Το δικαίωμα στην ανία και η μεταφυσική της ραστώνης | Mode Pause: Οδηγός επιβίωσης για βαριεστημένους
Υπάρχουν δύο λογιών βαριεστημάρες: αυτή που πηγάζει από μέσα μας· κι αυτή που έρχεται από έξω.
Γενικά αντιμετωπίζουμε την πλήξη σαν προσωπικό πρόβλημα — και καλώς, εν μέρει. Κάποιος βαριέται επειδή δεν έχει ενδιαφέροντα, ή επειδή τα παλιά του δεν τον γεμίζουν πια, ή επειδή δεν ξέρει πώς να αξιοποιήσει τον χρόνο του, ή επειδή δεν βρίσκει κάτι που να τον ενθουσιάζει, or whatever. Ή επειδή απλώς βαριέται. Ασφαλώς ισχύουν όλα αυτά — αλλά αφήνουν απέξω το, πιθανότατα, βασικότερο: η πλήξη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η ζωή μας.
Προφανώς και οι άνθρωποι ένιωθαν ανία και στο παρελθόν, κατά πάσα δε βεβαιότητα βαριόντουσαν από πάντα. Μπορούμε εύκολα να σκεφτούμε έναν άνθρωπο της εποχής του λίθου να χασμουριέται περιμένοντας με το τσεκούρι του στη σκιά ενός βράχου μπας και περάσει από εκεί κοντά, φερμένο από τα πνεύματα του δάσους, κανένα αγρίμι για να το κυνηγήσει, να το σκοτώσει βαρώντας το στο κεφάλι, και να το πάει στον καταυλισμό για τα περαιτέρω, αφού πρώτα το κλάψει χορεύοντας ένα βαλσάκι γύρω από τη φωτιά. Σωστά. Η πλήξη, όμως, με τη σημερινή της έννοια συνδέεται στενά με τη νεότερη εποχή, με τη νεωτερικότητα που λέμε και στο Χαριλάου. Δεν είναι σαν την πλήξη των Flintstones.
Κατά τον 19ο αιώνα, όταν δηλαδή η βιομηχανική παραγωγή, οι μεγάλες πόλεις και η μισθωτή εργασία άλλαξαν τον καθημερινό ρυθμό της ζωής —και δόξα τω Θεώ να λέμε, άγιο είχαμε—, τον καιρό εκείνο τέλος πάντων ήταν που η πλήξη άρχισε να περιγράφεται σαν ιδιαίτερο πρόβλημα. Διαβάζουμε πως ακόμη και η λέξη «boredom» τότε ήταν που καθιερώθηκε στην καθομιλουμένη αγγλική της περιόδου, για να μεταπηδήσει από εκεί στη λογοτεχνία, στη φιλοσοφία και στον δημόσιο λόγο. Και για να κατασκευαστεί ποικιλοτρόπως.
Η αλλαγή αφορούσε κυρίως τη σχέση των ανθρώπων με τον χρόνο· και με τη δουλειά. Στις αγροτικές κοινωνίες, όταν δεν έσφαζαν όλο τον πληθυσμό τίποτα γειτονικές φυλές ή μετακινούμενοι πληθυσμοί με τους δικούς τους, ατραγούδιστους, Οδυσσείς, η εργασία καθοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από το φως της ημέρας, από τις εποχές, τον καιρό, τη σπορά, τη συγκομιδή και τα παρόμοια. Cavalleria rusticana. Με τη βιομηχανική επανάσταση, ο χρόνος άρχισε να μετριέται με τα ωράρια του εργοστασίου και τις βάρδιες: με επαναλαμβανόμενες κινήσεις μέσα στη διάρκεια της ημέρας, από όρθρου πρωίας μέχρι να πάρει να βραδιάζει, και όχι μέσα στο εύρος μιας ολόκληρης εποχής του έτους. Αλλά και με μια δουλειά μερικώς ακατανόητη, περιορισμένη — εξαντλητική και μονότονη ταυτόχρονα. Οι περισσότεροι άνθρωποι στις πόλεις πήγαιναν σπίτι τους το βράδυ χωρίς να έχουν ανακαλύψει κάποιο ιδιαίτερο νόημα σε αυτό που είχαν κάνει. Απλώς το έκαναν, και απλώς αμείβονταν (τρόπος τού λέγειν) γι’ αυτό.
