Σκέφτεστε διαρκώς το χειρότερο; Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό σας
Μια απρόβλεπτη εξέλιξη στη δουλειά, η αγωνία για το κόστος της επόμενης εβδομάδας, η αίσθηση ότι όσα θεωρούσαμε δεδομένα αλλάζουν: η αβεβαιότητα απαιτεί ενέργεια. Ο εγκέφαλός μας προσπαθεί συνεχώς να υπολογίσει τι θα συμβεί στη συνέχεια και, όταν οι προσδοκίες του διαψεύδονται, χρειάζεται να αναθεωρήσει. Όσο περισσότερα παραμένουν άγνωστα, τόσο πιο απαιτητική γίνεται αυτή η διαδικασία.
Αυτή την προσέγγιση εξερευνά η δημοσιογράφος και συγγραφέας Μάια Σάλαβιτς, μιλώντας με τη Ρέιτσελ Φέλτμαν στο επιστημονικό podcast του Scientific American. Η ιδέα του εγκεφάλου ως «μηχανής προβλέψεων» προσφέρει έναν τρόπο να κατανοήσουμε γιατί το απρόβλεπτο μας δυσκολεύει, πώς η αποφυγή μπορεί να συντηρεί το άγχος και με ποιον τρόπο μπορούμε να αλλάξουμε ορισμένες από τις αυτόματες αντιδράσεις μας.
Ο εγκέφαλος προβλέπει πριν καταλάβουμε τι βλέπουμε
Σύμφωνα με αυτή τη θεωρητική προσέγγιση, η αντίληψη διαμορφώνεται μέσα από προβλέψεις που βασίζονται στην προηγούμενη εμπειρία και διορθώνονται από τις πληροφορίες των αισθήσεων. Η Σάλαβιτς χρησιμοποιεί ένα απλό παράδειγμα: βλέπουμε με την άκρη του ματιού μας κάτι γκρίζο και κουλουριασμένο στο δωμάτιο και, επειδή έχουμε γάτα, θεωρούμε αμέσως ότι είναι εκείνη. Όταν κοιτάξουμε καλύτερα, διαπιστώνουμε ότι πρόκειται για μια πετσέτα που αφήσαμε στο πάτωμα.
Η μετάβαση από τη μία εικόνα στην άλλη γίνεται σχεδόν ανεπαίσθητα. Ο εγκέφαλος έχει κάνει μια πρόβλεψη και την έχει ήδη διορθώσει. Με αντίστοιχο τρόπο, υποστηρίζει η συγκεκριμένη προσέγγιση, ανανεώνουμε διαρκώς την εικόνα μας για τον κόσμο. Το πρόβλημα μεγαλώνει όταν οι διαψεύσεις αφορούν βασικές σταθερές της ζωής μας και χρειάζεται συνεχώς να επανεκτιμούμε τι είναι ασφαλές ή πιθανό.
Οι προσδοκίες επηρεάζουν επίσης όσα αντιλαμβανόμαστε. Αν περιμένουμε συστηματικά μια αρνητική εξέλιξη, αυτή η αναμονή μπορεί να χρωματίσει τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε μια κατάσταση. Το να μπούμε, για παράδειγμα, σε ένα δωμάτιο πιστεύοντας ότι οι υπόλοιποι μας αντιπαθούν δεν σημαίνει πως έχουμε στοιχεία για τα συναισθήματά τους. Μπορεί να έχουμε μπροστά μας μια πρόβλεψη του δικού μας εγκεφάλου.
Εδώ βρίσκεται και μια παγίδα του άγχους. Ένας άνθρωπος που φοβάται τα σκυλιά μπορεί να τα αποφεύγει και, κάθε φορά που δεν δαγκώνεται, να θεωρεί ότι επιβεβαιώνεται η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής του. Η ανακούφιση ενισχύει την αποφυγή, όμως ο ίδιος δεν αποκτά νέες εμπειρίες που θα του επέτρεπαν να επανεξετάσει τον φόβο του. Έτσι, ο κύκλος συνεχίζεται.
Η Σάλαβιτς συνδέει αυτή την επιβάρυνση και με τη σωματική διάσταση του στρες, αναφερόμενη στο έργο του ερευνητή Μπρους ΜακΓιούεν. Οι ορμόνες του στρες μάς βοηθούν να παραμένουμε σε εγρήγορση σε μια έκτακτη ανάγκη, αλλά αυτή η κινητοποίηση έχει κόστος για τον οργανισμό. Όταν παρατείνεται, η επιβάρυνση συσσωρεύεται. Στη συζήτηση επισημαίνεται ότι το σοβαρό χρόνιο στρες, ιδιαίτερα όταν αρχίζει στην παιδική ηλικία με κακοποίηση ή παραμέληση, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο σωματικών και ψυχικών προβλημάτων.
