9th Summit on Tobacco Harm Reduction: Η μείωση της βλάβης ως εργαλείο κατά του καπνίσματος

Το κάπνισμα μειώνεται, αλλά δεν εξαφανίζεται. Και όσο ένα σημαντικό μέρος των ενηλίκων εξακολουθεί να καπνίζει, η δημόσια υγεία βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δύσκολο ερώτημα: αρκεί να επιμένει στη διακοπή ή χρειάζεται να εξετάζει και εναλλακτικές διαδρομές για εκείνους που δεν καταφέρνουν να εγκαταλείψουν το συμβατικό τσιγάρο;

Η απάντηση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη σε μια αγορά που έχει αλλάξει ριζικά. Δίπλα στο συμβατικό τσιγάρο υπάρχουν πλέον προϊόντα θερμαινόμενου καπνού, ηλεκτρονικά προϊόντα και νέες μορφές χρήσης νικοτίνης. Την ίδια στιγμή, η προστασία των νέων παραμένει αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα. Πώς μπορεί, λοιπόν, μια ρυθμιστική πολιτική να προστατεύει αποτελεσματικά όσους δεν πρέπει να ξεκινήσουν, χωρίς να αγνοεί τις διαφορετικές επιλογές που μπορεί να υπάρχουν για όσους ήδη καπνίζουν;

Αυτό το δίλημμα βρέθηκε στον πυρήνα της δεύτερης ημέρας του 9th Summit on Tobacco Harm Reduction: Novel Products, Research & Policy, που διοργανώθηκε από τη SCOHRE, με θεματική “Navigating Public Health Priorities: Youth Protection and Effective Regulation”. Οι παρεμβάσεις των ομιλητών κινήθηκαν γύρω από μία βασική ιδέα: η μείωση της βλάβης, η προστασία των νέων και η αποτελεσματική ρύθμιση δεν χρειάζεται να λειτουργούν ως αντικρουόμενοι στόχοι, αρκεί οι πολιτικές να στηρίζονται σε πραγματικά δεδομένα και να αναγνωρίζουν ότι δεν είναι όλα τα προϊόντα ούτε όλοι οι χρήστες ίδιοι.

Όταν η πλήρης διακοπή δεν επιτυγχάνεται

Η λογική της μείωσης της βλάβης αποτέλεσε έναν από τους βασικούς άξονες της συζήτησης. Οι ομιλητές υποστήριξαν ότι για τους ενήλικους καπνιστές που δεν διακόπτουν, η μετάβαση από το συμβατικό τσιγάρο σε προϊόντα διαφορετικού προφίλ κινδύνου μπορεί να εξεταστεί ως μία εναλλακτική στρατηγική.

Δεν παρουσιάστηκε ως υποκατάστατο της διακοπής του καπνίσματος, αλλά ως μια διαφορετική προσέγγιση για μια υπαρκτή ομάδα καπνιστών που συνεχίζει τη χρήση. Στο επίκεντρο αυτής της λογικής βρίσκεται η διαφοροποίηση ανάμεσα στα προϊόντα και, κυρίως, η άποψη ότι δεν μπορούν όλα να αξιολογούνται σαν να είναι ταυτόσημα.

Το συμβατικό τσιγάρο, τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού, τα ηλεκτρονικά προϊόντα και τα προϊόντα νικοτίνης για στοματική χρήση έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά. Για τους συμμετέχοντες στη συζήτηση, αυτή η διαφοροποίηση θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνο από τον καταναλωτή, αλλά και από τις ρυθμιστικές αρχές.

Έτσι, η ενημέρωση του καπνιστή αποκτά ξεχωριστή σημασία. Η λογική που αναπτύχθηκε στο πάνελ ήταν ότι ο ενήλικος χρήστης χρειάζεται σαφή πληροφόρηση για τις διαθέσιμες επιλογές και για τον σχετικό κίνδυνο που συνδέεται με καθεμία από αυτές, ώστε η απόφαση να βασίζεται σε δεδομένα και όχι στην αντίληψη ότι όλα τα προϊόντα είναι ισοδύναμα.

Η δύσκολη γραμμή ανάμεσα στην προστασία και την απαγόρευση

Η δεύτερη πλευρά της εξίσωσης είναι ίσως ακόμη πιο απαιτητική: η προστασία των νέων.

Η αποτροπή της έναρξης χρήσης νικοτίνης από ανηλίκους αποτέλεσε κεντρικό σημείο της θεματικής της ημέρας και δεν αμφισβητήθηκε ως στόχος. Ο προβληματισμός επικεντρώθηκε στο πώς μπορούν να εφαρμοστούν αποτελεσματικοί περιορισμοί χωρίς αυτοί να οδηγούν σε μία ενιαία αντιμετώπιση όλων των προϊόντων και όλων των χρηστών.

