Ο Δημήτρης Μέλισσας, Καθηγητής ΕΜΠ, γράφει για την προστασία του περιβάλλοντος, τον χωροταξικό σχεδιασμό και τη βιώσιμη ανάπτυξη στην εποχή της κλιματικής κρίσης.
Η σημασία του άρθρου 24 για το περιβάλλον, τον πολεοδομικό σχεδιασμό και την ανάπτυξη, μέσα στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής.
Από την πρώτη παράγραφο του άρθρου 24 του Συντάγματος προκύπτει η κρατική υποχρέωση προστασίας του περιβάλλοντος που παρέχει σε κάθε πολίτη το δικαίωμα να απαιτήσει τη λήψη αναγκαίων μέτρων.
Η παραπάνω σκέψη ενισχύεται και από το γεγονός ότι τόσο το ΣτΕ όσο και τα Διοικητικά Εφετεία ερμηνεύουν την προθεσμία και το έννομο συμφέρον ευρύτατα σε όλες τις περιβαλλοντολογικές και σε αρκετές πολεοδομικές ένδικες διαφορές, όπως η πεζοδρόμηση της Πανεπιστημίου και η μεγάλη ανάπτυξη του Ελληνικού, έτσι ώστε να μην συνιστούν εμπόδιο στην περαιτέρω εξέταση της ουσίας μιας υπόθεσης.
Η πρόληψη, η αρχή της προφύλαξης και οι υπόλοιπες αρχές με όχημα την περιβαλλοντολογική αδειοδότηση έργων και δραστηριοτήτων επιδιώκουν να διασφαλίσουν την αειφόρο ανάπτυξη, δηλαδή την ακεραιότητα των οικοσυστημάτων και των περιβαλλοντολογικών πόρων που κληρονομήσαμε από τους γονείς μας και απολαμβάνουμε και να το παραδώσουμε στις επόμενες γενεές.
Στις παραγράφους 2-5 του άρθρου 24 η κρατική υποχρέωση προστασίας του περιβάλλοντος στενά συνδέεται και αλληλεξαρτάται με την κρατική υποχρέωση του σχεδιασμού τόσο σε χωροταξικό όσο και σε πολεοδομικό επίπεδο. Η κρατική υποχρέωση του πολεοδομικού-χωροταξικού σχεδιασμού προκύπτει από ένα πλέγμα νομοθετημάτων που έχουν ερμηνευτεί από τη νομολογία του ΣτΕ, με το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα την εκτός σχεδίου δόμηση, η δόμηση επιτρέπεται όταν ένα γήπεδο έχει 25μ πρόσωπο σε δρόμο, ο οποίος έχει διαμορφωθεί με κρατικό σχεδιασμό και απαγορεύεται οποιαδήποτε διαμόρφωση δρόμου με πρωτοβουλία του δημοτικού συμβουλίου, του δημάρχου ακόμα και εάν είναι για το συμφέρον της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Στην εντός σχεδίου δόμηση ο κρατικός χαρακτήρας του σχεδιασμού επικυρώθηκε με τις αποφάσεις για το ΝΟΚ του ΣτΕ, που το Δικαστήριο δέχθηκε ότι οι όροι και οι περιορισμοί δόμησης διαμορφώνονται μόνο με κρατικό σχεδιασμό και όχι με την ιδιωτική βούληση που κάνει χρήση των διατάξεων του νέου οικοδομικού κανονισμού για τη διαμόρφωση των όρων και περιορισμών δόμησης ενός κτηρίου εξατομικευμένα.
Η αλληλεξάρτηση πολεοδομικού και προληπτικής προστασίας του περιβάλλοντος προκύπτει από αρκετές αποφάσεις του ΣτΕ που επισημαίνουν ότι οι δύο αυτές υποχρεώσεις προδήλως αλληλεξαρτώνται με τέτοιο τρόπο, ώστε να μην νοείται προστασία του περιβάλλοντος χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό και αντιστρόφως1. Εξάλλου και η Ευρωπαϊκή Νομολογία και Νομοθεσία για το περιβάλλον, όπως έχει ενσωματωθεί στην ελληνική έννομη τάξη, συσχετίζει και αλληλεξαρτά κάθε σχεδιασμό χωροταξικό με την αξιολόγηση των περιβαλλοντολογικών επιπτώσεων, που είναι η στρατηγική μελέτη περιβαλλοντολογικών επιπτώσεων που υποχρεωτικά συνοδεύει κάθε χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό2.
