«Θεσσαλονίκη 1922: Μνημεία και πρόσφυγες»: Μια έκθεση για τη δεκαετία που άλλαξε ριζικά την ψυχή της Θεσσαλονίκης 

Στο κεφαλόσκαλο της Ροτόντας, η ματιά προσπέρασε αβίαστα τους μεγαλειώδεις κτιριακούς της όγκους. Το βλέμμα μου στάθηκε σ’ ένα ημιτελή κύκλο που έντεχνα έχει τοποθετηθεί ακριβώς κάτω από τον θαυμάσιο τρούλο της. Μια νοητή είσοδος. Ένα κάλεσμα. Μια προτροπή για να βιώσω έναν κύκλο ζωής. Ένα κορίτσι με υποδέχεται. Καθιστό. Κρατά μια εικόνα κι ένα σπαθί. Κι είναι καθηλωτική. Μήτε κλαμένη, μήτε θλιμμένη. Με κοιτάει με βλέμμα σταθερό. Κι αποφασισμένο. Το ημικύκλιο μ’ αγκαλιάζει, με περιβάλλει. Θέλει να μου μιλήσει για μέρες δύσκολες, με αξιοπρέπεια και σεβασμό, απέναντι στον πόνο και στον φόβο ανθρώπων που έμειναν δίχως πατρίδα, σπίτι, οικογένεια, ρίζες. 

Ένα κομμάτι του ελληνισμού διηγείται το προσφυγικό ταξίδι του μέσα απ’ ό,τι πιο αγαπητό και πολύτιμο. Η αφήγηση γίνεται μέσα από τα κειμήλια των αλησμόνητων πατρίδων, αυτά αποτελούν την έναρξη των διηγήσεων. Κύκλοι που κλείνουν και άλλοι που πρέπει να μείνουν ορθάνοιχτοι. Κι είναι τέτοια η ένταση της στιγμής καθώς προχωρώ στα σπλάχνα της Ροτόντας. Είναι οι δυο εικόνες της Παναγίας. Τα μάτια ακολουθούν μια νοητή ευθεία γραμμή καταλήγοντας στο ιερό. Παναγία η Ρευματοκρατόρισα (1). Παναγία η Ηλιόκαλλη (2). Συνοδεύονται από 36 εικόνες, θρησκευτικά βιβλία, κειμήλια από μητροπόλεις και δεκατρείς απογόνους, παλαίτυπα με μαρτυρίες του ξεριζωμού. Η πίστη τους κράτησε ζωντανούς. 

Η Ροτόντα, η διαχρονική. Η επιβλητική. Η πολυπρόσωπη. Χώρος λατρευτικός και μουσειακός (3). Φιλοξενεί μια έκθεση. Όχι. Η έκθεση εστιάζει σε μια πτυχή της ιστορίας της Ροτόντας. Ένα μνημείο που συσσωρεύει πάνω του ιστορία αιώνων. Ιδρύθηκε σε μια παγανιστική περίοδο για να περάσει στον χριστιανισμό, ύστερα στο μωαμεθανισμό. Ένα παλίμψηστο μνημείο. Η ιστορία γράφεται πάνω του κι απορροφά τους κραδασμούς κάθε εποχής. 

Η δημιουργία λαμπρών μνημείων διαμορφώνει τον ανθρώπινο ψυχισμό. Τα μνημεία πρέπει να παραμένουν ενεργά, να είναι ουσιαστικό κομμάτι της ζωής μας. Η αύρα τους είναι καθηλωτική, πολλές φορές εξοντωτική. Τη δεκαετία 1912-1922 ο ρόλος της Ροτόντας και των ναών της Θεσσαλονίκης ήταν να σώσει τον ανθρώπινο ψυχισμό. Κυριολεκτικά. Ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων φιλοξενήθηκε σ’ αυτά. Μνημείο και μνήμη. Η Ροτόντα κουβαλά το φορτίο της μνήμης αλλά και της λήθης. 