Εδώ βρίσκεται και μία από τις βασικές δυσκολίες της σημερινής πολιτικής για τον καπνό και τη νικοτίνη. Το ίδιο μέτρο μπορεί να απευθύνεται στην προστασία των ανηλίκων, αλλά να επηρεάζει ταυτόχρονα και ενήλικους καπνιστές που αναζητούν εναλλακτικές λύσεις. Για τον λόγο αυτό, οι ομιλητές έδωσαν βάρος όχι μόνο στον σκοπό μιας ρύθμισης αλλά και στο πραγματικό αποτέλεσμά της.

Η συζήτηση ανέδειξε, με άλλα λόγια, την ανάγκη οι πολιτικές να κρίνονται και εκ των υστέρων: μειώνουν πράγματι τη χρήση στους νέους; Μεταβάλλουν τη συμπεριφορά των ενηλίκων καπνιστών; Οδηγούν τους χρήστες σε άλλες κατηγορίες προϊόντων; Δημιουργούν συνέπειες που δεν είχαν αρχικά προβλεφθεί;

Στο επίκεντρο και η ευρωπαϊκή πολιτική

Στο πλαίσιο της συζήτησης για τη σημασία της διαμόρφωσης ρυθμιστικών πολιτικών που βασίζονται σε επιστημονικά τεκμήρια για την προστασία της δημόσιας υγείας, το πάνελ και ο πρόεδρός του, κ. Κωνσταντίνος Φαρσαλινός, αναφέρθηκαν στο πρόσφατο ψήφισμα της Επιτροπής Δημόσιας Υγείας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (SANT) σχετικά με το European Beating Cancer Plan. Σύμφωνα με τον κ. Φαρσαλινό, οι προτάσεις για εξίσωση όλων των προϊόντων καπνού και νικοτίνης, ανεξαρτήτως του διαφοροποιημένου προφίλ κινδύνου τους, καθώς και για απαγόρευση των γεύσεων στα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης, δεν συνάδουν με τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Όπως υπογράμμισε, η χάραξη αποτελεσματικών πολιτικών δημόσιας υγείας προϋποθέτει την αξιολόγηση των προϊόντων με βάση τα πραγματικά στοιχεία και τον σχετικό βαθμό κινδύνου που αυτά παρουσιάζουν.

Η τοποθέτηση αυτή αποτύπωσε και έναν από τους βασικούς προβληματισμούς που διέτρεξαν τη συζήτηση: κατά πόσο μία ενιαία ρυθμιστική αντιμετώπιση μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά σε μια αγορά όπου τα προϊόντα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους.

Για τους ομιλητές, η απάντηση βρίσκεται περισσότερο στη διαφοροποίηση παρά στην εξίσωση. Στη λογική που παρουσιάστηκε, προϊόντα με διαφορετικά χαρακτηριστικά και διαφορετικό προφίλ κινδύνου δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται υποχρεωτικά με ακριβώς τα ίδια εργαλεία πολιτικής.

Μια αγορά που δεν μοιάζει πια με εκείνη του παρελθόντος

Τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν στις επιμέρους ενότητες του Summit ενίσχυσαν αυτή την εικόνα. Η αγορά προϊόντων νικοτίνης είναι πλέον πολυδιάστατη.

Τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού έχουν αυξημένη παρουσία, ενώ τα nicotine pouches εμφανίζονται δυναμικά σε αρκετές ευρωπαϊκές αγορές. Στα προϊόντα νικοτίνης για στοματική χρήση, μάλιστα, οι διαφορές μεταξύ των χωρών είναι ιδιαίτερα έντονες.

Σε αρκετές αγορές τα nicotine pouches έχουν ισχυρή παρουσία, ενώ στις σκανδιναβικές χώρες η εικόνα είναι διαφορετική λόγω της μακράς παρουσίας του snus. Η Νορβηγία παρουσιάστηκε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα διαφορετικής κατανομής μεταξύ των επιμέρους κατηγοριών.

Αυτές οι διαφορές φωτίζουν και μία άλλη πλευρά του προβλήματος: η ρύθμιση δεν περιορίζεται απλώς στο να ελέγχει μια αγορά που ήδη υπάρχει. Μπορεί να επηρεάζει το πώς αυτή η αγορά εξελίσσεται.

Το ποια προϊόντα επιτρέπονται, με ποιους περιορισμούς κυκλοφορούν και ποιες επιλογές παραμένουν διαθέσιμες στους καταναλωτές επηρεάζει τελικά και τη συμπεριφορά τους. Πρόκειται για ένα σημείο που αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ο στόχος είναι η μετατόπιση των καπνιστών μακριά από το συμβατικό τσιγάρο.

Η εικόνα στην Ελλάδα

Στις παρουσιάσεις εξετάστηκε και η ελληνική αγορά, με ορισμένα στοιχεία να διαφοροποιούνται από τη γενικότερη ευρωπαϊκή εικόνα.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των πλαστών τσιγάρων. Όπως αναφέρθηκε, πριν από λίγα χρόνια εκτιμάτο ότι στην Ελλάδα καταναλώνονταν περίπου 2 δισ. counterfeit τσιγάρα ετησίως. Σήμερα, ο αριθμός αυτός έχει υποχωρήσει περίπου στο 1 δισ.

