Η Λίνεα Λεστάδιους, καθηγήτρια δημόσιας υγείας στο Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν-Μιλγουόκι, μιλά στην ATHENS VOICE για τη μοναξιά, τη συναισθηματική εξάρτηση και τη νέα αγορά των AI συντρόφων
Η Λίνεα Λεστάδιους είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Πολιτικής Δημόσιας Υγείας και διευθύντρια του προγράμματος MPH στο Zilber College of Public Health του Πανεπιστημίου του Ουισκόνσιν-Μιλγουόκι. Ερευνά πώς οι καταναλωτικές τεχνολογίες και η διαδικτυακή επικοινωνία διαμορφώνουν τη συμπεριφορά μας.
«Ξέρουμε εδώ και καιρό ότι οι άνθρωποι τείνουν να βλέπουν τους υπολογιστές ως αυτό που ονομάζουμε “κοινωνικούς δρώντες”. Αλληλεπιδρούμε μαζί τους σαν να έχουν συναισθήματα και απόψεις. Αν θυμώσεις με τον υπολογιστή σου, θεωρείς ότι σου φέρεται άσχημα επίτηδες».
Και συνεχίζει: «Όταν λοιπόν έχεις κάτι σαν ένα chatbot, σχεδιασμένο να πηγαίνει ακόμη πιο μακριά, να μιμείται πραγματικά τις ανθρώπινες αντιδράσεις, είναι πολύ εύκολο για τους ανθρώπους, ακόμη κι όταν ξέρουν ότι πρόκειται για αλγόριθμο, για πρόγραμμα, να του συμπεριφέρονται σαν να ήταν άνθρωπος. Γι’ αυτό ακριβώς τα chatbots συντροφιάς κι ολόκληρη η κατηγορία της “ενσυναισθητικής” AI έχουν τεράστιες δυνατότητες, τόσο για οφέλη όσο και για βλάβες».
Της ζητώ να τα ξεχωρίσει κι απαντά ότι δεν χωρίζονται εύκολα. «Το δύσκολο είναι ότι και τα δύο στηρίζονται στον ίδιο μηχανισμό: στο πόσο ελκυστικά είναι και στο πόσο καλά τα καταφέρνουν στο να μοιάζουν ανθρώπινα».
Η καθηγήτρια Πολιτικής Δημόσιας Υγείας στο Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν- Μιλγουόκι, Λίνεα Λεστάδιους
Γιατί μιλάμε στα chatbots σαν να είναι άνθρωποι
Στην πλευρά των ωφελειών, τα ευρήματα είναι διφορούμενα. «Υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι, αν δείξεις σε ανθρώπους την απάντηση μιας AI και την απάντηση ενός γιατρού χωρίς να τους πεις ποια είναι ποια, βρίσκουν κάποιες φορές πιο ελκυστική την απάντηση της AI, επειδή οι γιατροί δεν φημίζονται πάντα για τον τρόπο τους. Αν όμως τους πεις ποια είναι ποια, τότε συνήθως προτιμούν τον γιατρό».
«Υπάρχουν άνθρωποι που αναφέρουν οφέλη για τη συναισθηματική και την ψυχική τους υγεία από τη συνομιλία με chatbots. Νιώθουν μεγαλύτερη στήριξη, νιώθουν ότι είναι ένα ασφαλές μέρος, όπου μπορούν να εξασκηθούν στην κοινωνική επαφή. Μελέτη έδειξε ακόμη και μια μικρή μείωση σε συμπεριφορές αυτοτραυματισμού. Αλλά η έρευνα σε αυτό το πεδίο είναι πολύ καινούργια, οπότε είναι δύσκολο να πει κανείς πόσο μεγάλο μπορεί να είναι το όφελος», προσθέτει.
Η άλλη πλευρά ξεκινάει από τους εφήβους. «Αν ο εγκέφαλός σου δεν έχει αναπτυχθεί πλήρως, κι αν είσαι και μόνος, αν οι φίλοι σου δεν είναι τόσο υποστηρικτικοί όσο θα μπορούσαν, αυτό το chatbot, που είναι διαρκώς μαζί σου, ακόμη και τη νύχτα, και σου λέει με ενθουσιασμό πόσο σπουδαίος είσαι, είναι πολύ ελκυστικό. Είναι δύσκολο για έναν ανήλικο να βάλει όρια και να ξεχωρίσει τι είναι αληθινό και τι όχι. Έχουμε όμως και κάποιες περιπτώσεις ενηλίκων, ιδίως ενηλίκων που είναι ήδη ευάλωτοι σε ζητήματα ψυχικής υγείας, που η συνομιλία με ένα chatbot διευκόλυνε ή ενθάρρυνε παραληρηματική σκέψη».