Τέλος, τα άρθρα 24 παρ.1 σε συνδυασμό με τα άρθρα 117 παρ.3 και 4 επιδιώκουν να διαφυλάξουν την προστασία του δάσους και της αναδάσωσης και αναγορεύουν το δασικό περιβάλλον σε συνταγματικά προστατευόμενο αγαθό.
Ζούμε σε μια εποχή ταχύτατων αλλαγών στο περιβάλλον, κλιματική κρίση, κλιματική αλλαγή, υπερθέρμανση του πλανήτη, φυσικές καταστροφές, ενεργειακά ζητήματα, ένταση στη βιοποικιλότητα και στον παράκτιο και νησιωτικό χώρο.
Συνάμα 300 Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια εκπονούνται σε ολόκληρη τη χώρα που θα ολοκληρωθούν μέσα στο 2026 και θα τη δόμηση και την προστασία του περιβάλλοντος σε όλες τις δημοτικές ενότητες της χώρας.
Το ερώτημα που γεννιέται είναι εάν τυχόν το άρθρο 24 θα πρέπει να συμπληρωθεί με μία αναφορά στη κλιματική κρίση ή αλλαγή ή μια φράση για την επιτάχυνση των επενδύσεων.
Μήπως όμως η προστασία του περιβάλλοντος και η επιτάχυνση των επενδύσεων συναρτάται άμεσα και από την ποιότητα των τοπικών πολεοδομικών σχεδίων ή των ειδικών πολεοδομικών σχεδίων για τις NATURA που εκπονούνται σε όλη τη χώρα και κυρίως από την πληρότητα της υλοποίησης του ουσιαστικού και ρυθμιστικού περιεχομένου τους;
Μήπως δηλαδή η περιβαλλοντολογική προστασία επιτυγχάνεται με την αρτιότερη και κυρίως ταχύτερη θέσπιση των ειδικών περιβαλλοντολογικών μελετών για τις δεκατρείς περιοχές ΝΑTURA 2000 που καλύπτουν όλη τη χώρα που, αν και η εκπόνησή τους έχει ξεκινήσει εδώ και πέντε χρόνια, δεν έχουν ακόμα και αν υποβληθεί το π.δ. προς επεξεργασία στο ΣτΕ;
Συνάμα τι έχει γίνει για τα ζητήματα του αντιπλημμυρικού σχεδιασμού, της διαχείρισης των υδάτινων πόρων της λειψυδρίας, που ακόμα δεν έχουν υλοποιηθεί με τεράστιες επιπτώσεις σε κάθε βροχόπτωση στην Αττική ή στον Θεσσαλικό κάμπο;
Μια οποιαδήποτε προσθήκη ή συμπλήρωση στο άρθρο 24 που θα λάμβανε χώρα για την ασφαλέστερη και ταχύτερη ανάπτυξη και επιτάχυνση των επενδύσεων μήπως στην πραγματικότητα θα υποτιμούσε όλα τα νομοθετήματα που θεσπίστηκαν αποκλειστικά και μόνο αποκλειστικά και μόνο από το 2010 έως 2020, όπως π.χ. τα ειδικά σχέδια χωρικής ανάπτυξης δημοσίων ακινήτων, τα ειδικά σχέδια χωρικής ανάπτυξης στρατηγικών επενδύσεων, το ειδικό πολεοδομικό σχέδιο, οι περιοχές οργανωμένης ανάπτυξης τουρισμού κ.λπ., για να ανανοηματοδοτήσουν την ελληνική οικονομία και να υπερβούν την αδυναμία των βασικών μέχρι τότε νομοθετημάτων όπως ήταν το 1337/1983 και ο 2508/997.
Μόνο μια προσθήκη στο άρθρο 24 του Συντάγματος για την επιτάχυνση των επενδύσεων δεν μπορεί να κινητοποιήσει τις ανομολόγητες γραφειοκρατικές αγκυλώσεις που αποτελούν την κύρια αιτία καθυστέρησης κάθε επιχειρηματικής πρωτοβουλίας και δραστηριότητας.