Θεσσαλονίκη η πολυπολιτισμική. Η πολυεθνική. Η πολυθρησκευτική. Η πόλη θρέφει κι ανασταίνει Χριστιανούς, Οθωμανούς, Εβραίους. 1912. Άραγε όταν ο ελληνικός στρατός έμπαινε θριαμβευτής στη Θεσσαλονίκη και την παρέδιδε ελεύθερη από τον οθωμανικό ζυγό στους κατοίκους της, μπορούσε κανείς να φανταστεί τις απρόσμενες αλλαγές που έμελλε να ζήσει; Θα γίνει η έδρα του Μακεδονικού μετώπου δυο χρόνια μετά και το 1915 οι συμμαχικές δυνάμεις, Γάλλοι, Βρετανοί, Ρώσοι, Σέρβοι, Ιταλοί, έρχονται στην πόλη. Τριακόσιες χιλιάδες στρατιώτες. Ένας απέραντος στρατώνας. Και πρόσφυγες. Ανατολική Θράκη. Βουλγαρία. Σερβία. Ρωσία. Όλοι συρρέουν στην πόλη. 1917. Η μεγάλη πυρκαγιά.  Μέσα σε τριάντα ώρες είχε ισοπεδωθεί το ένα τρίτο της πόλης. Δημόσια κτίρια, σχολεία, τζαμιά, παραδόθηκαν στις φλόγες. Η πυρκαγιά δημιούργησε πενήντα χιλιάδες άστεγους. Πώς να αναγεννηθεί από τις στάχτες της μια πόλη; 1922. Η τραγωδία. Η συνθήκη της Λωζάννης έβαλε τελεία. Κι ο ελληνισμός; Αργά, βουβά, παίρνει τον δρόμο της προσφυγιάς. Πού να πάνε όλοι αυτοί οι άνθρωποι; Ποια γη θα τους χωρέσει; 

Ο πολιτισμός θα γίνει το μέσο για να σωθούν οι άνθρωποι

Μια επετειακή έκθεση αφηγείται γεγονότα που συνέβησαν με χειμαρρώδη ροή σε μία δεκαετία. Χρόνια που άλλαξαν ριζικά την ψυχή της Θεσσαλονίκης. Η κα Φλώρα Καραγιάννη που επιμελείται την έκθεση μας είπε: 

«Το Υπουργείο Πολιτισμού μας παρότρυνε να διοργανώσουμε εκδηλώσεις για να τιμήσουμε την επέτειο των εκατό χρόνων. Το θέμα των προσφύγων έχει πάρα πολλές διαστάσεις. Από το πολυανθρώπινο, το στρατιωτικό, το πολιτικό, το οικογενειακό, τα ήθη και έθιμα που έφεραν στις καινούργιες πατρίδες οι πρόσφυγες. Τον πολιτισμό. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού χάθηκαν δικοί τους άνθρωποι, αγνοούνταν. Εμείς σαν Υπουργείο Πολιτισμού αποφασίσαμε να πιάσουμε μια άλλη διάσταση που είναι το πώς η πολιτιστική μας κληρονομιά συνδέθηκε με την επιβίωση των προσφύγων, γιατί πολλοί από αυτούς εγκαταστάθηκαν στα μνημεία της πόλης όταν ήρθαν. Ο πολιτισμός γίνεται κυριολεκτικά το μέσο για να σωθούν άνθρωποι. Μιλούμε για ενάμιση εκατομμύριο πρόσφυγες που ήρθαν στην Ελλάδα. Το πενήντα δυο τις εκατό  εγκαταστάθηκε στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Πήγαιναν στην Καλαμαριά στα λοιμοκαθαρτήρια, περνούσαν εκεί περίπου έξι μήνες μέχρι να βεβαιωθούν οι αρχές ότι δεν μετέφεραν λοιμώδεις ασθένειες, κι έπειτα διοχετεύονταν στην πόλη και στη μακεδονική ενδοχώρα. Είναι αναμενόμενο ότι ο μεγάλος όγκος των προσφύγων πήγε σε μεγάλα δημόσια κτίρια, δεν μπήκαν σε σπίτια. Τέτοια δημόσια κτίρια ήταν τα θρησκευτικά μνημεία, οι βυζαντινές εκκλησίες, οι οποίες λίγα χρόνια πριν είχαν καθαγιασθεί διότι ήταν τζαμιά στη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου». 

Ο πόνος βρίσκει απάγκιο στον πολιτισμό

Η έκθεση εστιάζει σε μια αιώνια δυαδική, αλληλένδετη σχέση. Στον δημόσιο και στον ιδιωτικό βίο του ανθρώπου. Σε εκείνο που θέλει ο ψυχισμός να δείξει και σε εκείνο που θέλει να κρύψει. Κι όλοι εκείνοι που έμεναν στη Ροτόντα, στην Αχειροποίητο, χώριζαν αυτές τις δυο ζωές με παραπετάσματα, με σεντόνια. Ζούσαν στα κλίτη, στις κόγχες, στα υπερώα. Ονειρεύονταν, τσακωνόταν, φίλιωναν, έκαναν έρωτα, γεννούσαν τα παιδιά τους, γελούσαν κι έκλαιγαν. 