Από αυτή την άποψη, η πλήξη δεν σημαίνει απουσία δραστηριότητας. Κάθε άλλο. Ένας εργαζόμενος μπορεί να είναι συνεχώς απασχολημένος και ταυτόχρονα να βαριέται βαθιά. Η μονότονη εργασία, η έλλειψη αυτονομίας και η αίσθηση ότι ο χρόνος περνά χωρίς προσωπικό σκοπό, ότι κυλάει ερήμην μας, σαν αθλητής στο διπλανό κουλουάρ που μας περνάει σαν σταματημένους — αυτές είναι οι κύριες πηγές της σύγχρονης βαρεμάρας.
Και δεν είναι μόνο αυτό, που βέβαια είναι ήδη υπεραρκετό. Γιατί η πλήξη έχει και ταξικό χαρακτήρα. Αίφνης, για τις ανώτερες τάξεις του 19ου αιώνα συνδεόταν συχνά με το καθισιό, με μια παρατεταμένη αργία, με ένα Angst γεννημένο από την κινουμένη άμμο της τρυφής. Πόσες χοροεσπερίδες να κάνεις πια, πόσα ταξιδάκια στην εξοχή, πόσα κυνήγια, πόσες κοινωνικές επισκέψεις, πόσους πισινούς υπηρετριών να τσιμπήσεις, πόσες κλοτσιές σε άλλους πισινούς να ρίξεις; Πού θα πάει, θα σκάσεις από βαρεμάρα. Καλή η αδράνεια, αλλά σε πιάνει μια αηδία.
Από την άλλη, για την εργατική τάξη η πλήξη συνδεόταν καταστατικά με την επανάληψη, και με τον περιορισμένο —το ξαναείπαμε— έλεγχο στην παραγωγή. Όχι ότι έχουμε ξεφύγει πολύ από τότε, εδώ που τα λέμε. Αν έχεις λεφτά, έχεις και χρόνο για να τον γεμίσεις αγοράζοντας νέες εμπειρίες: ζεις σε ένα άνετο σπίτι, έχεις ωραιότατη πρόσβαση σε βιβλία, στον πολιτισμό, στις μετακινήσεις μεγάλης κλίμακας κλπ. κλπ. Αν πάλι δεν έχεις, θα αυτοσχεδιάσεις. Ή θα κάνεις doomscrolling βλέποντας με το άλλο μάτι το «Σόι σου».
Ή παραγγέλνοντας εντελώς άχρηστα γκατζετάκια που ο παντογνώστης αλγόριθμος σου παρουσιάζει σαν τον μοναδικό τρόπο να γελάσει στα μούτρα της πλήξης σου. Και της θλίψης σου. Και του δικού σου ταπεινού Angst.
Η πληρωμένη με Klarna κατανάλωση χρησιμοποιεί την πλήξη σαν κίνητρο: βαριέσαι επειδή (νομίζεις ότι) σου λείπει ένα προϊόν (που μέχρι εκείνη τη στιγμή αγνοούσες την ύπαρξή του), μια εμπειρία (σαν αυτές των άλλων, των ωραίων, πλουσίων και διασήμων, των Ατίθασων Νιάτων) ή μια αλλαγή (όχι πια όλο τα ίδια και τα ίδια, γκώσαμε με τον φρέντο-εσπρέσο και το νεγκρόνι). Οπότε, η σωτηρία έρχεται μέσα από το υπέροχο αυτό e-shop με τις συγκλονιστικές ευκαιρίες και τις πελώριες εκπτώσεις:
Ένα ηχείο που μοιάζει με γάτα: Wow! Τι πιο καταπληκτικό; Μπορεί ν’ αλλάξει τη ζωή σου.
Ένα σφουγγάρι που ακονίζει τα ψαλίδια σου: Μα, δεν είναι θαύμα; Κι αν δεν έχεις πολλά ψαλίδια, it’s okay: ευκαιρία να παραγγείλεις.
Φωσάκια λεντ για μέσα στην ντουλάπα: Γιατί οι ντουλάπες μας είναι καταχωνιασμένες στο μπουντρούμι, και δεν έχει λάμπα εκεί κάτω για να δούμε πού κρύβεται το παντελόνι μας: ΙΔΕΑ.
Ένα μαξιλάρι σε σχήμα αβοκάντο που βγάζει μικρούς αναστεναγμούς όταν το αγκαλιάζεις: Γιατί το κλασικό μαξιλάρι δεν έχει αρκετή αγωνία. Πώς δεν το ’χαμε σκεφτεί μέχρι τώρα;!