Η τάση αυτή είναι διαφορετική από εκείνη που καταγράφεται ευρύτερα στην Ευρώπη, όπου η κατανάλωση πλαστών τσιγάρων εμφανίζεται αυξητική. Στην Ελλάδα, αντίθετα, η υποχώρηση των counterfeit παρουσιάστηκε ως βασικός παράγοντας της μείωσης αυτής της αγοράς.

Πτώση, κατά 32% το 2025, καταγράφηκε και στα λεγόμενα illicit whites, δηλαδή προϊόντα που μπορεί να παράγονται νόμιμα σε μία χώρα αλλά να διοχετεύονται σε αγορές όπου δεν διαθέτουν νόμιμη διανομή.

Αναφορά έγινε και σε προϊόντα που φτάνουν στην Ελλάδα από γειτονικές χώρες, όπως η Βόρεια Μακεδονία και η Βουλγαρία, χωρίς όμως να αποτελούν το κυρίαρχο μέρος της συνολικής εικόνας.

Τα στοιχεία αυτά δεν αποτέλεσαν τον πυρήνα της συζήτησης, αλλά πρόσθεσαν ακόμη μία παράμετρο στην ίδια εξίσωση: κάθε ρυθμιστική απόφαση λειτουργεί μέσα σε μια πραγματική αγορά, στην οποία οι καταναλωτές μπορούν να μετακινηθούν από προϊόν σε προϊόν και η προσφορά προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες.

Μπορεί η μείωση της βλάβης να γίνει μέρος της λύσης;

Εδώ βρίσκεται τελικά και το ουσιαστικό ερώτημα που άφησε πίσω της η δεύτερη ημέρα του Summit. Η πλήρης διακοπή του καπνίσματος παραμένει ο τελικός στόχος. Όμως όσο υπάρχουν ενήλικοι καπνιστές που δεν καταφέρνουν ή δεν επιλέγουν να διακόψουν, η δημόσια υγεία βρίσκεται μπροστά σε ένα πρακτικό δίλημμα: αρκεί να επαναλαμβάνει τον στόχο της διακοπής ή πρέπει να αξιοποιεί και εργαλεία που μπορεί να μειώσουν τη βλάβη στο μεσοδιάστημα;

Οι λύσεις που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο κινούνται προς τη δεύτερη κατεύθυνση. Διαφοροποίηση των προϊόντων με βάση το προφίλ κινδύνου τους, ενημέρωση των ενηλίκων καπνιστών, δυνατότητα μετάβασης σε εναλλακτικές κατηγορίες προϊόντων και, ταυτόχρονα, αυστηρή προστασία των νέων από την έναρξη της χρήσης.

Δεν πρόκειται για εύκολη ισορροπία. Η υπερβολικά χαλαρή ρύθμιση μπορεί να αποτύχει στην προστασία των ανηλίκων. Μια υπερβολικά οριζόντια ρύθμιση, από την άλλη, σύμφωνα με τον προβληματισμό που εκφράστηκε στο Summit, μπορεί να στερήσει από τους ενήλικους καπνιστές εναλλακτικές επιλογές και να αντιμετωπίζει προϊόντα διαφορετικού κινδύνου σαν να είναι ίδια.

Γι’ αυτό και το βασικό μήνυμα που αναδύθηκε από τις συζητήσεις δεν ήταν «λιγότερη ρύθμιση». Ήταν διαφορετική ρύθμιση: πιο στοχευμένη, πιο ευέλικτη και περισσότερο συνδεδεμένη με τα πραγματικά δεδομένα.

Η πρόκληση παραμένει μεγάλη. Το κάπνισμα δεν περιορίζεται μόνο με απαγορεύσεις, ούτε όμως και μόνο με την εμφάνιση νέων προϊόντων. Χρειάζεται ένας συνδυασμός πρόληψης, ενημέρωσης, περιορισμού της πρόσβασης των νέων και, για όσους ήδη καπνίζουν και δεν διακόπτουν, επιλογών που μπορούν να ενταχθούν σε μια στρατηγική μείωσης της βλάβης.

Αυτό ήταν και το πιο ουσιαστικό στοιχείο της δεύτερης ημέρας του 9th Summit on Tobacco Harm Reduction: η αναζήτηση μιας πολιτικής που δεν αντιμετωπίζει όλους τους χρήστες με τον ίδιο τρόπο και όλα τα προϊόντα ως ισοδύναμα, αλλά επιχειρεί να διαχειριστεί την πραγματικότητα όπως αυτή είναι, με διαφορετικούς ανθρώπους, διαφορετικές συμπεριφορές και διαφορετικούς βαθμούς κινδύνου.