Χρήστος Μακρίδης: Οι τρεις κινήσεις που χρειάζεται η Ελλάδα στην εποχή της AI

Μεγάλωσε στο Φοίνιξ της Αριζόνα, με πατέρα από τη Χίο. Σπούδασε οικονομικά και μηχανική στο Στάνφορντ και σήμερα είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Arizona State University και ανώτερος ερευνητής στη Gallup. Η έρευνά του βρίσκεται ακριβώς στη διασταύρωση της οικονομίας της εργασίας και της τεχνολογίας. Διατηρεί επίσης σχέση με το Digital Economy Lab του Στάνφορντ και είναι ένας από τους οικονομολόγους που συνυπέγραψαν τη διακήρυξη «We Must Act Now» για τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της τεχνητής νοημοσύνης.

Ο Χρήστος Μακρίδης επισκέφθηκε την Ελλάδα αυτό το καλοκαίρι, κάτι που κάνει τακτικά. Πήγε στη Χίο και έμεινε για μέρες στο κέντρο της Αθήνας, όπου διαπίστωσε μια σειρά αλλαγών. Ο ίδιος επιθυμεί να λάβει την ελληνική υπηκοότητα, ωστόσο εδώ και χρόνια προσκρούει στα βράχια της γραφειοκρατίας.

Στην κουβέντα μας, τον ρώτησα τι θα συμβούλευε την ελληνική κυβέρνηση ώστε η χώρα να αξιοποιήσει την AI χωρίς να διευρύνει τις κοινωνικές ανισότητες. Ξεχώρισε τρεις συγκεκριμένες κατευθύνσεις.

Η πρώτη αφορά την παραγωγική βάση. «Στην Ελλάδα έχουμε αυτή την κατά κάποιον τρόπο διπολική οικονομία, όπου η Αθήνα είναι πολύ επιβαρυμένη. Στην Αθήνα πραγματοποιείται το μεγαλύτερο μέρος της επιχειρηματικής δραστηριότητας. Αλλά τι γίνεται με πολλά από τα νησιά;» Και στρέφεται στη Χίο. «Θα μπορούσαμε να παράγουμε πολύ περισσότερα. Θα μπορούσαμε να έχουμε μια πλουσιότερη αγορά εργασίας».

Για τον ίδιο, πολλά ελληνικά νησιά παραμένουν υποαξιοποιημένα και αντιμετωπίζονται κυρίως ως τουριστικοί προορισμοί. Η πρότασή του είναι να υπάρξει βιομηχανική πολιτική που θα στοχεύει στον εκσυγχρονισμό του παραγωγικού κεφαλαίου.

Αναφέρεται μάλιστα στη δική του εμπειρία από τις καλλιέργειες της οικογένειάς του, όπου, όπως λέει, «είναι δύσκολο να αυξηθεί η παραγωγή και μεγάλο μέρος της δουλειάς παραμένει εντάσεως εργασίας».

Να κρατήσει η Ελλάδα περισσότερους ανθρώπους

Η δεύτερη κατεύθυνση που προτείνει αφορά το ανθρώπινο δυναμικό και -ειδικότερα- το πώς η Ελλάδα μπορεί να κρατήσει περισσότερους εργαζομένους, αντί να συνεχίσει να τους χάνει και να φεύγουν στο εξωτερικό. Παίρνει ως αφετηρία την Golden Visa κι αναρωτιέται αν θα μπορούσε να τροποποιηθεί η λογική της ώστε να μη βασίζεται αποκλειστικά σε ένα χρηματικό κατώφλι. «Τι θα γινόταν αν την προσαρμόζαμε ώστε να υπάρχουν και συγκεκριμένες απαιτήσεις δεξιοτήτων;».

Και προσθέτει: «Αν υπάρχει ένας επιστήμονας που έχει, ας πούμε, 50 δημοσιεύσεις σε κορυφαία επιστημονικά περιοδικά, ίσως αυτός να είναι ένας τρόπος να τον προσελκύσεις πίσω και να τον κρατήσεις».

Το ίδιο θα μπορούσε να αφορά έναν άνθρωπο που αποδεικνύει ότι διαθέτει πολύ υψηλές προοπτικές, ολοκληρώνει τις σπουδές του και βρίσκεται μπροστά στην επιλογή αν θα παραμείνει στην Ελλάδα ή θα φύγει. Για τον ίδιο, αυτή η συζήτηση συνδέεται άμεσα με ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που δημιουργεί η τεχνητή νοημοσύνη: «Ένα από τα μεγάλα ερωτήματα είναι πώς εκδημοκρατίζεις τα οφέλη της».

Αν αυτά συγκεντρωθούν κυρίως στους κατόχους κεφαλαίου που μπορούν να αποκομίσουν τις αποδόσεις, προειδοποιεί ότι μπορεί να προκληθούν κοινωνικές εντάσεις και δυσαρέσκεια.