Ένα USB καλώδιο 12 μέτρων που φωσφορίζει στο σκοτάδι αναβοσβήνοντας: Γιατί το να σκοντάφτεις τη νύχτα ψάχνοντας τον φορτιστή δεν ήταν αρκετά δραματικό. Τώρα μπορείς να το κάνεις με φωτορυθμικό στιλ.
Μια ζυγαριά ακριβείας που μετράει σε μπανάνες: «1/16 μπανάνας». Τέλος στις κανονικές μετρήσεις, motherfuckers. Ζήτω το χάος.
Ένα πλαστικό-ηλεκτρονικό γλαστράκι που μοιάζει με μικρό φυτικό ρομπότ και μιλάει: Σου λέει, «Πότισε με» με μηχανική φωνή αυτομάτου, κενή συναισθήματος. Αν δεν το ποτίσεις, αρχίζει να σε κρίνει. (Σημ.: Για κάποιο λόγο, ξέρει τα πάντα για σένα).
Ένα ρολόι που δείχνει μόνο την ώρα, και όχι τα λεπτά: Γιατί η κανονική ώρα είναι ΤΟΣΟ προβλέψιμη. Τώρα μπορείς να ζεις σε μόνιμη σύγχυση και να λες, «Είμαι σε άλλο time zone», χωρίς να φεύγεις από το σπίτι.
Ένα γιούνισεξ καλσόν με τσέπες: Γιατί έλειπε. Αλλά όχι πια.
Ένα κερί με άρωμα Η Βροχερή Δευτέρα της Έντας Γκάμπλερ: Για να νιώθεις ακριβώς όπως νιώθεις ήδη, αλλά με κερί.
Η πλήξη είναι ο βασικός μηχανισμός της καταναλωτικής οικονομίας: η αγορά προσφέρει ασταμάτητα λύσεις σε ένα συναίσθημα που η ίδια βοηθά να αναπαράγεται. Γιατί, σόρι κιόλας, αλλά για χαζή την περάσαμε την αγορά; Ήταν εδώ πριν από μας. Και θα είναι κι αφού φύγουμε εμείς.
Ποτέ δεν είναι εύκολο, πόσο δε μάλλον σοφό, να πεις σε κάποιον, «Βρες κάτι ενδιαφέρον να κάνεις». Μια τέτοια συμβουλή παραβλέπει τις συνθήκες εργασίας, τις οικονομικές ανισότητες, την ποιότητα του δημόσιου χώρου, την πρόσβαση στον πολιτισμό, το πώς και με ποιους μεγάλωσε, και τον τρόπο με τον οποίο η ψηφιακή οικονομία οργανώνει την προσοχή του: δεν μπορούν να της αντισταθούν όλοι ομοίως. Κάποιοι, δεν μπορούν να της αντισταθούν καθόλου. Τελείωσε. Μαζεύουμε από κάτω τούς τραυματίες και προχωράμε.
Η πλήξη είναι και θα παραμείνει ένα προσωπικό συναίσθημα, επειδή ο καθένας μας τη βιώνει μέσα στο δικό του σώμα, και στο δικό του μυαλό. Οι αιτίες και οι μορφές της όμως διαμορφώνονται συλλογικά. Η κοινωνία αποφασίζει ποιος ελέγχει τον χρόνο σου, ποιος εκτελεί μονότονες εργασίες, ποιος έχει πρόσβαση σε ουσιαστική αναψυχή, και ποιος καταφεύγει σε έτοιμες μορφές κατανάλωσης απλώς για να βγάλει την ημέρα. Τι να κάνουμε τώρα; Να σκάσουμε;
Αν δούμε την πλήξη μόνο σαν ατομική αδυναμία, δεν θα πολυβγάλουμε άκρη. Αν τη δούμε όμως και σαν κοινωνικό φαινόμενο, μπορούμε ίσως να θέσουμε και κάποια χρήσιμα ερωτήματα: Ποιος οργανώνει τη ζωή μας; Πόση ελευθερία έχουμε μέσα στη δουλειά μας; Τι δυνατότητες προσφέρει η κοινωνία για ουσιαστική ζωή; Πόσο ελεύθεροι (νομίζουμε ότι) είμαστε; Και γιατί, ενώ έχουμε τόσο πολλά διαθέσιμα πράγματα να δούμε, να διαβάσουμε, να μάθουμε και να κάνουμε, αισθανόμαστε ότι τίποτε δεν μας αφορά πραγματικά, και ότι όλα τους είναι τόσο μα τόσο ΒΑΡΕΤΑ;
Έλα μου ντε.
* * *
Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.
17°
