Το αντι-βραβείο για τα ασχημότερα κτίρια της Βρετανίας

Φέτος, το Carbuncle Cup (που θα μπορούσε να μεταφραστεί ελεύθερα ως το «Κύπελλο της Φλύκταινας»), το πιο διάσημο, χιουμοριστικό αλλά καυστικό αρχιτεκτονικό «αντι-βραβείο» στη Βρετανία, μοιράστηκαν φέτος δύο κτίρια: το Astley Warehouses στο Μείζον Μάντσεστερ (μια τεράστια αποθήκη logistics) και το Filigree στο Lewisham του Λονδίνου (ένα οικιστικό συγκρότημα). Aλλά τα υποψήφια ήταν πολλά.                             

Το Carbuncle είναι το αρχιτεκτονικό αντίστοιχο των κινηματογραφικών Χρυσών Βατόμουρων. Θεσπίστηκε το 2006 από το έγκριτο βρετανικό αρχιτεκτονικό περιοδικό Building Design (BD), εν μέρει ως σατιρική απάντηση στο περίφημο Stirling Prize, το επίσημο βραβείο του Βασιλικού Ινστιτούτου Βρετανών Αρχιτεκτόνων για το καλύτερο κτίριο της χρονιάς. Μετά από παύση μερικών ετών —από το 2018 έως το 2024— το βραβείο αναβίωσε το περιοδικό The Fence. Η λέξη carbuncle, που, όπως προαναφέρθηκε, σημαίνει την επώδυνη, πυώδη φλεγμονή του δέρματος (κάτι σαν «καλόγερο»), πέρασε στην αρχιτεκτονική ορολογία εξαιτίας μιας προσβλητικής δήλωσης του τότε Πρίγκιπα Καρόλου (νυν Βασιλιά Καρόλου Γ΄) το 1984, ο οποίος, μιλώντας στην 150ή επέτειο του RIBA (Royal Institute of British Architects), εκφράστηκε εναντίον του ακραίου μοντερνισμού και περιέγραψε την προτεινόμενη (τότε) επέκταση της Εθνικής Πινακοθήκης (National Gallery) στο Λονδίνο ως «μια τερατώδη φλύκταινα στο πρόσωπο ενός πολύ αγαπημένου και κομψού φίλου.» Η φράση έμεινε στην ιστορία και έδωσε το όνομά της στο βραβείο που αναδεικνύει τις αρχιτεκτονικές ασχήμιες που αμαυρώνουν το ήδη ταλαιπωρημένο αστικό τοπίο στη Βρετανία.    

Walkie Talkie Tower © Valeriia Bilousova / Unsplash

Η λίστα των άτυχων νικητών περιλαμβάνει από τεράστιους ουρανοξύστες γνωστών αρχιτεκτόνων —οι οποίοι παραπονιούνται ότι δεν τους καταλαβαίνουν— εμπορικά κέντρα και φοιτητικές εστίες. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα είναι ο ουρανοξύστης Walkie Talkie στο Λονδίνο, νικητής του 2015:  το τερατώδες κτίριο, που σχεδίασε ο Rafael Viñoly, δεν «διακρίθηκε» μόνο για το περίεργο σχήμα του που θυμίζει γουόκι-τόκι, αλλά και για ένα σοβαρό κατασκευαστικό σφάλμα· η κοίλη, γυάλινη πρόσοψή του λειτουργεί σαν γιγάντιος μεγεθυντικός φακός, συγκεντρώνοντας τις ακτίνες του ήλιου στο απέναντι πεζοδρόμιο με αποτέλεσμα να λιώνουν πλαστικά μέρη σταθμευμένων αυτοκινήτων και να τηγανίζονται αυγά στον δρόμο (έκτοτε, έγιναν κάποιες διορθωτικές κατασκευές για μη λιώσει ολόκληρη η πλατεία). Το 2014 το Woolwich Central στο Λονδίνο, ένα τεράστιο συγκρότημα που περιλαμβάνει ένα σούπερ μάρκετ Tesco και κατοικίες κέρδισε το βραβείο με τους κριτές να το περιγράφουν ως «καταπιεστικό, αμυντικό, αλαζονικό και ανίκανο», προσθέτοντας ότι θυμίζει στρατιωτικό οχυρό ή κατασκευή σοβιετικού τύπου που συνθλίβει την περιοχή ολόγυρά του. Το 2017 ένα τεράστιο, έντονα κόκκινο συγκρότημα γραφείων κοντά στον σταθμό Victoria στο Λονδίνο, το Nova Victoria, χαρακτηρίστηκε «κραυγαλέο κόκκινο χάος που προκαλεί πονοκέφαλο σε όποιον το αντικρίζει».Ο πρώτος νικητής,το 2006, ήταν το Drake Circus Shopping Centre στο Πλύμουθ, ενα εμπορικό κέντρο που επικρίθηκε για την παντελή έλλειψη αισθητικής συνοχής, με τους κριτές να σχολιάζουν ότι μοιάζει με «έγκλημα κατά του αστικού σχεδιασμού». Το Redrock Stockport στη Βορειοδυτική Αγγλία ήταν ο νικητής του 2018: ένα κέντρο ψυχαγωγίας και κινηματογράφων που απομόνωνε αισθητικά και λειτουργικά το κέντρο της πόλης, μοιάζοντας με άκομψη, πολύχρωμη αποθήκη.

