Πώς αποφασίζεις να μην γίνεις μητέρα; Η προσωπική και κοινωνική διάσταση μιας ολοένα συχνότερης πραγματικότητας
Το θέμα «παιδί» είναι δύσκολο. Είτε είσαι γονιός είτε όχι, πρέπει να προσέχεις τι λες, για διαφορετικούς λόγους. Είναι επίσης ένα θέμα που έχει συζητηθεί πολύ τα τελευταία χρόνια. Όσοι είχαν παιδιά, και ειδικά μικρά παιδιά, κατά τη διάρκεια της καραντίνας δυσκολεύτηκαν ιδιαίτερα. Μερικοί μαρτύρησαν, άλλοι το είδαν σαν ευκαιρία να περάσουν περισσότερο χρόνο μαζί τους, ενώ μαρτυρούσαν.
Γυρνώντας στο σπίτι μου απόψε και παρκάροντας έξω από το κτήριο στο οποίο ζω από τη μέρα που γεννήθηκα —με εξαίρεση τα χρόνια που έζησα στο εξωτερικό για σπουδές— σκεφτόμουν πόσο έχει αλλάξει η γειτονιά μου, η ζωή γενικότερα και η παιδική ηλικία. Είναι σίγουρα ένα αναπόφευκτο γεγονός ότι όλα αλλάζουν με τον καιρό. Είναι ακόμα πιο σίγουρο ότι, με τον ρυθμό εξέλιξης της τεχνολογίας και της κοινωνίας γενικότερα, η παιδική ηλικία θα αλλάζει ακόμα πιο γρήγορα και πιο ριζικά.
Δεν έχω παιδιά. Δεν θα έχω ποτέ παιδιά, όχι δικά μου. Το συγκεκριμένο αυτό πλοίο για μένα έχει σαλπάρει. Εν μέρει λόγω ηλικίας. Εν μέρει λόγω επιλογής. Αγαπώ όμως τα παιδιά και δουλεύω με παιδιά. Περνάω ώρες με παιδιά σε καθημερινή βάση εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Είμαι επίσης θεία δύο παιδιών και νονά ενός άλλου.
Ο πληθυσμός της Ελλάδας αυτή τη στιγμή είναι λίγο μικρότερος από 10.000.000. Η διάμεση ηλικία στη χώρα μας έχει αυξηθεί από τα 24 περίπου έτη το 1950 στα 47,1 έτη το 2026. Ο συνολικός δείκτης γονιμότητας στην Ελλάδα έχει μειωθεί από 2,6 το 1950 στο 1,3 το 2026. Υπήρξε μια μικρή αύξηση μεταξύ 1970 και 1975 (από 2,2 στο 2,3), και μία ακόμα από το 2005 στο 2010 (από 1,4 στο 1,5).
Οι αριθμοί είναι ξεκάθαροι: στη χώρα μας, όπως και σε πολλές άλλες, ιδιαίτερα στον δυτικό κόσμο, οι δείκτες γονιμότητας έχουν μειωθεί σημαντικά και οι λόγοι ποικίλλουν. Όσον αφορά την Ελλάδα, οι κύριοι λόγοι που θα επικαλεστεί κάποιος είναι το θέμα κόστους. Καλά-καλά δεν μπορούμε να βρούμε σπίτι να μείνουμε με τις τωρινές τιμές ενοικίων —ειδικά στην Αθήνα— και να ζήσουμε αξιοπρεπώς μόνοι μας με έναν μισθό, και θα κάνουνε και παιδί; Σημειωτέον ότι το 1950 το 48% του πληθυσμού της Ελλάδας ζούσε στην επαρχία, ενώ μόλις το 52% ζούσε σε πόλεις. Σήμερα, μόνο το 10% του πληθυσμού ζει εκτός πόλεων.
Ο χαμηλός αριθμός γεννήσεων όμως δεν είναι αποκλειστικός για τη χώρα μας. Η Eurostat γράφει ότι το 1964 γεννήθηκαν 6,8 εκατομμύρια παιδιά στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ ο αριθμός το 2024 ήταν 3,55. Όταν, λοιπόν, ακόμα και σε χώρες όπου οι συνθήκες είναι σίγουρα πιο ευνοϊκές και το κράτος μεριμνά, οι γεννήσεις μειώνονται σημαντικά, οφείλουμε να κοιτάξουμε και άλλους παράγοντες που συμβάλλουν στο αποτέλεσμα αυτό.
