Η εφηβεία αφορά τα παιδιά μας, όχι εμάς

Οι ιστορίες σε αυτή τη στήλη αντλούν στοιχεία από αληθινά γεγονότα και από ανθρώπους που έχω συναντήσει κυρίως στον ψυχοθεραπευτικό χώρο. Όλες τους έχουν υποστεί λογοτεχνική επεξεργασία για την προστασία των εμπλεκομένων, τόσο που πια έχουν μετατραπεί σε ξέχωρες υπάρξεις. Καλή ανάγνωση! — Σ.Π.

Ο έφηβος μέσα μας — και απέναντί μας

Κάθισαν κοντά-κοντά στον καναπέ, σαν να κρατούσαν την ανάσα τους. Εκείνος, με τα χέρια σφιγμένα, έτριβε ασυναίσθητα το πάνω μέρος της παλάμης του με τον αντίχειρα. Εκείνη, με βλέμμα χαμένο, που πότε καρφωνόταν στο πάτωμα και πότε περνούσε βιαστικά από πάνω μου. Δεν χρειαζόταν να μιλήσουν για να καταλάβει κανείς: βαριά, αθόρυβα, ο φόβος είχε θρονιαστεί ανάμεσά τους. Σε λίγο θα μάθαινα και τον λόγο. Είχε προηγηθεί η με κομμένη την ανάσα παρακολούθηση της πολύκροτης σειράς στο Netflix που —όπως είπαν, και όπως ισχύει άλλωστε— «έχει κάνει χαμό». Εφηβεία, βία, απομάκρυνση. Εικόνες σκληρές, όχι απαραίτητα γνώριμες. Εικόνες που ξύπνησαν κάτι.

«Αν αυτά συμβαίνουν και στο δικό μας παιδί, κι εμείς δεν έχουμε πάρει χαμπάρι;»

Δεν ήταν απλή ανησυχία. Ήταν πανικός. Μια σχεδόν υπαρξιακή αγωνία: Τι κάνουμε λάθος; Μήπως χάσαμε το παιδί μας; Μήπως δεν προλάβαμε;

Κι εκεί αρχίζει η κουβέντα που χρειαζόμαστε όλοι να κάνουμε. Όχι για τη συγκεκριμένη σειρά. Όχι μόνο για τον συγκεκριμένο έφηβο. Αλλά για τον έφηβο ως φαινόμενο, ως φάση ζωής. Και κυρίως για τον έφηβο μέσα μας.

Μα τι συμβαίνει με τους εφήβους;

Δεν είμαστε σίγουροι. Τους βλέπουμε να αλλάζουν: σώμα, φωνή, βλέμμα, αντιδράσεις. Από παιδιά τρυφερά και εκφραστικά, γίνονται απόμακροι, ειρωνικοί, νευρικοί. Και μας απομακρύνουν. Δεν ξέρουμε τι να πούμε, ούτε πότε μάς επιτρέπεται να πούμε οτιδήποτε. Και, κυρίως, πώς να σταθούμε. Μα τι συμβαίνει με τους εφήβους λοιπόν;

Η εφηβεία είναι μια περίοδος μετάβασης, αναδιοργάνωσης, αναστάτωσης — όχι μόνο για το παιδί, αλλά και για εμάς. Ο εγκέφαλος του εφήβου βρίσκεται υπό πλήρη ανακατασκευή. Οι ορμόνες κάνουν πάρτι, η λογική παλεύει με το συναίσθημα, και ο νέος άνθρωπος προσπαθεί να απαντήσει στο πιο δύσκολο ερώτημα: Ποιος είμαι;

Για να βρει απαντήσεις, πρέπει να απομακρυνθεί από εμάς. Να αναζητήσει την αγέλη του, να αναμετρηθεί μαζί της. Όχι γιατί μας μισεί, αλλά γιατί χρειάζεται χώρο. Δεν είναι κάτι προσωπικό – αλλά νά που το παίρνουμε πολύ προσωπικά.

Εκεί που πυροδοτούμαστε

Είναι εδώ που, χωρίς να το καταλάβουμε, επιστρατεύονται οι δικοί μας σκελετοί. Οι αναμνήσεις μας, οι φόβοι μας, τα δικά μας τραύματα. Εξηγώ συχνά στους γονείς θεραπευόμενους πως η συμπεριφορά του έφηβου παιδιού τους δεν τους πληγώνει επί της ουσίας, αλλά πυροδοτεί παλιά, ανεκπλήρωτα συναισθήματα.

Η συγκεκριμένη μητέρα, που ως παιδί ένιωθε μόνη, παγωμένη, τώρα, κάθε φορά που ο γιος της της απαντά με αδιαφορία, βιώνει ξανά εκείνη την παιδική εγκατάλειψη. Ο πατέρας, που μεγάλωσε σε ένα σπίτι με αυστηρότητα και ενοχή, δυσκολεύεται να αντέξει τη διεκδίκηση του γιου του — όχι επειδή είναι κακός πατέρας, αλλά γιατί τρομάζει όταν χάνει τον έλεγχο.

Αυτές είναι οι στιγμές ακριβώς που χρειάζεται να ρωτήσουμε: Μήπως αυτό που νιώθω τώρα δεν αφορά τον έφηβο απέναντί μου, αλλά τον έφηβο μέσα μου;

Το πιο δύσκολο κομμάτι: Να μην πάρουμε θέση μάχης

Από τη στιγμή που ενεργοποιούμαστε συναισθηματικά, η πρώτη μας αντίδραση είναι να προστατευτούμε και να απαντήσουμε. Να επιβληθούμε, να διορθώσουμε, να συνετίσουμε. Αλλά εκεί είναι το σημείο καμπής. Εκεί είναι που μπορούμε (για την ακρίβεια: που οφείλουμε) να κάνουμε άλλες επιλογές.

