Τα ερωτήματα στα οποία η επιστήμη ίσως να μην απαντήσει ποτέ

Η επιστήμη παρουσιάζεται συχνά ως μια ασταμάτητη πορεία προς την απόλυτη αλήθεια. Στην πραγματικότητα, όμως, λειτουργεί με έναν πιο σύνθετο και ίσως πιο ενδιαφέροντα τρόπο: συγκεντρώνει στοιχεία, τα ερμηνεύει και κατασκευάζει την καλύτερη δυνατή περιγραφή του κόσμου με βάση τα μέσα που διαθέτει κάθε εποχή.

Αυτή η περιγραφή δεν είναι απαραίτητα οριστική. Μπορεί να βελτιωθεί, να συμπληρωθεί ή ακόμη και να αντικατασταθεί όταν εμφανιστούν νέα δεδομένα, ισχυρότερα όργανα παρατήρησης και διαφορετικοί τρόποι σκέψης.

Ο Ισαάκ Νεύτων άρχισε να διαμορφώνει τη θεωρία του για τη βαρύτητα τον 17ο αιώνα. Για περισσότερα από 200 χρόνια, η νευτώνεια φυσική προσέφερε μια εξαιρετικά αποτελεσματική εξήγηση της κίνησης των σωμάτων. Στις αρχές του 20ού αιώνα, όμως, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν παρουσίασε τη γενική θεωρία της σχετικότητας, περιγράφοντας τη βαρύτητα όχι απλώς ως δύναμη, αλλά ως καμπύλωση του χωροχρόνου.

Σήμερα οι φυσικοί αναζητούν μια ακόμη πληρέστερη θεωρία, ικανή να συνδέσει τη γενική σχετικότητα με την κβαντομηχανική. Η «αλήθεια» της επιστήμης, επομένως, δεν είναι ένα ακίνητο σημείο. Είναι η ακριβέστερη προσέγγιση που μπορούμε να πετύχουμε σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή.

Όσα θεωρούσαμε κάποτε αδύνατον να μάθουμε

Η ιστορία της επιστήμης είναι γεμάτη προβλήματα τα οποία κάποτε φαίνονταν αδύνατο να λυθούν.

Το 1835 ο Γάλλος φιλόσοφος Ογκίστ Κοντ υποστήριξε ότι οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαν ποτέ να μάθουν από ποια υλικά αποτελούνται τα άστρα. Η εκτίμησή του έμοιαζε λογική: κανένας άνθρωπος και κανένα επιστημονικό όργανο δεν μπορούσε να φτάσει σε ένα άστρο για να συλλέξει δείγματα.

Η εμφάνιση της φασματοσκοπίας άλλαξε τα δεδομένα. Αναλύοντας το φως των άστρων, οι αστρονόμοι κατάφεραν να εντοπίσουν τα χαρακτηριστικά ίχνη των χημικών στοιχείων που υπάρχουν στο εσωτερικό τους. Ένα υποτίθεται άλυτο ερώτημα απέκτησε απάντηση χωρίς να χρειαστεί κανείς να πλησιάσει ένα άστρο.

Το παράδειγμα δείχνει πόσο επισφαλές είναι να χαρακτηρίζουμε κάτι «για πάντα άγνωστο». Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται έξω από τα όρια των σημερινών μεθόδων, όχι απαραίτητα έξω από τα όρια κάθε μελλοντικής επιστήμης.

Τα εργαλεία γεννούν καινούργιες ερωτήσεις

Τα επιστημονικά όργανα δεν προσφέρουν μόνο απαντήσεις. Αποκαλύπτουν φαινόμενα τα οποία προηγουμένως δεν γνωρίζαμε καν ότι υπήρχαν — και έτσι δημιουργούν εντελώς νέες ερωτήσεις.

Πριν από την κατασκευή των ραδιοτηλεσκοπίων, οι αστρονόμοι δεν γνώριζαν ότι το Σύμπαν εξέπεμπε ραδιοκύματα. Δεν μπορούσαν, επομένως, να αναρωτηθούν τι προκαλεί τους τεράστιους πίδακες ύλης που εκτοξεύονται από τα κέντρα ορισμένων γαλαξιών με ταχύτητες κοντά σε εκείνη του φωτός.