Redcar Beacon / Photo Yorkshire.com

Ανάμεσα σε όσα έφτασαν στο Top 5, δηλαδή στο Bottom 5, ήταν ένας πύργος, ο Redcar Beacon, στη Βορειανατολική Αγγλία (γλίτωσε οριακά το πρώτο βραβείο το 2013, καταλαμβάνοντας την 3η θέση στη σχετική ψηφοφορία)· το ξενοδοχείο W στο Εδιμβούργο «που μοιάζει με χρυσή κουράδα» (όπως ειπώθηκε) και «καταστρέφει τον ιστορικό ορίζοντα της πόλης· το Mast Quay II, στο Woolwich το Λονδίνου, ένα συγκρότημα οικιστικών πύργων δίπλα στο ποτάμι, το οποίο όχι μόνο χαρακτηρίστηκε εξαιρετικά άσχημο και «σοβιετικού τύπου», αλλά εξελίχθηκε σε τεράστιο σκάνδαλο. Η κατασκευάστρια εταιρεία απέκλινε τόσο πολύ από τα αρχικά εγκεκριμένα σχέδια (βάζοντας φθηνότερα υλικά, μικρότερα παράθυρα και αλλάζοντας τα χρώματα) ώστε το τοπικό συμβούλιο του Γκρίνιτς διέταξε την κατεδάφιση ολόκληρου του συγκροτήματος. Ένα ακόμα τερατούργημα είναι το ξενοδοχείο Virgin στη Γλασκόβη, ένας όγκος από γκρίζο τσιμέντο και γυαλί που χτίστηκε στις όχθες του ποταμού Κλάιντ. Οι επικριτές του το χαρακτήρισαν «ανελέητο, μονότονο τείχος» που στερείται οποιασδήποτε φαντασίας ή αρχιτεκτονικής ευαισθησίας και μπλοκάρει την οπτική επαφή της πόλης με το ποτάμι. Ακόμα και στην καρδιά του Σόχο, φαίνεται ότι χτίζονται φρικαλεότητες: το Ilona Rose House, ένα κτίριο μεικτής χρήσης με πολύχρωμη πρόσοψη, γεμάτη έντονα μοτίβα και παράξενα σχήματα, θεωρήθηκε υπερβολικά «θορυβώδες», εκκωφαντικό και ταυτοχρόνως εκτυφλωτικό.

Ilona Rose House / Photo Matt Architecture

Η γλώσσα που χρησιμοποιούν οι κριτές και το κοινό για να περιγράψουν τα υποψήφια κτίρια εικονογραφεί την αγανάκτηση για τις διαδοχικές αρχιτεκτονικές αποτυχίες στη Βρετανία. Επικρατεί πράγματι αρχιτεκτονικός βανδαλισμός: άσχημα κτίρια χτίζονται δίπλα σε ιστορικά μνημεία (όπως η ανακαίνιση του ιστορικού πλοίου Cutty Sark στο Γκρίνιτς, που κέρδισε το βραβείο το 2012 επειδή «φυλακίστηκε» μέσα σε ένα γυάλινο θερμοκήπιο), ενώ οι αρχιτέκτονες δεν φαίνεται να μαθαίνουν από τα λάθη τους. Σύμφωνα με το παλιό ρητό, «οι γιατροί θάβουν τα λάθη τους, αλλά οι αρχιτέκτονες τα επιδεικνύουν»: έτσι, το συγκρότημα Lewisham Gateway στο νότιο Λονδίνο (τέσσερις γκρίζοι, ομοιόμορφοι πύργοι κατοικιών), στέκεται εκεί πέρα «σαν μια σκυθρωπή, απειλητική συμμορία του δρόμου που κοιτάζει υποτιμητικά τους περαστικούς, και στο Croydon, στην πλατείαSaffron, ξεφυτρώνει ένας πύργος 43 ορόφων με μωβ, ροζ και κόκκινα φατνώματα στην πρόσοψη.

Lewisham Gateway / Photo The Developer

Συχνά, η αστική αρχιτεκτονική στη Βρετανία τα θαλασσώνει στην απεγνωσμένη της προσπάθεια να φτιάξει χαρούμενα κτίρια. Αν και το βραβείο έχει χιουμοριστικό χαρακτήρα, οι διοργανωτές τονίζουν ότι ο σκοπός τους είναι σοβαρός: να αναδείξουν τις κακές πρακτικές στην αρχιτεκτονική, την έλλειψη σεβασμού προς τον δημόσιο χώρο και την τάση κάποιων κατασκευαστών να μεγιστοποιούν το κέρδος εις βάρος της αισθητικής και της ποιότητας ζωής των πολιτών.Το θέμα είναι λιγότερο η ασχήμια —υποκειμενική έτσι κι αλλιώς— και περισσότερο η τεμπελιά και η κερδοσκοπία που επηρεάζουν πώς αυτά σχεδιάζονται, χωροθετούνται, οικοδομούνται και λειτουργούντα κτίρια.