Τι αλλάζουν τα αντικαταθλιπτικά στον εγκέφαλο; Οι επικρατέστερες υποθέσεις
Για δεκαετίες, η πιο διαδεδομένη εξήγηση για τα αντικαταθλιπτικάήταν απλή: διορθώνουν μια χημική ανεπάρκεια στον εγκέφαλο. Η εικόνα αυτή, που έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής μέσα από τις φαρμακευτικές διαφημίσεις της δεκαετίας του 1990, δεν αποδίδει όσα γνωρίζει σήμερα η επιστήμη για τη δράση τους.
Όπως γράφει στους New York Times ο ψυχίατρος και συγγραφέας Αουάις Αφτάμπ, δεκαετίες ερευνών και αναφορές ασθενών δείχνουν ότι τα αντικαταθλιπτικά μπορούν να ανακουφίσουν συμπτώματα ψυχικών διαταραχών. Ωστόσο, οι επιστήμονες δεν έχουν καταλήξει σε μια οριστική εξήγηση για το πώς ακριβώς επιτυγχάνεται αυτό. Αντίστοιχα κενά στην κατανόηση του μηχανισμού δράσης υπάρχουν και για άλλα φάρμακα, όπως η παρακεταμόλη και τα γενικά αναισθητικά.
Οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης και άλλα αντικαταθλιπτικά αυξάνουν τα επίπεδα ορισμένων νευροδιαβιβαστών. Σύμφωνα με τον Αφτάμπ, όμως, τα οφέλη τους φαίνεται να προκύπτουν από μια αλληλουχία αλλαγών μέσα στα νευρικά κύτταρα, οι οποίες επηρεάζουν τη δραστηριότητα των εγκεφαλικών κυκλωμάτων και τα μοτίβα σκέψης.
Μία από τις σημαντικότερες υποθέσεις αφορά τον τρόπο επεξεργασίας των συναισθηματικά φορτισμένων πληροφοριών. Στην κατάθλιψη και στο άγχος, μια ουδέτερη έκφραση μπορεί να εκλαμβάνεται ως επικριτική, οι αρνητικές αναμνήσεις να ανακαλούνται ευκολότερα και η κριτική να βιώνεται εντονότερα από την επιβράβευση. Ο άνθρωπος μπορεί έτσι να αισθάνεται εγκλωβισμένος σε έναν επίμονο κύκλο αρνητικών ερμηνειών.
Ερευνητές του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης έχουν δείξει ότι τα αντικαταθλιπτικά μπορούν να μετατοπίσουν αυτή την επεξεργασία προς μια πιο θετική κατεύθυνση. Η αλλαγή μπορεί να εμφανιστεί μέσα σε λίγες ημέρες, ορισμένες φορές ακόμη και μετά από μία δόση. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι υποχωρεί εξίσου γρήγορα η ίδια η κατάθλιψη ή το άγχος.
Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, ακολουθεί μια περίοδος επαναμάθησης: καθώς μειώνεται η αρνητική ερμηνεία των εμπειριών, ο άνθρωπος αποκτά σταδιακά περισσότερα ουδέτερα ή θετικά βιώματα για τον εαυτό του και τον κόσμο. Το περιβάλλον έχει καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Η κοινωνική υποστήριξη, οι θετικές διαπροσωπικές σχέσεις και η ψυχοθεραπεία συνδέονται με μεγαλύτερο όφελος από τη φαρμακευτική αγωγή.
Μια συναφής ιδέα, την οποία έκανε γνωστή ο ψυχίατρος Πίτερ Κρέιμερ, είναι ότι τα αντικαταθλιπτικά μειώνουν τον νευρωτισμό: την προδιάθεση για ανησυχία, αρνητικά συναισθήματα και αυξημένη ευαισθησία στο στρες. Ο Αφτάμπ αναφέρει κλινική δοκιμή στην οποία ασθενείς που έλαβαν παροξετίνη παρουσίασαν σημαντική μείωση του νευρωτισμού, η οποία δεν εξηγούνταν μόνο από τη βελτίωση της κατάθλιψής τους.
