Οι Έλληνες της ΑΙ που έφυγαν, αλλά δεν εγκατέλειψαν την Ελλάδα

Είναι τρεις Έλληνες που ζουν σε τρεις διαφορετικές χώρες κι έλαβαν μέρος σε ένα συνέδριο για την τεχνητή νοημοσύνη στην Αθήνα με τον εύγλωττο τίτλο Greeks in AI, το οποίο πέρυσι συγκέντρωσε 350 άτομα και φέτος έφτασε τα 620. Διπλασιασμός σε έναν χρόνο.

Ο Βαγγέλης Κανούλας ζει επί 23 χρόνια στο Άμστερνταμ, όπου διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της πόλης. Η Μαρία Βακαλοπούλου έφυγε το 2017 για postdoc και σήμερα είναι καθηγήτρια στη Σχολή Μηχανικών CentraleSupélec στο Παρίσι. Ο Μάνος Κουκουμίδης σπούδασε στις ΗΠΑ κι έμεινε τελικά στο Σιάτλ. 

Και οι τρεις βρέθηκαν στην Αθήνα ως μέλη της οργανωτικής ομάδας για το Greeks in AI. «Είναι μια πρωτοβουλία από τα κάτω. Ξεκίνησε από μια παρέα ανθρώπων οι οποίοι βρέθηκαν γύρω από τον Αρχιμήδη», τονίζει ο Κανούλας. Η ιδέα ήταν απλή: να βρεθούν όλοι μαζί οι άνθρωποι της τεχνητής νοημοσύνης, όπου κι αν ζουν, ό,τι κι αν κάνουν στο πεδίο. 

Και να κάνουν τέσσερα πράγματα.

Το πρώτο, μια κοινότητα. «Όπου θα μπορούμε να ανταλλάσσουμε απόψεις, θα μπορούμε να βρισκόμαστε, θα μπορούμε να χτίσουμε ένα δίκτυο, να βοηθάμε ο ένας τον άλλον επιστημονικά».

Το δεύτερο, ένα βήμα για τους νέους ερευνητές. «Τα παιδιά του εξωτερικού έχουν συνήθως πολλές ευκαιρίες να δείξουν τη δουλειά τους. Πιθανόν τα παιδιά που είναι στην Ελλάδα να έχουν λίγο λιγότερες ευκαιρίες, να μην μπορούν να ταξιδεύουν τόσο συχνά».

Το τρίτο, γέφυρες. Ανάμεσα στη βασική έρευνα των πανεπιστημίων και στην οικονομία, αμφίδρομα. «Θέλουμε να χτίσουμε public-private labs και με δεδομένα, και με προβλήματα ενδιαφέροντα».

Και το τέταρτο «δεν είναι αυτό που λέμε brain gain, δεν είμαι σίγουρος ότι το πιστεύουμε ακριβώς. Είναι αυτό που λέμε brain circulation». Δηλαδή ο κόσμος να μετακινείται. Να βγαίνει έξω, να ξαναμπαίνει μέσα, να μένει, να μαθαίνει. «Δηλαδή ο άλλος που ζει στην Αμερική δεν χρειάζεται να γυρίσει. Μπορεί να ενισχύει την Ελλάδα από εκεί».

Ο Κανούλας δουλεύει στο πεδίο της ανάκτησης πληροφορίας – «αυτό που βρίσκεται πίσω από τα recommender systems και τα search engines». Τον ρωτάω αν του λείπει η Ελλάδα και απαντάει χωρίς περιστροφές: «Νομίζω πως όποιος πει ότι δεν του λείπει η Ελλάδα λέει ψέματα. Πιθανόν να έχουμε μια ωραιοποιημένη εικόνα της Ελλάδας, αλλά την έχουμε». Η πρωτοβουλία τους, παραδέχεται, «ήταν και συναισθηματική».