Διαβάζοντας, βλέποντας, ακούγοντας —άρθρα, βιβλία και βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης— ένας τεράστιος παράγοντας είναι η επιλογή και όλες οι εκφάνσεις της στον σύγχρονο κόσμο μας. Η επιλογή του αρχικού ερωτήματος «θέλω παιδί;» και, αν ναι, γιατί. Ειδικά για τις γυναίκες, οι οποίες μέχρι πριν λίγες δεκαετίες δεν είχαν ενδεχομένως πολλές άλλες εναλλακτικές και η οικογένεια ήταν μονόδρομος, είτε από οικονομικής πλευράς είτε κοινωνικής, το ερώτημα αυτό παίρνει σήμερα και άλλες εκτάσεις.
Είναι όμως και η έλλειψη κάποιων πραγμάτων που κάνει τη διαφορά: η απουσία του ερωτήματος «γιατί δεν κάνεις παιδί;». Όπως επίσης και η έλλειψη έκπληξης, αποδοκιμασίας και η αίσθηση ότι θα πέσουν όλοι επάνω σου. Όσο διάβαζα όμως περισσότερο, ο κύριος παράγοντας που φαινόταν να είναι ο πιο κοινός δεν ήταν ούτε ο οικονομικός, ούτε ο κοινωνικός ή πολιτιστικός, ούτε ο κυβερνητικός —στο τι προσφέρει και σε τι βαθμό βοηθά τα νέα ζευγάρια να κάνουν και να μεγαλώσουν ένα παιδί— αλλά η ολοένα και πιο έντονη αίσθηση αβεβαιότητας για το μέλλον. Και ότι το μέλλον παραείναι πια αβέβαιο, από όλες τις απόψεις, για να μπει κάποιος στη διαδικασία να δεσμευτεί με ένα παιδί.
Ναι, το μέλλον δεν στο εγγυάται ποτέ κανείς, αλλά τα τελευταία χρόνια φαίνεται να βιώνουμε τη μία κρίση μετά την άλλη και οι συνθήκες διαβίωσης να γίνονται όλο και πιο απαιτητικές. Κοιτάζοντας γύρω μου, στον δικό μας μικρόκοσμο εδώ, στον κοινωνικό μου και επαγγελματικό μου κύκλο, στα τόσα σπίτια που μπαίνω και στα τόσα παιδιά που διδάσκω, διακρίνω με το πέρασμα των χρόνων μια υψηλότερη αίσθηση άγχους, βιασύνης και ανησυχίας. Τόσο η ασταθής παγκόσμια οικονομία όσο και οι επιταχυνόμενες τεχνολογικές αλλαγές κάνουν τους νέους ανθρώπους κατ’ ελάχιστον να διστάζουν να σκεφτούν την ίδια τους τη ζωή σε λίγα χρόνια από τώρα, πόσο μάλλον να συμπεριλάβουν σε αυτό το πλαίσιο και τη ζωή και ανατροφή ενός παιδιού.
Οι ελλείψεις είναι λοιπόν αυτές που εντέλει σταματούν τους νέους ανθρώπους, σε παγκόσμιο επίπεδο, να κάνουν αυτό το επιπλέον βήμα: η έλλειψη χρόνου, πόρων, βοήθειας, σταθερότητας και σιγουριάς για το τι θα αντιμετωπίσουν… όχι σε 10 χρόνια από τώρα, αλλά ακόμα και σε 6 μήνες ή έναν χρόνο.
Όταν, λοιπόν, ήρθε η ώρα να αντιμετωπίσω το θέμα «παιδί», όλοι οι παραπάνω ήταν παράγοντες που έβαλα στο τραπέζι. Όμως, συνειδητοποίησα κάτι σημαντικό. Εάν οι προσωπικές μου συνθήκες ήταν τέτοιες, και ουσιαστικά ήταν οι επιθυμητές, που στα 35-38 μπορούσα να κάνω παιδί, κατά πάσα πιθανότητα θα το είχα κάνει. Τώρα, στα 43, χωρίς να μπορώ να γνωρίζω πώς ακριβώς θα ήμουν και πώς θα ένιωθα αν είχα, δεν έχω απλά συμφιλιωθεί με την ιδέα, αλλά την έχω ενστερνιστεί.
Τώρα που ενδεχομένως να μπορώ, δεν το θέλω πια. Θα είμαι μια ζωή δίπλα σε παιδιά, είτε είναι οι μαθητές μου είτε τα ανίψια μου είτε τα βαφτιστήρια μου. Και ενώ αναπόφευκτα, σαν άνθρωπος κι εγώ, θα υπάρχει πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού μου το ερώτημα του πώς θα ήταν να είχα, η ζωή μου αυτή, σε αυτό το σύμπαν, θα είναι εξίσου όμορφη και γεμάτη χωρίς.
17°