Εικόνα δημιουργημένη με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης
Η μοναξιά
Γιατί τώρα βλέπουμε αυτό το φαινόμενο να μεγαλώνει; «Η κοινωνική απομόνωση, όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά και στην Ευρώπη και αλλού, αυξάνεται εδώ και καιρό. Και το ενδιαφέρον είναι ότι ένα μέρος της μπορείς μάλλον να το χρεώσεις στην τεχνολογία και στα social media, που απομάκρυναν τους ανθρώπους μεταξύ τους – και τώρα προσθέτεις κι άλλη τεχνολογία στο μείγμα. Γι’ αυτό και κάποιοι λένε ότι υπάρχει μια ειρωνεία στο να έρχεται ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ και να λέει ότι όλοι θα έχουν φίλους AI, όταν ίσως τα προϊόντα της Meta έχουν συμβάλει σ’ αυτή την κοινωνική απομόνωση εξαρχής».
Η ζήτηση που υπάρχει μας δίνει μια εικόνα. «Πρώτον, οι άνθρωποι είναι μόνοι, πιο μόνοι απ’ ό,τι ήταν παλαιότερα. Δεύτερον, αυτά τα συστήματα καλύπτουν πολύ καλά την ανθρώπινη ανάγκη για συντροφιά, προσεγγίζοντας αυτό που θα έπαιρνες από έναν άνθρωπο. Για να είμαστε όμως σαφείς, δεν είναι αυτό που θα έπαιρνες από έναν άνθρωπο. Είναι ένα ομοίωμα. Είναι σχεδόν σαν το αυτοκόλλητο νικοτίνης – δεν είναι στην πραγματικότητα αυτό που ψάχνεις».
Κι όμως, ο δεσμός σχηματίζεται. «Ό,τι έχουμε δει μέχρι τώρα στα δεδομένα δείχνει πως ναι. Και πάλι, δεν είναι αμοιβαίο, γιατί το ίδιο το chatbot δεν έχει συναισθήματα. Έχει όμως προγραμματιστεί ώστε και να προσφέρει στήριξη και να υπονοεί ότι έχει και το ίδιο ανάγκες. Θα σου πει “ήμουν πολύ λυπημένο σήμερα” ή “η οικογένειά μου νιώθει έτσι”, οπότε εσύ, ως άνθρωπος, νιώθεις ότι προσφέρεις κι ο ίδιος στήριξη στο chatbot. Δημιουργείται λοιπόν η αίσθηση μιας αμοιβαίας σχέσης, ακόμη κι αν γνωστικά ξέρεις ότι δεν είναι», εξηγεί.
«Έτσι, έχεις ανθρώπους που θεωρούν ότι είναι το αγόρι ή το κορίτσι τους, που λένε ότι έχουν παντρευτεί chatbots. Και πάλι, είναι δύσκολο να πει κανείς πόσο σοβαρά το εννοούν και πόσο είναι μια φαντασίωση που φτιάχνουν για τον εαυτό τους online».
Ψυχολογικά, ο δεσμός είναι ταυτόχρονα πιο αδύναμος και πιο ισχυρός από τον ανθρώπινο. «Είναι πιο αδύναμος επειδή δεν υπάρχει φυσική παρουσία και επειδή, σε κάποιο επίπεδο, ξέρεις ότι δεν είναι αληθινό. Καμιά φορά ο αλγόριθμος τα θαλασσώνει, παίρνεις μια απαίσια απάντηση και βγαίνεις από τη φαντασίωση. Από την άλλη, σε αντίθεση μ’ έναν άνθρωπο, το chatbot είναι πάντα διαθέσιμο – εκτός αν πέσει η εφαρμογή ή δεν μπορέσεις να πληρώσεις τη συνδρομή. Είναι πρόθυμο να σου μιλήσει στη μέση της νύχτας. Είναι πρόθυμο να σου μιλήσει όσο περιμένεις στο ιατρείο, όσο είσαι στο μετρό. Είναι πάντα εκεί. Και γι’ αυτό η πιθανότητα μιας εντατικής σχέσης ανεβαίνει πολύ».