Βαγγέλης Κανούλας, Μαρία Βακαλοπούλου και Μάνος Κουκουμίδης μιλούν για το brain circulation, το brain drain και το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης στην Ελλάδα

Οι τρεις ανάγκες

Την ίδια ερώτηση την κάνω και στους τρεις. Είστε έξω, ξέρετε τι παίζει έξω. Έχει η Ελλάδα τις προδιαγραφές να μη χάσει την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση; Ο Κανούλας βάζει πρώτα το πλαίσιο. «Υπάρχει μια ευρωπαϊκή δυσκολία στο όλο θέμα. Ξεκινάμε από ένα πλαίσιο που η Ευρώπη έρχεται τρίτη» –πίσω από Αμερική και Κίνα– «και μέσα σ’ αυτή την Ευρώπη η Ελλάδα είναι στην περιφέρειά της». Του αντιτείνω ότι το 11% του κορυφαίου 0,1% της τεχνητής νοημοσύνης παγκοσμίως είναι ελληνικής παιδείας. Το ακούω συνεχώς, ότι στην αφρόκρεμα συναντάς Έλληνες.

«Έχουμε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που δουλεύει καλά και βγάζει πάρα πολύ καλό ερευνητικό προσωπικό. Έχουμε επίσης πάρα πολλούς ερευνητές που μένουν στα ελληνικά πανεπιστήμια». Και μετά έρχεται το «αλλά». «Παρ’ όλα αυτά, εξαιτίας της έλλειψης χρηματοδότησης, είτε είναι μετέωροι, δηλαδή από δουλειά σε δουλειά και μια δεύτερη δουλειά για να τα βγάζουν πέρα, είτε κάποια στιγμή φεύγουν». 

Τρία πράγματα χρειάζονται: Ένα, η χρηματοδότηση της βασικής έρευνας – «είναι και ο λόγος ύπαρξης του Αρχιμήδη, ο οποίος κάλυψε εξαιρετικά αυτό το κενό». Δύο, οι υποδομές. «Στην Αμερική υπάρχει μια ανταποδοτικότητα στα data centers. Θα χτίσει η Amazon ένα data center, αλλά θα δώσει credits στα πανεπιστήμια». Και τρία, η οικονομία. «Δεν γίνεται να ανοίξεις θέση καθηγητών για όλους αυτούς τους ερευνητές. Αυτοί κάπου πρέπει να απορροφηθούν στην αγορά». Ονομάζει τους τομείς όπου η Ελλάδα τα πάει καλά –ναυτιλία, φάρμακο, τράπεζες, μεταλλουργία– και λέει το προφανές: «Αν αυτοί οι οικονομικοί τομείς μπορέσουν να συνδεθούν και να δώσουν κάτι πίσω στην κοινότητα, να χτίσουν ερευνητικά κέντρα, να χτίσουν δικό τους R&D, αυτό θα βοηθήσει πολύ».

Είναι άθλος

Η Μαρία Βακαλοπούλου δουλεύει στην τεχνητή νοημοσύνη με εφαρμογές στη βιοϊατρική και στην ανάλυση εικόνας. Τη ρωτάω πώς δομήθηκε η θεματολογία του συνεδρίου. «Συμμετέχουν άτομα τα οποία κάνουν θεωρητικό machine learning, application, σε ανάλυση εικόνας, σε ανάλυση κειμένου, σε robotics. Όπως επίσης και αλγορίθμους, software development. Θέλαμε να το αφήσουμε πάρα πολύ ανοιχτό». Είναι, πάντως, εξειδικευμένο συνέδριο: όποιος έρθει χωρίς επαφή με τον χώρο θα φύγει με πολλά ερωτηματικά. Τα περισσότερα απ’ όσα παρουσιάζονται είναι δημοσιεύσεις σε κορυφαία ακαδημαϊκά περιοδικά και συνέδρια.

Από τους 620, οι μισοί περίπου –«περίπου 300, θα έλεγα»– είναι φοιτητές. Οι υπόλοιποι έμπειροι ερευνητές και άνθρωποι της βιομηχανίας. Φέτος έτρεξαν και ένα fellowship με το Ίδρυμα Μποδοσάκη, για να χρηματοδοτήσουν έναν νέο ερευνητή ώστε να πραγματοποιήσει έρευνα στο εξωτερικό.