Οι μουσειολόγοι μου δείχνουν πώς κατόρθωσαν να προσεγγίσουν τη σχέση αυτή. Ο Ηλίας Παπαγεωργίου κι ο Παντελής Φελέρης μου δείχνουν τι έχουν τοποθετήσει πίσω από τις κύριες φωτογραφίες της έκθεσης. Εκεί εκτίθεται μια δεύτερη ανάγνωση. Μια άλλη αλήθεια. Πίσω από τις φωτογραφίες της πυρκαγιάς, τα ευρήματα της μεγάλης φωτιάς. Ένας αποστακτήρας που έφτιαχναν ρακί, μεγάλες κουτάλες, μια πιατέλα. Μάρτυρες μιας άλλης κανονικότητας. 

Στη δεύτερη ενότητα της έκθεσης παρουσιάζεται η μικρασιατική εκστρατεία και κυρίως το ταξίδι των προσφύγων από την Ανατολική Θράκη στη Θεσσαλονίκη. Οι συγκινήσεις έρχονται κατά κύματα δεν είναι μόνο το ταξίδι των προσφύγων, ένα ταξίδι μεταξύ αγνώστων. Είναι ότι δεν ήξεραν πού πήγαιναν. Δεν είναι λίγες οι ιστορίες που λένε ότι έψαχναν να βρουν μέρη να μοιάζουν με τον τόπο που άφησαν πίσω τους. Πολλοί πρόσφυγες έφτιαξαν παράγκες και πρόχειρα σπίτια στην Άνω Πόλη ακουμπώντας στα κάστρα. Τα καστρόσπιτα. Στενομέτωπα σπίτια, που οι τοίχοι τους άλλοτε ακουμπούν κι άλλοτε ανοίγονται μέσα στα χαλάσματα των εγκαταλελειμμένων τειχών. 

Κι όταν τέλειωσε η λαμπερή βραδιά των εγκαινίων περπάτησα μέχρι την Καμάρα. Η πόλη ζει στους ρυθμούς της έκθεσης. Πορείες, διαδηλώσεις, συναντήσεις και στην Καμάρα, κυρίως νέα παιδιά. Σάββατο βράδυ κι ο καιρός γλυκός. Συζητούν, φωνάζουν, γελάνε, πειράζονται. Ζουν. Χρέος μας είναι να μάθουν την ιστορία μας. Εμείς να βρούμε τρόπους για να τη μάθουν. Μακάρι να ανηφορίσουν μέχρι τη Ροτόντα και να μπουν να δουν την έκθεση. Να ξέρουν ποιοι είναι και πού πάνε.        

(1). Η εικόνα της Παναγίας της Ρευματοκρατόρισσας είναι μια αμφιπρόσωπη εικόνα, στην πίσω πλευρά υπάρχει η αγιογραφία της Σταύρωσης. Χρονολογείται το πρώτο μισό του 15^ου αιώνα και αρχές του 17^ου αιώνα. Ήρθε από τον Ναό της Παναγίας Ρευματοκρατορίσης, από τη Ραιδεστό της Ανατολικής Θράκης, και φυλάσσεται στον Ναό της Παναγίας Αχειροποιήτου, στη Θεσσαλονίκη. 

(2). Την έφεραν από τους Επιβάτες

(3). Το 1917 με διάταγμα του Ελευθέριου Βενιζέλου μετατράπηκε σε «Μακεδονικόν Μουσείον».

Η έκθεση «Θεσσαλονίκη 1922: Μνημεία και πρόσφυγες» θα διαρκέσει έως 31 Δεκεμβρίου 2022. Διοργανώνεται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων μνήμης του υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού για την επέτειο των 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή, υπό τον γενικό συντονισμό της Ελισάβετ Τσιγαρίδα (αναπληρώτρια προϊσταμένη εφορίας αρχαιοτήτων πόλης Θεσσαλονίκης) και σε επιμέλεια της Φλώρας Καραγιάννη, (τμηματάρχη Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων). 

Μουσειογραφική μελέτη, γραφιστικός και σκηνογραφικός σχεδιασμός, Παντελής Φελέρης, Ηλίας Παπαγεωργίου, Φοίβος Παπαγεωργίου. Codex museum. Αποστόλου Παναγιώτα, συνεργάτης.