«Πώς θα φτάσουμε στο ναι»

Η τρίτη κατεύθυνση που θέτει αφορά τη γραφειοκρατία. Έχει και δικό του παράδειγμα. Επί τρία χρόνια προσπαθεί να αποκτήσει ελληνική ιθαγένεια. «Υπάρχει απλώς μια μεγάλη γραφειοκρατία», λέει και περιγράφει τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν άνθρωποι της ελληνικής διασποράς. «Η αδράνεια για τους Έλληνες που θέλουν να βοηθήσουν την Ελλάδα είναι τεράστια και κάνει πολύ δύσκολο το να βοηθήσουν πραγματικά».

Σε κάποια φάση της διαδικασίας, του είπαν ότι υπήρχε δυσκολία να αποδειχθεί ότι ένας άνθρωπος ήταν ο πατέρας του, επειδή σε ένα έγγραφο το όνομά του εμφανιζόταν ως «Tony» και όχι ως «Αντώνης». «Το Tony είναι η αγγλοποιημένη εκδοχή του Αντώνης. Δεν θα έπρεπε να είναι τόσο δύσκολο», σημειώνει με εμφανή πικρία.

Το πρόβλημα που περιγράφει είναι ευρύτερο. Αυτό που θα ήθελε να δει είναι λιγότερα εμπόδια και μια διαφορετική νοοτροπία: «Πώς θα φτάσουμε στο “ναι”, αντί απλώς να λέμε "όχι, δεν είναι δυνατόν"».

Αν υπήρχε προσπάθεια να αρθούν ορισμένα από αυτά τα εμπόδια, η Ελλάδα θα μπορούσε να κινητοποιήσει πολύ περισσότερους ανθρώπους της ελληνικής διασποράς που επιθυμούν να βοηθήσουν.

Γιατί η αγορά εργασίας έχει τόσο μεγάλη σημασία

Οι προτάσεις Μακρίδη για την Ελλάδα δεν είναι άσχετες με την ερευνητική δουλειά που κάνει γύρω από την ΑΙ και την εργασία. Ένα από τα κεντρικά συμπεράσματά του είναι ότι τα αποτελέσματα της AI δεν εξαρτώνται μόνο από την έκθεση μιας οικονομίας στην τεχνολογία, αλλά και από την ικανότητα της αγοράς εργασίας να προσαρμόζεται.

Σε εργασία του με τον οικονομολόγο Άντριου Τζόνστον, με τίτλο «AI, Output and Employment», κατασκεύασαν έναν δείκτη έκθεσης διαφορετικών επαγγελμάτων στην AI. Καθώς κάθε πολιτεία και κάθε κλάδος της αμερικανικής οικονομίας διαθέτει διαφορετικό μείγμα επαγγελμάτων, διαφοροποιείται αντίστοιχα και η έκθεσή του στην τεχνητή νοημοσύνη. Σύμφωνα με τον ίδιο, η μελέτη εντοπίζει θετικές επιδράσεις στην παραγωγικότητα αλλά και στην απασχόληση. Υπάρχει όμως μια προϋπόθεση: τα οφέλη είναι συγκεντρωμένα στις πολιτείες που έχουν μεγαλύτερη κινητικότητα στην αγορά εργασίας.

Κοντολογίς, εκεί όπου ένας εργαζόμενος που χάνει τη θέση του μπορεί να βρει πιο γρήγορα μια καινούργια.

«Ένας από τους μεγάλους μοχλούς που έχουμε στον κόσμο είναι το πώς δημιουργούμε πιο ευέλικτες αγορές εργασίας ώστε να μπορούν να προσαρμόζονται». 

Όπως ένα υγιές ανοσοποιητικό σύστημα επιτρέπει σε κάποιον να ανακάμψει καλύτερα από έναν τραυματισμό ή μια ασθένεια, έτσι και μια αγορά εργασίας που μπορεί να προσαρμόζεται ανταποκρίνεται καλύτερα σε ένα μεγάλο τεχνολογικό σοκ.

Η διαφορά Ευρώπης και ΗΠΑ

Βλέπει μεγάλες διαφορές ανάμεσα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ ως προς την αγορά εργασίας; «Σίγουρα υπάρχουν πολύ πιο άκαμπτες αγορές εργασίας στην Ευρώπη». Δεν θεωρεί ότι πρόκειται για αμφιλεγόμενο συμπέρασμα και παραπέμπει στη μακρά οικονομική βιβλιογραφία γύρω από τις διαφορές στην παραγωγικότητα και στις αγορές εργασίας ανάμεσα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.