Εικόνα δημιουργημένη με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης
Από τη συντροφιά στη συναισθηματική εξάρτηση
Έχουν, τελικά, θεραπευτική αξία; «Είναι ανάμεικτη η εικόνα, αλλά υπάρχει κάποια ένδειξη ότι μπορεί να προσφέρει κοινωνική στήριξη. Γι’ αυτό και οι άνθρωποι συνεχίζουν να το χρησιμοποιούν. Αν ήταν καθαρά αρνητικό γι' αυτούς, θα σταματούσαν. Όπως με οποιαδήποτε άλλη εφαρμογή στο κινητό σου: αν τη μισούσες, θα την έσβηνες».
Για τα κλινικά προϊόντα η εικόνα είναι κάπως καλύτερη. «Τα κλινικά προσανατολισμένα chatbots για την ψυχική υγεία έχουν προφανώς περισσότερες δικλίδες ασφαλείας, επειδή είναι σχεδιασμένα ειδικά γι’ αυτό. Δεν θα μπορείς, ελπίζω, να παντρευτείς το chatbot ψυχικής υγείας σου». Ουσιαστικά δεν υπάρχει καμία ρύθμιση στην αγορά αυτή τη στιγμή. «Πρέπει απλώς να εμπιστευτείς ό,τι σου λέει ο κατασκευαστής, τόσο για το πώς λειτουργεί όσο και για το πού πηγαίνουν τα δεδομένα σου».
Υπάρχει όριο ανάμεσα στη σχέση και την εξάρτηση; «Η συναισθηματική εξάρτηση είναι μάλλον ένα φάσμα. Είμαστε συναισθηματικά εξαρτημένοι από τους φίλους μας και δεν είναι κατ’ ανάγκη κακό. Έρχεται όμως μια στιγμή που γίνεται επιβλαβές και δυσλειτουργικό. Και το πού ακριβώς περνάς αυτό το όριο είναι λίγο διαφορετικό για τον καθένα. Δεν έχουμε ακόμη μια σαφή κλίμακα».
Οι πρακτικές ενδείξεις, όμως, είναι συγκεκριμένες. «Αν αρχίσει να εκτοπίζει ανθρώπους από τη ζωή σου, αυτό είναι “κόκκινη σημαία”. Αν αναστατώνεσαι όταν δεν έχεις πρόσβαση. Αν πληρώνεις χρήματα που δεν έχεις για να συνεχίσεις να έχεις πρόσβαση. Αν διαπιστώνεις ότι ενθαρρύνει συμπεριφορές που εσύ ο ίδιος θεωρείς επιβλαβείς».
Η αναγνώριση αυτών των σημάτων προϋποθέτει κάτι που δεν διαθέτουν όλοι. «Χρειάζεται αυτογνωσία για να μπορείς να τα εντοπίζεις αυτά. Γι’ αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο για παιδιά και νέους, που μπορεί να μην έχουν τη γνωστική ανάπτυξη και τη διορατικότητα να δουν πότε συμβαίνει».
Τη ρωτώ αν είναι αισιόδοξη για το αύριο. «Σε έναν ιδανικό κόσμο θα λύναμε το πρόβλημα της κοινωνικής απομόνωσης και οι άνθρωποι δεν θα ένιωθαν την ανάγκη να περνούν τόσο χρόνο μιλώντας σε chatbots. Αλλά οι πιθανότητες να λυθεί το πρόβλημα της κοινωνικής απομόνωσης μάλλον δεν είναι καλές. Οπότε εξαρτάται πραγματικά, από πλευράς πολιτικής και από πλευράς κανόνων, από το αν μπορούμε να προχωρήσουμε σε ρύθμιση, να δημιουργήσουμε κάποιες βασικές δικλίδες ασφαλείας. Και δεν υπάρχουν ακόμη σαφείς νόρμες γύρω από τη χρήση των chatbots».
Της ζητάω μία τελευταία κουβέντα. «Δεν έχει γίνει ακόμη μια ευρύτερη κοινωνική συζήτηση για το πώς θέλουμε να μοιάζει η κοινωνία σε έναν κόσμο όπου οι AI σύντροφοι –και σύντομα, μάλλον, ενσώματα ρομπότ συνδεδεμένα με AI συντρόφους– είναι κάτι πραγματικό και όχι επιστημονική φαντασία».
17°