Τέσσερις τρόποι να αντιμετωπίζουμε το άγνωστο
Η Σάλαβιτς περιγράφει τέσσερα πρότυπα διαχείρισης της αβεβαιότητας, τα οποία προτείνουν οι ερευνητές με τους οποίους συνομίλησε. Δεν παρουσιάζονται ως αμετάβλητες κατηγορίες προσωπικότητας, αλλά ως διαφορετικοί τρόποι αντίδρασης.
Στο πρώτο, το «εύθραυστο» πρότυπο, το άγνωστο προκαλεί έντονη δυσφορία και οδηγεί στην απόσυρση. Αυτή η αντίδραση μπορεί να σχετίζεται με αυξημένη ευαισθησία στα ερεθίσματα ή με εμπειρίες μεγαλώματος σε ένα απρόβλεπτο περιβάλλον. Το δεύτερο αφορά ανθρώπους που λειτουργούν καλά μέσα σε πολύ σταθερές συνθήκες, αλλά έχουν περιορισμένη εξάσκηση στην αντιμετώπιση ανατροπών. Η καθημερινή τους σταθερότητα μπορεί να κρύβει δυσκολία προσαρμογής όταν κάτι αλλάξει απότομα.
Το τρίτο πρότυπο είναι η ανθεκτικότητα: ο άνθρωπος αντιμετωπίζει το στρες, παραμένει περίεργος για τον κόσμο και μαθαίνει μέσα από την εμπειρία. Στο τέταρτο, που οι συγγραφείς ονομάζουν «προεντροπικό», αναζητά ενεργά προκλήσεις και ευκαιρίες να διαχειριστεί την αβεβαιότητα. Η Σάλαβιτς αναφέρει ως παραδείγματα τόσο έναν πυροσβέστη που αντιμετωπίζει απαιτητικές καταστάσεις όσο και έναν επιστήμονα που υποβάλλει καθημερινά τις ιδέες του σε δοκιμασία.
Για τους ίδιους τους ερευνητές, η συζήτηση απέκτησε ιδιαίτερα προσωπικό χαρακτήρα όταν η πυρκαγιά Ίτον στο Λος Άντζελες απείλησε τα σπίτια τους. Ένας από τους συντάκτες της εργασίας, ο οποίος έχει τετραπληγία, χρειάστηκε να απομακρυνθεί με το ηλεκτροκίνητο αμαξίδιό του μέσα σε καπνό και ισχυρούς ανέμους, καθώς το ειδικά διαμορφωμένο όχημά του βρισκόταν για συντήρηση. Όπως αφηγήθηκε στη Σάλαβιτς η ερευνήτρια Λόρα Χάρισον, οι ιδέες που μελετούσαν δοκιμάστηκαν τότε σε πραγματικές συνθήκες.
Μια τέτοια κρίση αναδεικνύει και τον ρόλο των συναισθημάτων στις αποφάσεις μας. Όταν το στρες κορυφώνεται, η προσοχή στρέφεται στην άμεση απειλή. Αυτό μπορεί να είναι απαραίτητο για τη διαφυγή από μια πυρκαγιά, περιορίζει όμως τη δυνατότητα για δημιουργική σκέψη και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Η δυνατότητα αλλαγής βρίσκεται, σύμφωνα με τη Σάλαβιτς, στη σταδιακή εξάσκηση. Η ιδιοσυγκρασία θέτει ορισμένα όρια, αλλά οι αυτόματες αντιδράσεις μας μπορούν να μετακινηθούν προς πιο βοηθητικές κατευθύνσεις. Ένα παράδειγμα που συνδέει με τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία είναι η εξέταση των στοιχείων πίσω από μια αρνητική προσδοκία: τι ακριβώς αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι στο δωμάτιο μας αντιπαθούν; Και πόσο βέβαιοι μπορούμε να είμαστε για την αρχική μας ερμηνεία;
Η ίδια παρομοιάζει τη διαδικασία με την ενδυνάμωση των μυών. Ξεκινά κανείς από μικρότερα βάρη και προχωρά με επανάληψη. Η απότομη έκθεση σε μια δυσβάσταχτη πρόκληση μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση αποτυχίας. Οι διαχειρίσιμες δυσκολίες, αντίθετα, προσφέρουν την ευκαιρία να μάθουμε ότι μπορούμε να ανταποκριθούμε.
Το ζητούμενο είναι να αντιμετωπίζουμε τις προβλέψεις μας ως προσωρινές εκτιμήσεις, ανοιχτές σε διόρθωση. Να αφήνουμε χώρο για καινούργιες πληροφορίες και για εκπλήξεις — ανάμεσά τους, ενδεχομένως, και ευχάριστες.
Ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα δωρεάν υποστήριξης για εγκύους και νέες μητέρες έρχεται να καλύψει τις ανάγκες μιας ιδιαίτερα απαιτητικής περιόδου στη ζωή κάθε γυναίκας.
17°