Η ακαμψία αυτή μπορεί βεβαίως να έχει ένα βραχυπρόθεσμο πλεονέκτημα: Μια περισσότερο προστατευμένη αγορά εργασίας ενδέχεται αρχικά να αποφύγει μέρος του κόστους της αναστάτωσης που προκαλεί η ΑΙ. Το πρόβλημα, όμως, εμφανίζεται αργότερα.

«Βραχυπρόθεσμα αυτές οι αγορές εργασίας μπορεί να μπορέσουν να αποφύγουν τον πόνο της AI. Αλλά μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα σημαίνει ότι δεν θα μπορέσουν να προσαρμοστούν τόσο εύκολα και επομένως το σοκ θα είναι ακόμη πιο ισχυρό».

Από το 7% στο 30%

Η ανάγκη προσαρμογής αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω της ταχύτητας με την οποία εξαπλώνεται η AI. Ο ίδιος χρησιμοποιεί τον οικονομικό όρο «τεχνολογία γενικής χρήσης». Το διαδίκτυο αποτέλεσε μια τέτοια τεχνολογία. Το ίδιο και ο ηλεκτρισμός. Στην ίδια κατηγορία τοποθετεί και την τεχνητή νοημοσύνη.

Υπάρχει όμως μία σημαντική διαφορά ανάμεσα στη σημερινή παραγωγική AI και στο machine learning που υπήρχε πριν από μία δεκαετία. Τότε, για να δουλέψει κάποιος ουσιαστικά με αυτά τα συστήματα, έπρεπε να γνωρίζει προγραμματισμό, στατιστικά εργαλεία, Python. Σήμερα το εμπόδιο έχει σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί. «Η δυνατότητα να επικοινωνείς μέσω κειμένου ανοίγει τις πύλες ώστε οποιοσδήποτε να μπορεί να αλληλεπιδράσει με την AI».

Τα στοιχεία που συλλέγει η Gallup στις ΗΠΑ δείχνουν πόσο γρήγορα συμβαίνει αυτή η διάχυση. Όπως αναφέρει, το ποσοστό των ανθρώπων που χρησιμοποιούν συχνά AI αυξήθηκε από περίπου 7% σε περίπου 30% σε διάστημα περίπου δύο ετών.

Με τον ηλεκτρισμό και το διαδίκτυο υπήρξε μεγαλύτερη καθυστέρηση ανάμεσα στη διάδοση της τεχνολογίας και στην εμφάνιση των επιδράσεων στην παραγωγικότητα. Στην AI η αντίδραση φαίνεται μέχρι στιγμής ταχύτερη.

«Κατά μία έννοια είναι λίγο τρομακτικό, επειδή σημαίνει ότι τα πράγματα επιταχύνονται. Ποτέ στο παρελθόν δεν μεγαλώσαμε σε μια γενιά όπου συνέβησαν τόσα πολλά τόσο γρήγορα».

Γιατί υπέγραψε 

Η ταχύτητα αυτή είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο Χρήστος Μακρίδης έβαλε την υπογραφή του στη διακήρυξη «We Must Act Now». Γνωρίζει εδώ και χρόνια τον Έρικ Μπρίνιολφσον, τον οποίο χαρακτηρίζει μέντορά του, και έχει σχέση με το Digital Economy Lab του Στάνφορντ.

«Ορισμένοι έχουν επικρίνει τη δήλωση λέγοντας ότι είναι υπερβολικά γενική. Τι ακριβώς είναι αυτό στο οποίο συμφωνούμε; Και κατά μία έννοια είναι πράγματι πολύ γενική. Για να κάνεις πολλούς οικονομολόγους να συμφωνήσουν σε ένα πράγμα, πρέπει να κρατήσεις τα πράγματα πολύ γενικά, αλλιώς θα διαφωνήσουν σε πολλά».

Η ουσία βρίσκεται αλλού: χρειάζεται περισσότερη έρευνα γύρω από τις επιδιωκόμενες αλλά και τις μη επιδιωκόμενες συνέπειες της AI, καλύτερη μέτρηση των επιπτώσεών της, μεγαλύτερη συνεργασία ανάμεσα στις διαφορετικές ερευνητικές προσπάθειες και περισσότερη επαφή της ερευνητικής κοινότητας με τους ανθρώπους που χαράσσουν πολιτική. Και κυρίως, δεν πρέπει να αντιμετωπίσουμε την ΑΙ ως κάτι απέναντι στο οποίο δεν έχουμε καμία επιλογή.

Ένας από τους κινδύνους είναι η αντίληψη ότι η τεχνολογία είναι κάτι μοιραίο, ότι «αυτό πρόκειται να συμβεί και απλώς πρέπει να ζήσουμε με αυτό. Υπάρχουν πολλά πράγματα έξω από τον έλεγχό μας. Αλλά υπάρχουν και πολλά που μπορούμε να ελέγξουμε», καταλήγει.