Ανθρωπιστικές σπουδές στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, ή γιατί η τεχνολογία έχει ανάγκη τον άνθρωπο

Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) εξελίσσεται με πρωτοφανή ταχύτητα και μετασχηματίζει κρίσιμους τομείς της ζωής μας, από την εκπαίδευση και την εργασία, έως την υγεία και τη δημοκρατική διαδικασία, δημιουργώντας νέες προκλήσεις αλλά και ευκαιρίες για τον άνθρωπο και τις κοινωνίες. Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) δεν αποτελεί απλώς ένα τεχνολογικό εργαλείο· είναι μια τεχνολογία που επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, επικοινωνούμε και λαμβάνουμε αποφάσεις. Ως εκ τούτου, η συζήτηση γύρω από τις επιπτώσεις της δεν αφορά μόνο τεχνικά ζητήματα· είναι πρωτίστως ανθρωποκεντρική. Σε αυτό το πλαίσιο, οι ανθρωπιστικές σπουδές καθίστανται αναγκαίες για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε, να αξιολογήσουμε και, σε ένα βαθμό, να καθοδηγήσουμε την τεχνολογική ανάπτυξη.

Τα σύγχρονα γλωσσικά μοντέλα (Large Language Models – LLMs), όπως το ChatGPT, που βρίσκονται στον πυρήνα της ΤΝ, βασίζονται σε τεράστια σώματα κειμένων και αντλούν από την ανθρώπινη γλώσσα σε όλο της το εύρος, εξαρτώνται από τη γλώσσα ως όχημα επικοινωνίας και νοήματος. Ωστόσο, η γλώσσα δεν είναι απλώς μια συλλογή λέξεων· δεν είναι ουδέτερη, φέρει μέσα της πολιτισμικά συμφραζόμενα, ιστορικές αποχρώσεις και κοινωνικά νοήματα. Η ελληνική φιλοσοφική παράδοση, από τον Αριστοτέλη έως τον Παπανούτσο, τονίζει ότι η γλώσσα είναι φορέας σκέψης και όχι απλώς εργαλείο. Η γλωσσολογία, η φιλοσοφία της γλώσσας και η λογοτεχνική ανάλυση μπορούν να συμβάλουν καθοριστικά στην κατανόηση της πολυσημίας, της μεταφοράς και της πολιτισμικής ποικιλίας, στοιχεία που συχνά δυσκολεύουν τα υπολογιστικά μοντέλα. Έχει ενδιαφέρον να σκεφτούμε τη δυσκολία των συστημάτων μετάφρασης να αποδώσουν σωστά παροιμίες ή ιδιώματα, εντελώς ενδεικτική ότι η τεχνολογική επάρκεια δεν αρκεί για το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Η ενίσχυση της γλωσσικής παιδείας είναι καίρια όχι μόνο για την υποστήριξη της τεχνολογικής ανάπτυξης, αλλά και για τη διασφάλιση της συμμετοχής του πολίτη στη δημόσια σφαίρα. Η ενεργός επικοινωνία, άλλωστε, αποτελεί προϋπόθεση της δημοκρατικής ζωής. Σήμερα, που η πληροφορία διαχέεται κυρίως μέσω ψηφιακών καναλιών, η ικανότητα κατανόησης και αξιολόγησης λόγου είναι καθοριστική. Χωρίς την ικανότητα κριτικής κατανόησης του λόγου και της πληροφορίας, οι πολίτες εύκολα μετατρέπονται σε παθητικούς δέκτες τεχνολογικών αφηγήσεων και η αλγοριθμική χειραγώγηση διακρίνεται ως υπαρκτός κίνδυνος. Η ανθρωπιστική παιδεία λειτουργεί ως ανάχωμα ακριβώς απέναντι στην παθητική κατανάλωση τεχνολογικών αφηγηματικών προϊόντων. Στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ευρώπη, η εκπαίδευση στον ψηφιακό γραμματισμό ενσωματώνεται ήδη στα σχολικά προγράμματα, ακριβώς για να ενισχύσει την ικανότητα των μαθητών να αξιολογούν κριτικά τις πηγές πληροφόρησης. Από τη φετινή σχολική χρονιά, και στην Ελλάδα, σε 30 Γυμνάσια και Λύκεια υλοποιείται ένα πιλοτικό πρόγραμμα από το Υπουργείο Παιδείας και τη Γενική Γραμματείας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, στοχεύοντας στην καλλιέργεια κριτικής σκέψης και την αντιμετώπιση των fake news.

Περαιτέρω, σύμφωνα με την έκθεση Future of Jobs του World Economic Forum (2023), οι δεξιότητες με τη μεγαλύτερη ζήτηση στα ανταγωνιστικά επαγγελματικά περιβάλλοντα είναι η κριτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η συνεργατικότητα και η ενσυναίσθηση. Είναι οι δεξιότητες εκείνες που δύσκολα μπορούν να αναπαραχθούν από αλγοριθμικά συστήματα. Και είναι οι δεξιότητες εκείνες που κατ’ εξοχήν ενισχύονται μέσα από την καλλιέργεια της γλώσσας και των ανθρωπιστικών σπουδών. Αν δεν προστατευθούν και ενισχυθούν αυτές οι καθαρά «ανθρώπινες δεξιότητες», η ανθρώπινη εμπειρία θα περιοριστεί σε «δεδομένα προς εκμετάλλευση», όπως επισημαίνεται από την κοινότητα των Κοινωνιολόγων στην Ελλάδα και διεθνώς.

Κλείνοντας, μπορούμε να ισχυριστούμε βάσιμα ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ουδέτερη. Στην ΤΝ ενσωματώνονται επιλογές, αξίες και πολιτισμικές προϋποθέσεις, συμβατές με τον άνθρωπο και οι ανθρωπιστικές σπουδές μπορούν να προσφέρουν το αναγκαίο πλαίσιο, ώστε η ανάπτυξη της τεχνολογίας να παραμείνει συμβατή με τον άνθρωπο. Με λίγα λόγια, οι ανθρωπιστικές σπουδές δεν είναι «αναχρονισμός» στην ψηφιακή εποχή· είναι η sine qua non συνθήκη που διασφαλίζει ότι η ΤΝ θα εξελιχθεί με κέντρο τις αξίες και τις κοινωνικές ανάγκες του ατόμου. Τελικά, η ενίσχυση της ανθρωπιστικής παιδείας αναδεικνύεται ως προϋπόθεση για μια τεχνολογική πρόοδο που δεν θα είναι απλώς καινοτόμος, αλλά και βαθιά ανθρώπινη.