Μια δεύτερη βασική υπόθεση εστιάζει στη νευροπλαστικότητα, δηλαδή στην ικανότητα του εγκεφάλου να αναδιοργανώνει τη δομή και τις συνδέσεις του. Η συνεχιζόμενη θεραπεία με αντικαταθλιπτικά ενδέχεται να ενισχύει ουσίες και διεργασίες που διευκολύνουν αυτή την προσαρμογή.
Η ιδέα είναι ότι τα φάρμακα ανοίγουν ένα «παράθυρο» μέσα στο οποίο γίνεται ευκολότερη η αλλαγή παγιωμένων τρόπων σκέψης. Όπως σημειώνει ο Αφτάμπ, ασθενείς συχνά περιγράφουν μεγαλύτερη νοητική ευελιξία και δυνατότητα απομάκρυνσης από σκέψεις που δεν τους βοηθούν. Τα δεδομένα για τη νευροπλαστικότητα παραμένουν υπό συζήτηση, αλλά η υπόθεση εξακολουθεί να συγκαταλέγεται στις επικρατέστερες εξηγήσεις.
Υπάρχει, παράλληλα, το ζήτημα της συναισθηματικής άμβλυνσης ως ανεπιθύμητης ενέργειας. Σε έρευνα με περισσότερους από 700 ανθρώπους που λάμβαναν αντικαταθλιπτικό, σχεδόν οι μισοί απέδωσαν στο φάρμακο τη μειωμένη ένταση των συναισθημάτων τους, ενώ περίπου το ένα τρίτο σκεφτόταν να το διακόψει εξαιτίας της.
Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι αυτή η γενικευμένη εξασθένηση των συναισθημάτων εξηγεί συνολικά τη δράση των αντικαταθλιπτικών. Σύμφωνα με τον Αφτάμπ, ο ισχυρισμός δεν στηρίζεται επαρκώς στις διαθέσιμες μελέτες, παρότι η μείωση της συναισθηματικής έντασης ενδέχεται να συμβάλλει στο όφελος ορισμένων ασθενών.
Στη βελτίωση συμμετέχουν επίσης η προσδοκία ανακούφισης, η αισιοδοξία για τη θεραπεία, η σχέση εμπιστοσύνης με τον γιατρό, η τακτική επαφή με το προσωπικό υγείας και η πάροδος του χρόνου. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι τα αντικαταθλιπτικά υπερτερούν του εικονικού φαρμάκου και έχουν ειδικές επιδράσεις, αλλά η μέση διαφορά είναι μέτρια. Γι’ αυτό δίνει ιδιαίτερο βάρος στη συνεργασία γιατρού και ασθενούς, στη συχνή επικοινωνία και στις ρεαλιστικές προσδοκίες.
Οι διαφορετικές εξηγήσεις μπορούν να λειτουργούν συμπληρωματικά, περιγράφοντας διεργασίες που εκτυλίσσονται σε διαφορετικά επίπεδα και σε διαφορετικούς ανθρώπους. Κοινός τους άξονας είναι ότι τα αντικαταθλιπτικά ενδέχεται να αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο κάποιος συναντά τον κόσμο και τα συναισθήματά του: μειώνοντας την αίσθηση απειλής, περιορίζοντας την ευαισθησία στο στρες και διευκολύνοντας την απομάκρυνση από άκαμπτα μοτίβα σκέψης.
Ο Αφτάμπ παρομοιάζει αυτή τη λειτουργία με ένα υποστήριγμα στη διαδικασία αποκατάστασης. Σε ανθρώπους με μεμονωμένα επεισόδια κατάθλιψης μπορεί να έχει προσωρινό ρόλο, ενώ για άλλους, με επίμονες δυσκολίες, ενδέχεται να αποτελεί μακροχρόνια και αναγκαία στήριξη. Η διάρκεια και η μορφή αυτής της βοήθειας, όπως και ο μηχανισμός μέσω του οποίου προσφέρεται, δεν είναι ίδιες για όλους.
Ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα δωρεάν υποστήριξης για εγκύους και νέες μητέρες έρχεται να καλύψει τις ανάγκες μιας ιδιαίτερα απαιτητικής περιόδου στη ζωή κάθε γυναίκας.
18°