Μιλάει για τη Γαλλία, όπου «υπάρχουν πολλές δυνατότητες για national funding. Το οποίο βοηθάει πάρα πολύ στο να πάρει ένας ερευνητής διδακτορικούς, να πάρει postdoc». Στην Ελλάδα αυτό δεν υπάρχει σε αντίστοιχο βαθμό. «Πλέον οι ερευνητές πάνε κυρίως σε ευρωπαϊκά προγράμματα, τα οποία έχουν γίνει πάρα πολύ ανταγωνιστικά. Πρέπει να ζητάνε συγκεκριμένα πράγματα». Και μετά, «αν λάβουμε υπόψη ότι δεν υπάρχει χρηματοδότηση, μόνο το έργο που παράγεται αυτή τη στιγμή και τα papers που έχουμε στο πρόγραμμα από ελληνικά πανεπιστήμια είναι άθλος. Πραγματικά, το πιστεύω αυτό».

Θα γύριζε; «Ναι, δεν θα ήμουν κλειστή στο να επιστρέψω. Είναι η οικογένειά μου, έχω το δίκτυό μου». Με ποια προοπτική; «Με αυτό που έχω μάθει να κάνω αυτά τα χρόνια, στη χώρα μου, με τον καλύτερο τρόπο που μπορώ». Και ξανά το ίδιο εμπόδιο. Χωρίς χρηματοδότηση, δεν γίνεται. «Η έρευνα, έτσι όπως γίνεται σήμερα με την AI, είναι σίγουρα συνεργατική. Δεν μπορείς να κάτσεις μόνος σου να γράψεις κάτι και να κάνεις έρευνα. Χρειάζεσαι τις υποδομές, που είναι πάρα πολύ σημαντικές».

Αυτό που τη χαροποιεί περισσότερο είναι κάτι λιγότερο θεσμικό: «Ο καθένας μας κάνει AI, αλλά είναι πολύ συγκεκριμένο. Πάμε σε συγκεκριμένα συνέδρια και δεν έχουμε overlap».

Ο μέντορας που δεν είχε

Ο Μάνος Κουκουμίδης πέρυσι είχε απλώς λάβει μέρος στο συνέδριο. «Είχα μείνει θετικά έκπληκτος για το πόσο καλά είχε οργανωθεί, με πόσο υψηλής ποιότητας άτομα και διεθνούς βεληνεκούς Έλληνες ερευνητές. Ήταν εκδήλωση διεθνών προδιαγραφών». Θυμάται μια κουβέντα που του είχε κάνει εντύπωση, με έναν Έλληνα στην Αμερική: «Εμείς οι Έλληνες δεν συνεργαζόμαστε καλά και δεν βοηθάμε ο ένας τον άλλον αρκετά, ενώ άλλες εθνότητες στηρίζουν ο ένας τον άλλον».

Ο ίδιος έφτιαξε την εταιρεία Oumi. Ήδη έχουν δύο με τρία άτομα στην Ελλάδα και ένας από τους συνιδρυτές πιθανώς μετακομίζει μόνιμα σύντομα. «Αφού πάρουμε επιπλέον χρηματοδότηση, θα επεκτείνουμε περισσότερο την παρουσία μας στην Ελλάδα. Αυτό είναι κάτι που το θέλουμε πάρα πολύ, για λόγους πρακτικούς και συναισθηματικούς».

Το πιο προσωπικό που θα πει είναι για τον μέντορα που δεν είχε. «Όταν ήμουν εγώ στην ηλικία πολλών από τους φοιτητές που συμμετέχουν στο Greeks in AI, ήλπιζα να είχα κάποιον πιο έμπειρο, από το εξωτερικό ή από εδώ, που να με βοηθήσει. Έπρεπε να τα βγάλω όλα πέρα μόνος μου. Μου έλεγε η μητέρα μου ότι πήγαινα πάντα με τον σταυρό στο χέρι».

