο καλλιτέχνης κτίζει τις αφηγήσεις του με φαινομενικά ετερόκλητα στοιχεία. Επαναπραγματεύεται, με προσωπικό υπόγειο τρόπο, τα όρια ανάμεσα στο προσωπικό και το κοινωνικό, το αθώο και το διεστραμμένο, αντιφάσεις οι οποίες, όμως, συνομιλούν και συγχέονται» λέει η Τατιάνα Σπινάρη – Πολλάλη, διευθύντρια της Citronne Gallery και επιμελήτρια της έκθεσης. Συνεχίζει: «Ο Στηβ Γιανάκος έχει ευδιάκριτες αναφορές, αλλά δυσδιάκριτη ανάγνωση. Μεταπλάθει την πραγματικότητα με καυστικό χιούμορ. Κυριαρχεί ο σεξουαλικός υπαινιγμός, η απομυθοποίηση του κάθε κοινωνικού προτύπου. Ο καλλιτέχνης υποχρεώνει τον θεατή να αποφασίσει ο ίδιος τα όρια».

Όπως σημειώνει ο καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης Θανάσης Μουτσόπουλος στο κείμενό του στον κατάλογο της έκθεσης, «πρώτη φορά στο πολύχρωμο σύμπαν του Γιανάκου το gender-bender εμφανίζεται τόσο έντονα. Κατά έναν τρόπο, είναι μια φυσική συνέχεια της πρότερης δουλειάς του, όπου η διάλυση και η αποδόμηση των μορφών πρωταγωνιστούσαν. Εξίσου το gender-bender προβάλλεται σαν φυσική συνέχεια, λόγω της σεξουαλικής ελευθεριότητας που ανέκαθεν χαρακτήριζε το έργο του. Εξάλλου, ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της δουλειάς του καλλιτέχνη ήταν πάντα η αμφισβήτηση και η διάλυση των στερεοτύπων. Το έργο του Στηβ Γιανάκου, το 2023, εμφανίζεται στην πιο πυκνή και πολύπλοκη μορφή του. Ο Γιανάκος έχει επεκτείνει και διαφοροποιήσει την κριτική του στο Αμερικανικό Όνειρο, ενώ παράλληλα μοιάζει να αφουγκράζεται τις σαρωτικές κοινωνικές και ανθρωπολογικές αλλαγές που συντελούνται εδώ και κάποια χρόνια. Νομίζω ότι θα είναι μια φάση στην ιστορική του πορεία στην οποία θα επανερχόμαστε τακτικά στο μέλλον…».

Καλύτερα δεν γίνεται: με τίτλους όπως The design was by a nota kcochctiH (αναγραμματισμός του ονόματος Hitchcock και ένα από τα πιο κρυπτικά και αινιγματικά έργα του, φόρος τιμής στον σκηνοθέτη;), ή The Professor, όπου ο κεντρικός ήρωας ντυμένος συντηρητικά αντρικά στέκεται ενώπιον σκηνών με αρχαιοελληνικές ακολασίες, ο Γιανάκος σπέρνει δαιμονισμένους πόθους και ιστορίες. Όπως αυτή του ήρωα στο They met in L A 10 years ago αλλά και στο Maintaining innocence, όπου ως κεντρική φιγούρα με νεγκλιζέ περιβολή σ’ ένα κρεβάτι, το γλεντάει και συγνώμη δεν ζητάει. Το Wind NE at 4 MPH (Βορειο-Ανατολικός Άνεμος στα 4 μίλια την ώρα) είναι μια αποδόμηση τροπικής σαδομαζοχιστικής φαντασίωσης, στο A brief relationship with a construction worker, η σύντομη σχέση με έναν οικοδόμο αποτελεί μια gender-bender κριτική της αθωότητας. Παρατηρώντας τους πίνακες, το μυαλό μου συνεχίζει να μου υπαγορεύει διάφορα, από τα οποία θα σας μεταφέρω μόνο αυτό: «Ο Γιανάκος με αυτήν τον καρτούν λάβερ ηδονοβλεψία παραπέμπει στις τσαχπινιές που έκανε παλιά η αλήστου αλανιάρα Betty Boop. Το just doing the do του δικού του, δεν είναι τίποτα λιγότερο και τίποτα περισσότερο από καταγραφή ενός νέου pin up ειδώλου, που με δανεικές τεχνικές - μετενσάρκωση της Betty προσφέρει φαντασιώσεις για όποιο κομμάτι της gender fluid/ bender generation ταυτιστεί αισθητικά μαζί του». Μπορεί. 

Ο λόγος και πάλι στην Τατιάνα Σπινάρη: «Η έκθεση του Στηβ Γιανάκου εντάσσεται στην επιδίωξη της Citronne να παρουσιάζει στον χώρο της σημαντικούς καλλιτέχνες της ελληνικής διασποράς. Αντιπροσωπεύει το πνεύμα του glocal, δηλαδή τη σχέση ανάμεσα στην εντοπιότητα και τα παγκόσμια δίκτυα. Έχουν παρουσιαστεί και στο παρελθόν ατομικές εκθέσεις καλλιτεχνών ελληνικής καταγωγής (Κωνσταντίνος Ξενάκης, Κρις Γιανάκος και Στήβεν Αντωνάκος), αφού οι καλλιτέχνες αυτοί κομίζουν μία οπτική η οποία δεν είναι “ελλαδική”. Στα έργα τους, όμως, ενυπάρχουν επεξεργασμένες εκφάνσεις πατρογονικές, με εμφανείς ή αφανείς αναφορές στους πολιτισμικούς κανόνες της μακρινής καταγωγής, της “πατρίδας»”- μια ιδεατή πραγματικότητα που διαπερνάει τις γενεές. Η διπλή πολιτισμική ταυτότητα αναπαράγει, ανασυνθέτει, αλλά και κάποτε κατεδαφίζει τα συνήθη στερεότυπα, κοινωνικά ή ιστορικά». 

I…Loop de Loop…
CITRONNE Gallery-Αθήνα
Πατριάρχου Ιωακείμ 19, 4ος όροφος, Κολωνάκι
Aπό 9 Φεβρουαρίου έως 24 Μαρτίου