Προτείνεται στη θεωρία από ιδιαίτερα αξιόλογους συναδέλφους η προσθήκη σχετικής παραγράφου για την διαχείριση της κρίσης του κλίματος για την ανάδειξη της κατ’ εξοχήν διαγενεακής διάστασής του έτσι ώστε να αποτραπούν ανεπανόρθωτες βλάβες3 ή η σύσταση ανεξάρτητων αρχών και η αναγκαιότητα για διαμόρφωση ενός κατάλληλου συνταγματικού πλαισίου για την προστασία του κλίματος4.
Μόνο που για την προστασία του κλίματος και των προκλήσεων και συνεπειών από φυσικές καταστροφές, όπως στη Μάνδρα, στο Μάτι, υπερχείλιση του Έβρου πριν 2 εβδομάδες, το φαινόμενο Ντάνιελ πριν 3 χρόνια στον Βόλο και στη Θεσσαλία, το μεγάλο ζήτημα που αναδείχθηκε ήταν ότι δεν υλοποιήθηκαν και δεν εφαρμόστηκαν οι νόμοι που είχαν θεσπιστεί σε χωροταξικό, πολεοδομικό και περιβαλλοντολογικό επίπεδο.
Μήπως η κλιματική κρίση μπορεί να μετριαστεί και με την ολοκλήρωση των ειδικών πολεοδομικών σχεδίων για τις ΑΠΕ που εκπονείται εδώ και έξι χρόνια, τα θαλάσσια χωροταξικά σχέδια για το βόρειο και νότιο Αιγαίο, την ολοκλήρωση του εθνικού προγράμματος για τα υπεράκτια αιολικά πάρκα δεδομένου ότι ο χερσαίος χώρος για τις ΑΠΕ έχει πλέον εξαντληθεί η φέρουσα ικανότητά του; Οι καθυστερήσεις στην υλοποίηση βασικών συνταγματικών επιταγών, όπως η θέσπιση χωροταξικών πλαισίων, η κατάρτιση δασικών χαρτών και η κτηματογράφηση, δημιουργούν προβλήματα αξεπέραστα για την προοπτική ανάπτυξης της χώρας5.
Νομίζω ότι σήμερα δεν χρειαζόμαστε καμμία προσθήκη στο άρθρου 24 ούτε για την κλιματική κρίση ούτε για την επιτάχυνση των επενδύσεων.
Για να συνεχιστεί ένας δημιουργικός διάλογος της νομολογίας με έρεισμα το άρθρο 24 του Συντάγματος όπως επισημαίνει ο Αντιπρόεδρος του 5ου Τμήματος κος Χρήστος Ντουχάνης6, βασική προϋπόθεση είναι ότι η Πολιτεία δεν θα μείνει άπρακτη για τα ζητήματα αιχμής τόσο του περιβάλλοντος όπως και της κλιματικής αλλαγής, της υπέρβασης της φέρουσας ικανότητας και για τις επιπτώσεις του υπερτουρισμού και της βραχυχρόνιας μίσθωσης ως μία αυτοτελής τουριστικά χρήση που διαλύει τον κοινωνικό ιστό.
Είναι επομένως καλοδεχούμενη κάθε θεωρητική πρόταση από επίσης αξιόλογους θεωρητικούς, για την ανάγκη τροποποίησης του νομοθετικού πλαισίου του Ν.4414 /2016 έτσι ώστε να καταρτίζονται σχέδια προσαρμογής κλιματικής αλλαγής για κάθε ζώνη αντί για την περιφέρεια7 καθώς επίσης στην ενίσχυση των πολιτικών επιλογών μετριασμού της κλιματικής αλλαγής με τον σχεδιασμό8.
Συνάμα και η Πολιτεία δεν μπορεί να διαμορφώνει με τα νομοθετήματα της ένα μοναδικό εργαλείο παγκοσμίως, όπως είναι ο ΝΟΚ που να θεσπίζει όρους και περιορισμούς δόμησης, όπως είναι ο όγκος, το ύψος χωρίς να λαμβάνει υπόψη τη γεωφυσικότητα του εδάφους και το σχεδιασμό μιάς περιοχής9, διότι όποιος κτίζει με το σχεδιασμό μιας πόλης (ΓΠΣ ΤΠΣ) 5 ορόφους και με τα μπόνους της μη προσμέτρησης ανοικοδομεί 8, τότε δεν καταστρατηγείται μόνο το άρθρο 24 αλλά και το άρθρο 17 του Συντάγματος, διότι απομειώνεται η ιδιοκτησία των υπολοίπων διότι από την 8οροφη οικοδομή στερούνται των φωτισμό, τον ήλιο, τον αερισμό, κ.λ.π.
