To νέο Υπουργείο Έρευνας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης ως μία πραγματική θεσμική τομή - Τι ισχύει στην Ευρώπη, τι μπορεί να γίνει στην Ελλάδα
Ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ανακοίνωσε για πρώτη φορά δημόσια τον Σεπτέμβριο του 2025 στο Bio3 Forum 2025 την πρόθεση του για τη δημιουργία ενός Υπουργείου αφιερωμένου στην Έρευνα που θα περιλαμβάνει και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Στόχος αυτού του υπουργείου θα είναι η ενοποίηση του χώρου της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με τον κατακερματισμένο χώρο της Έρευνας. Η εξαγγελία αυτή δείχνει την πρόθεση της κυβέρνησης να μετασχηματίσει την τριτοβάθμια εκπαίδευση που αποτελεί μέχρι και σήμερα σχεδόν αποκλειστικά κρατική αρμοδιότητα.
Αυτή η συζήτηση δεν αποτελεί μια ακόμα Ελληνική ιδιομορφία. Σε όλη την Ευρώπη, τα κράτη πειραματίζονται εδώ και δεκαετίες με διαφορετικά θεσμικά μοντέλα, προσπαθώντας να απαντήσουν στο πώς μπορεί να οργανωθεί αποτελεσματικά η ανώτατη εκπαίδευση και η έρευνα έτσι ώστε η κάθε χώρα ξεχωριστά αλλά και συλλογικά η Ευρώπη να βγει νικήτρια στην εποχή των παγκόσμιων ανταγωνισμών με σκοπό την προσέλκυση υψηλής ειδίκευσης ανθρώπινου κεφαλαίου και χρηματοδότησης που τελικά θα μετασχηματιστούν σε τεχνολογική υπεροχή.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, υπάρχουν δύο κατηγορίες χωρών. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν χώρες όπου όλες οι βαθμίδες της εκπαίδευσης υπάγονται σε ένα ενιαίο υπουργείο. Για παράδειγμα, στην Ισπανία το υπουργείο Ministerio de Educación, Formación Profesional y Deportes καλύπτει το σύνολο της εκπαίδευσης, ενώ η έρευνα είναι κάτω από ξεχωριστό χαρτοφυλάκιο. Αντίστοιχα, στην Ιταλία, το Ministero dell’Istruzione e del Merito διαχειρίζεται την εκπαίδευση στο σύνολο της ενώ η πολιτική στον χώρο της έρευνας ασκείται κυρίως μέσω ενός παράλληλου θεσμικού σχήματος. Το προφανές πλεονέκτημα αυτού του παραδοσιακού μοντέλου είναι η θεσμική συνέχεια και η ενιαία παιδαγωγική δομή. Το μειονέκτημα είναι ότι η τριτοβάθμια εκπαίδευση συχνά υποβαθμίζεται σε σχέση με τις ανάγκες της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, ανταγωνιζόμενη για θεσμική προσοχή και χρηματοδότηση με τα σχολεία των διαφόρων βαθμίδων και έτσι τελικά δυσκολεύεται να λειτουργήσει ως ουσιαστικός μοχλός ανάπτυξης.
Στην δεύτερη κατηγορία των ευρωπαϊκών χωρών που είναι προς το παρόν σαφώς πιο ολιγομελής ανήκουν χώρες που έχουν κάνει την στρατηγική επιλογή ενοποίησης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με την έρευνα. Στη Γαλλία, το Ministère de l'Enseignement supérieur, de la Recherche et de l'Espace έχει κεντρικό ρόλο στον σχεδιασμό της εθνικής ερευνητικής πολιτικής που ενοποιεί τον ερευνητικό χώρο ανάμεσα στα διάφορα ερευνητικά ινστιτούτα και πανεπιστήμια. Στη Δανία, το Ministry of Higher Education and Science συνδέει άμεσα τα πανεπιστήμια με τα ερευνητικά κέντρα δίνοντας έμφαση στις πολιτικές προσέλκυσης εργατικού δυναμικού υψηλής ειδίκευσης. Ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα έχουν τα παραδείγματα της Σλοβενίας και της Πολωνίας. Παρά το μικρό της πληθυσμιακό μέγεθος, η Σλοβενία δημιούργησε σχετικά πρόσφατα, το 2023, το Ministry of Higher Education, Science and Innovation ακριβώς για να ενώσει πανεπιστήμια, έρευνα και καινοτομία σε ένα συνεκτικό πλαίσιο. Η Πολωνία, μέσω του Ministers of Science and Higher Education (2023), κατόρθωσε να εφαρμόσει συντονισμένες μεταρρυθμίσεις όπως η ανταγωνιστικότητα των μισθών, προσέλκυση διεθνούς χρηματοδότησης για την έρευνα και εισαγωγή ενός αξιόπιστου συστήματος αξιολόγησης, αναβαθμίζοντας αισθητά τη διεθνή θέση των πανεπιστημίων της μέσα σε λίγα χρόνια.