Πριν από την εφεύρεση του μικροσκοπίου, οι βιολόγοι αγνοούσαν την ύπαρξη των μικροοργανισμών. Πολύ περισσότερο, δεν μπορούσαν να φανταστούν ότι κάποτε οι ερευνητές θα μελετούσαν τη σχέση του ανθρώπινου μικροβιώματος με τη λειτουργία του εγκεφάλου και την ψυχική υγεία.

Ο Αλεξάντερ Κράους, συγγραφέας του βιβλίου «The Engine of Scientific Discovery», υποστηρίζει ότι κάθε καινούργιο όργανο και κάθε υπολογιστική ή πειραματική τεχνική διευρύνουν τις αισθητηριακές και γνωστικές δυνατότητες της επιστήμης. Με απλά λόγια, όσο περισσότερα μπορούμε να παρατηρήσουμε, τόσο περισσότερα μπορούμε να σκεφτούμε.

Πού σταματά η επιστημονική γνώση;

Παρά την αισιοδοξία που δημιουργεί αυτή η διαρκής πρόοδος, υπάρχουν όρια τα οποία μπορεί να αποδειχθούν ανυπέρβλητα.

Η επιστήμη βασίζεται στην παρατήρηση, στο πείραμα, στη μέτρηση και στην επανάληψη. Τι συμβαίνει, όμως, όταν ένα φαινόμενο δεν αφήνει κανένα παρατηρήσιμο ίχνος; Όταν βρίσκεται πέρα από έναν θεμελιώδη φυσικό ορίζοντα; Ή όταν η ίδια η πράξη της μέτρησης μεταβάλλει αυτό που προσπαθούμε να εξετάσουμε;

Ορισμένες απαντήσεις μπορεί να είναι κρυμμένες σε περιοχές του Σύμπαντος από τις οποίες κανένα σήμα δεν μπορεί να φτάσει έως εμάς. Άλλες μπορεί να απαιτούν πειράματα που είναι πρακτικά ή ηθικά αδύνατο να πραγματοποιηθούν. Υπάρχουν ακόμη ερωτήματα που ίσως δεν μπορούν να απαντηθούν επειδή τα απαραίτητα στοιχεία έχουν χαθεί οριστικά στο παρελθόν.

Και υπάρχει μια ακόμη πιο παράξενη κατηγορία: τα «άγνωστα άγνωστα». Πρόκειται για φαινόμενα που δεν έχουμε ανακαλύψει και ερωτήματα που δεν είμαστε ακόμη σε θέση ούτε καν να διατυπώσουμε.

Μια αλήθεια που διαρκώς εξελίσσεται

Η πιθανότητα να υπάρχουν ερωτήματα χωρίς οριστική απάντηση μπορεί να φαίνεται απογοητευτική. Δεν αποτελεί, όμως, αποτυχία της επιστήμης. Αντίθετα, αποκαλύπτει την πραγματική φύση της.

Η επιστήμη δεν υπόσχεται ότι θα προσφέρει την πλήρη και τελεσίδικη αλήθεια για τα πάντα. Υπόσχεται κάτι διαφορετικό: ότι θα εξετάζει συστηματικά τα διαθέσιμα στοιχεία, θα διορθώνει τα λάθη της και θα αναθεωρεί τις εξηγήσεις της όταν εμφανίζονται καλύτερες.

Κάθε επιστημονική θεωρία είναι ταυτόχρονα ένα επίτευγμα και ένα σημείο εκκίνησης. Η νευτώνεια φυσική δεν έγινε άχρηστη όταν εμφανίστηκε η σχετικότητα, όπως και η γενική σχετικότητα δεν ακυρώνεται επειδή δεν έχει ακόμη συμφιλιωθεί πλήρως με την κβαντομηχανική. Κάθε θεωρία λειτουργεί μέσα σε συγκεκριμένα όρια και μας οδηγεί προς το επόμενο ερώτημα.

Πηγή: Scientific American