Περαιτέρω, το δικαίωμα στο χώρο απορρέει μεν από το άρθρο 17 αλλά αποκτά διαδικαστική και δικονομική αυτοτέλεια μόνο υπό το πρίσμα του άρθρου 24 στο βαθμό που μπορεί να λειτουργήσει ως θεσμικό εργαλείο συμπληρωματικό του δικαιώματος στο περιβάλλον10.
Διότι η αρμονική συμβίωση του 24 με το 17 «ενισχύει τη συμμετοχική διαδικασία στο σχεδιασμό, αμφισβητεί δικαστικά πράξεις ή παραλείψεις της διοίκησης, διευρύνει τα μέσα προστασίας της ιδιοκτησίας και κυρίως προκαλεί την επαγρύπνηση των ιδιοκτητών και των υποψηφίων ιδιοκτητών, σχετικά με τις ενέργειες που υποβαθμίζουν συνολικά τον χώρο για τον οποίο αυτοί ενδιαφέρονται.».
Τελικά, μήπως η μη εφαρμογή του νόμου είναι η αποδοχή του νόμου είναι μια μορφή κρίσης της πολιτικής στο βαθμό που από το 1855 με τις συνεχείς τακτοποιήσεις των αυθαίρετων οικοδομών στην οδό Μπενάκη, στο κέντρο των Αθηνών, με τα 133 νομοθετήματα από το 1923-1985 τακτοποιούνταν οι παρανομίες που έχουν διαπράξει οι πρόσφυγες της μικρασιατικής καταστροφής αντί να χωροθετηθούν νόμιμες κατοικίες με βάση το ΝΔ του 1923, που συνεχίστηκαν οι τακτοποιήσεις και νομιμοποιήσεις με τον νόμο του Τρίτση 1985 καθώς επίσης και με τον νόμο του 201111;
Μήπως τελικά αντί για προσθήκες στο άρθρο 24 το μόνο που χρειάζεται είναι η εφαρμογή της πολεοδομικής και περιβαντολογικής νομοθεσίας, όπως ερμηνεύει το ΔΕΕ και το ΣτE και των αντίστοιχων σχεδιασμών έτσι ώστε να προστατευθεί όλη η χώρα από τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, τις φυσικές καταστροφές και να επιταχυνθούν οι επενδύσεις; Διότι μόνο η τήρηση του πολεοδομικού, χωροταξικού και περιβαντολογικού σχεδιασμού εγγυάται την ασφάλεια του δικαίου και των επενδύσεων.
Το Σύνταγμα δεν είναι ούτε νέος Οικοδομικός Κανονισμός, που έχει τροποποιηθεί 108 φορές από τη θέσπισή του, δηλαδή από το 4067/2012 ούτε όπως ο νόμος/Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας που θα εξειδικεύει τα πάντα αλλά ένα ευρύτατο πλαίσιο συναίνεσης όλων τον οικονομικών, κοινωνικών, περιβαντολογικών και αναπτυξιακών δυνάμεων.
Οι διατάξεις του άρθρου 24 του Συντάγματος, όπως ισχύουν σήμερα, δεν εμποδίζουν την οικονομική ανάπτυξη. Πάγια το ΣτΕ δέχεται ότι το άρθρο 24 εφαρμόζεται σε συνδυασμό με το άρθρο 106 που αναφέρεται στην οικονομική ανάπτυξη. Η δυνατότητα αυτή αναγνωρίζεται καταρχήν από τη νομολογία σε περιπτώσεις όπως η δημιουργία αιολικών πάρκων ή η άσκηση λατομικής ή μεταλλευτικής δραστηριότητας.
Σημειώσεις
Κ.Μενουδάκος, Προστασία του περιβάλλοντος στο ελληνικό δημόσιο δίκαιο, Νόμος και Φύση, 1997 σ.9-21
Ο Δημήτρης Μέλισσας, Καθηγητής ΕΜΠ, γράφει για την προστασία του περιβάλλοντος, τον χωροταξικό σχεδιασμό και τη βιώσιμη ανάπτυξη στην εποχή της κλιματικής κρίσης.
17°