Αντί να φωνάξουμε, μπορούμε να μείνουμε για λίγο στη σιωπή και να σκεφτούμε. Αντί να ερμηνεύσουμε, μπορούμε να ρωτήσουμε. Αντί να κατηγορήσουμε, μπορούμε να μοιραστούμε.

Τους το είπα όσο πιο καθαρά γινόταν: Η σύνδεση δεν χτίζεται με έλεγχο· χτίζεται με παρουσία. Δεν χρειάζεται να είστε τέλειοι. Χρειάζεται απλώς να είστε εκεί. Ήρεμοι. Διαθέσιμοι. Ανοιχτοί.

Να θυμηθούμε τον εσωτερικό μας έφηβο

Αν θέλουμε να καταλάβουμε τον έφηβο απέναντί μας, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε τον έφηβο που υπήρξαμε εμείς. Ποιες ήταν οι δικές μας ανάγκες; Πού δεν μας άκουσαν; Τι μας φόβισε; Πότε κλειστήκαμε στο καβούκι μας; Τι μας έλειψε;

Η σχέση με το έφηβο παιδί μας δεν έχει να κάνει με το να το «βάλουμε σε τάξη». Είναι μια ευκαιρία για βαθύτερη επαφή μαζί του — και με εμάς. Η επικοινωνία θεμελιώνεται στην αντοχή μας στην ευαλωτότητα. Η σχέση δεν φτιάχνεται όταν όλα πάνε καλά. Χτίζεται στις ρωγμές. Εκεί που το παιδί είναι αγενές, απότομο, κλειστό. Εκεί που μπορούμε, αντί να σπάσουμε, να μαλακώσουμε. Να δείξουμε σαν φωτεινό παράδειγμα τι σημαίνει να είσαι ψυχικά ανθεκτικός:

«Ξέρεις, τελευταία έχουμε χάσει τη σύνδεσή μας. Νιώθω ότι δυσκολεύεσαι. Δεν θέλω να σου κάνω κήρυγμα. Θέλω μονάχα να σε καταλάβω. Είμαι εδώ — να το ξέρεις και να το θυμάσαι πάντα. Είμαι εδώ για σένα, για ό,τι με χρειαστείς».

Δεν υπάρχει μαγική φράση. Αλλά υπάρχει δύναμη στο να μένουμε. Να δοκιμάζουμε ξανά. Να δείχνουμε ότι αγαπάμε, όχι με λόγια, αλλά με αληθινό χώρο.

Adolescence: Η σειρά μάς ταρακούνησε — και καλά έκανε. Αλλά…

Η σειρά του Netflix έκανε αυτό που εμείς οι ίδιοι δεν κάναμε για καιρό: έστρεψε το βλέμμα μας στους εφήβους. Μας τρόμαξε, μας σόκαρε, αλλά και μας ξύπνησε. Ξαφνικά, όλοι συζητάμε για τις δυσκολίες της εφηβείας. Για τους κινδύνους που ενδεχομένως συνεπάγεται. Για την ψυχική υγεία.

Και είναι ωραίο που επιτέλους το συζητάμε. Που ρωτάμε, που ψάχνουμε, που ανησυχούμε. Όμως πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Ο έφηβος ήταν πάντα εκεί. Πώς και τον είδαμε τώρα;

Μήπως, πράγματι, σαν κοινωνία χρειαζόμασταν κάτι να μας ξυπνήσει; Ή —τρέμω στην ιδέα, αλλά πολύ φοβάμαι πως ισχύει— μήπως όλη αυτή η ανάγκη για αρθρογραφία από ειδικούς και με, από δημόσια πρόσωπα, και από τον καθένα… η ανάγκη για τοποθέτηση επί ενός θέματος που πριν δεν θιγόταν… μήπως όλο αυτό αφορά ένα ακόμα τρεντ; Ένα θέμα της μόδας που έχει να κάνει αποκλειστικά και μόνο με εμάς, τους ενήλικες; Με τις δικές μας αγωνίες, τα δικά μας αφηγήματα, τις δικές μας ενοχές;

Ας είμαστε προσεκτικοί… γιατί πράγματι πάει να γίνει πάλι δικό μας θέμα: το θέμα μιας ενήλικης ανάγκης. Και κινδυνεύει να πάψει να αφορά τον έφηβο και τη δική του ανάγκη, τις δικές του ευαισθησίες, τα δικά του ερωτηματικά.

Το έφηβο παιδί βρίσκεται σε μια απολύτως ιδιαίτερη και λεπτή αναπτυξιακή φάση. Μια φάση που δεν θέλει μόνο προβολείς και αναλύσεις, αλλά χώρο, χρόνο, αποδοχή, και σεβασμό. Οι έφηβοι χρειάζεται να μεγαλώσουν σε ένα πλαίσιο όπου εκείνοι που τους φροντίζουν έχουν αναλάβει αρχικά την ευθύνη και τη φροντίδα του εαυτού τους. Έτσι θα ανθίσει ο έφηβος. Και όχι φυσικά για να είναι όπως τον θέλουμε — αλλά για να γίνει αυτός που είναι.