Το κοινό στοιχείο αυτών των Ευρωπαικών χωρών δεν είναι απλώς η θεσμική ενοποίηση της έρευνας και της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Είναι η αναγνώριση ότι μαζί αποτελούν ένα ενιαίο πεδίο άσκησης κρατικής πολιτικής και όχι αποσπασματικά διοικητικά πεδία ενός βραδυκίνητου και πεπαλαιωμένου κρατικού μηχανισμού. Αντίθετα, στην Ελλάδα, η πραγματικότητα παραμένει κατακερματισμένη. Τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα, οι μηχανισμοί χρηματοδότησης, οι πολιτικές που αφορούν το επιστημονικό δυναμικό και η διεθνοποίηση της εκπαίδευσης κινούνται συχνά σε παράλληλες τροχιές. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που ενώ μεν αποτελείται κατά τεκμήριο από υψηλής ποιότητας ανθρώπινο κεφάλαιο, έχει δε χαμηλή απόδοση και χαρακτηριστικές δυσλειτουργίες.
Ένα ενιαίο Υπουργείο Έρευνας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης θα μπορούσε να αλλάξει αυτή την εικόνα, όχι θεωρητικά αλλά πρακτικά. Θα μπορούσε να υλοποιήσει πολύ συγκεκριμένες πολιτικές όπως τη διαμόρφωση ανταγωνιστικών μισθολογίων, την παροχή ελκυστικών ερευνητικών πακέτων χρηματοδότησης (start-up packages)σε νεοπροσλαμβανόμενους πανεπιστημιακούς, τη διεθνοποίηση των διαδικασιών πρόσληψης και εξέλιξης, την καθιέρωση σταθερού ετήσιου προγραμματισμού χρηματοδότησης της έρευνας, την ουσιαστική ενίσχυση της μεταφοράς τεχνολογίας και πολλά άλλα που θα έχουμε την ευκαιρία να συζητήσουμε μέσα από τις φιλόξενες στήλες της Athens Voice. Πολιτικές που σήμερα είτε καθυστερούν είτε αδυνατούν να εφαρμοστούν (και) λόγω διοικητικής πολυδιάσπασης.
Το νέο υπουργείο δεν πρέπει να εξαντληθεί σε μια απλή αναδιάταξη αρμοδιοτήτων. Το όραμα του και οι στόχοι του πρέπει να γίνουν κτήμα της ευρύτερης ερευνητικής κοινότητας και η στελέχωση του πρέπει να περιλαμβάνει τα καλύτερα στελέχη του κρατικού μηχανισμού και όχι ανθρώπους που είναι συνηθισμένοι στις παλιές πρακτικές. Από τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του πρέπει να εκπονήσει ένα συνεκτικό εθνικό σχέδιο έρευνας, ένα σταθερό πλαίσιο χρηματοδότησης, ξεκάθαρες παρεμβάσεις για το ανθρώπινο δυναμικό ώστε να στείλει ένα ξεκάθαρο μήνυμα αξιοπιστίας προς την διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα. Οι πρώτοι 12 μήνες θα είναι καθοριστικοί για το αν θα παραχθούν απτά αποτελέσματα.
Το διακύβευμα δεν είναι το αν το Ελληνικό κράτος θα αποκτήσει ένα ακόμη υπουργείο. Έχουμε ήδη αρκετά και ένα ακόμα δεν θα κάνει διαφορά, θετική ή αρνητική. Το πραγματικό διακύβευμα είναι αν θα τολμήσει η Ελληνική κυβέρνηση να του αναθέσει συλλογικά τον ρόλο του στρατηγικού εγκεφάλου της χώρας στον τομέα της γνώσης. Αν το κάνει, μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά το αναπτυξιακό μοντέλο της χώρας μας. Αν όχι, θα πρόκειται απλώς για μια ακόμη χαμένη ευκαιρία σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου «οι καιροί ου μενετοί».
17°