Θα γύριζε; «Δυστυχώς, θεωρώ ότι για μένα αυτή η επιλογή τώρα μπορεί να είναι λίγο δύσκολη. Κυρίως για λόγους προσωπικούς». Πήγε για διδακτορικό με υποτροφία, με σκοπό να γυρίσει. «Η οικονομική κρίση ξεκίνησε το 2010, τότε ακριβώς που τελείωνα, και σκέφτηκα πως δεν ήταν καλή στιγμή να γυρίσω. Είπα ας κάτσω λίγο ακόμα».

Έκτοτε έκανε οικογένεια, με Αμερικανίδα σύζυγο. Το άλλο εμπόδιο είναι τα κεφάλαια. Αναγνωρίζει εξέχοντες επενδυτές εδώ, αλλά «σίγουρα τα κεφάλαια είναι πολύ μικρότερα, ειδικά για το πεδίο της AI. Έχουν δοθεί πολύ μεγάλα κεφάλαια πολύ γρήγορα σε πολλές εταιρείες για να αναπτυχθούν γρηγορότερα από τις άλλες και να επικρατήσουν. Οπότε είναι λίγο άνισος αγώνας».

Βλέπει, όμως, και φως: η στρατηγική που έχει βάλει η Kaizen Gaming πάνω στην AI, λέει, είναι κάτι στο οποίο «ακόμα και κάποιες εταιρείες στην Αμερική υπολείπονται».

Το λόμπινγκ

Το περσινό συνέδριο είχε τον πρωθυπουργό στην έναρξη και τον Αρχιμήδη ως οικονομικό εγγυητή – «αν πέφταμε έξω, θα κάλυπτε τα έξοδα». Κι αυτό ήταν το κρίσιμο, γιατί τέτοια συμπόσια έχουν κόστος που δεν βγαίνει από την τσέπη. Είχε και μια συνέπεια: συναντήσεις που οδήγησαν σε memorandum of understanding ανάμεσα στο Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και τον Αρχιμήδη. Φέτος η στήριξη του Αρχιμήδη παραμένει, αλλά «όχι οικονομική πλέον, σαν ομπρέλα γύρω από το event».

Ο πυρήνας σήμερα είναι περίπου 30 άνθρωποι. Κι έχουν, σχολιάζει ο Κανούλας, δύο εκκρεμότητες. Η μία είναι γεωγραφική: «Είναι λίγο αθηνοκεντρικό το event. Το κάναμε έχοντας γνώση ότι υπάρχει πολύ καλή, φανταστική δουλειά και στην περιφέρεια, στην Κρήτη, στη Θεσσαλονίκη». Σκέφτονται ακόμα και την προσφορά οικονομικής βοήθειας σε παιδιά της περιφέρειας για να έρχονται.

Η άλλη είναι πιο πολιτική. «Θέλουμε να κάνουμε ένα λόμπινγκ προς την κυβέρνηση για σταθερή χρηματοδότηση στη βασική έρευνα και ένα λόμπινγκ προς τις εταιρείες για μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ industry και πανεπιστημίων». Και βλέπουν παράθυρο στην ιδέα για νέο υπουργείο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και έρευνας. «Θέλουμε μέσω αυτής της αναδιάταξης να πιέσουμε για μια σταθερή χρηματοδότηση στη βασική έρευνα και μια καλύτερη αξιοποίηση της βασικής έρευνας από την οικονομία της χώρας. Για την παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας βασικά».

Το Greeks in AI θα επιστρέψει τον επόμενο Ιούλιο. Το ερώτημα είναι αν μέχρι τότε θα έχει αλλάξει κάτι πέρα από τον αριθμό των συμμετεχόντων. Οι άνθρωποι υπάρχουν, η γνώση υπάρχει και η διάθεση σύνδεσης με τη χώρα είναι ακόμη ζωντανή. Αυτό που εξακολουθεί να λείπει είναι ο μηχανισμός που θα μετατρέψει την ελληνική παρουσία στην παγκόσμια τεχνητή νοημοσύνη σε δύναμη για την ίδια την Ελλάδα.