Η απώλεια μνήμης δεν είναι τελικά αναπόφευκτη συνέπεια της ηλικίας; Οι επιστήμονες που μελετούν τους SuperAgers πιστεύουν πως ίσως η απάντηση είναι πιο σύνθετη απ' όσο νομίζαμε
Η ερώτηση ήρθε ξαφνικά, πέντε μόλις λεπτά πριν φτάσουμε στο σπίτι μας στο Čakovice, λίγο έξω από την Πράγα. Είχε προηγηθεί μια πτήση δυόμισι περίπου ωρών από την Αθήνα και άλλα σαράντα λεπτά διαδρομής από το αεροδρόμιο. Ήταν μεσημέρι, η ώρα που δεν χάνει ποτέ τον σύντομο ύπνο του, ενώ είχε να μας επισκεφθεί δύο ολόκληρα καλοκαίρια.
«Πού πήγε η πινακίδα που λέει BILLA;»
Κοιτάζοντας έξω από το παράθυρο, κατάλαβε αμέσως ότι βρισκόμασταν πια σχεδόν στη γειτονιά μας. Παρατήρησε όμως και πως έλειπε η μεγάλη πινακίδα του σούπερ μάρκετ, εκείνη που βρισκόταν περίπου τριακόσια μέτρα πριν από το κατάστημα. Εκείνη η μικρή παρατήρηση γέννησε μέσα μου μια μεγάλη απορία. Τι γνωρίζει σήμερα η επιστήμη για τους ανθρώπους που φτάνουν σε τόσο προχωρημένη ηλικία χωρίς να χάνουν τη μνήμη τους; Ο πατέρας μου είναι 96 ετών.
Δεν ήταν, βέβαια, η πρώτη φορά που με εντυπωσίαζε η μνήμη του. Εδώ και χρόνια, στις καθημερινές μας τηλεφωνικές συνομιλίες, φέρνει συχνά στην κουβέντα κάποια ιστορία που ξεκινά πριν από εβδομήντα ή και ογδόντα χρόνια, για να καταλήξει ξαφνικά σε ένα ταξίδι που κάναμε πριν από λίγα μόλις χρόνια ή σε κάποιο γεγονός της σημερινής επικαιρότητας.
Συνηθίζουμε να λέμε πως, όσο μεγαλώνει ένας άνθρωπος, θυμάται όλο και πιο έντονα το μακρινό παρελθόν, ενώ οι πιο πρόσφατες αναμνήσεις αρχίζουν να ξεθωριάζουν. Η εμπειρία μου με τον πατέρα μου, όμως, με κάνει να αναρωτιέμαι αν αυτή η εντύπωση ισχύει πάντα.
Η απώλεια μνήμης δεν είναι τελικά αναπόφευκτη συνέπεια της ηλικίας;
Άρχισα να ψάχνω. Και ανακάλυψα ότι η ίδια ακριβώς απορία απασχολεί σήμερα ερευνητικές ομάδες σε όλο τον κόσμο. Για πολλά χρόνια οι επιστήμονες προσπαθούσαν να καταλάβουν πώς γερνά ο εγκέφαλος και τι αλλάζει όταν εμφανίζονται ασθένειες όπως η νόσος Αλτσχάιμερ. Τα τελευταία όμως χρόνια άρχισαν να στρέφουν το βλέμμα τους και προς την αντίθετη κατεύθυνση. Αντί να μελετούν μόνο όσους χάνουν τη μνήμη τους, αναζητούν και ανθρώπους που, παρά την προχωρημένη ηλικία τους, τη διατηρούν σε αξιοσημείωτο βαθμό.
Η αλλαγή αυτή στην οπτική είναι πολύ πιο σημαντική απ' όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά. Αντί να αναζητούν μόνο τους μηχανισμούς που οδηγούν στη γνωστική έκπτωση, οι ερευνητές προσπαθούν πλέον να κατανοήσουν και εκείνους που προστατεύουν τον εγκέφαλο από αυτήν. Μελετούν ανθρώπους ηλικίας ογδόντα, ενενήντα ή και περισσότερων ετών, οι οποίοι εξακολουθούν να έχουν εξαιρετική μνήμη. Τους παρακολουθούν για χρόνια, αξιολογούν συστηματικά τη μνήμη και τις άλλες γνωστικές τους λειτουργίες και εξετάζουν τον εγκέφαλό τους με μαγνητικές τομογραφίες και άλλες σύγχρονες μεθόδους. Η ελπίδα τους είναι ότι οι απαντήσεις δεν βρίσκονται μόνο σε όσους νοσούν, αλλά και σε όσους γερνούν με διαφορετικό τρόπο.
Οι ηλικιωμένοι αυτοί είναι γνωστοί σήμερα στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία ως SuperAgers. Ο όρος επινοήθηκε από ερευνητές του Northwestern University στο Σικάγο για να περιγράψει ανθρώπους άνω των ογδόντα ετών που, σε δοκιμασίες μνήμης οι οποίες χρησιμοποιούνται διεθνώς στην κλινική πράξη και στην έρευνα, επιτυγχάνουν επιδόσεις αντίστοιχες με ανθρώπους είκοσι ή και τριάντα χρόνια νεότερους.
Σε ένα συνηθισμένο τεστ, για παράδειγμα, οι συμμετέχοντες καλούνται να ανακαλέσουν μια λίστα δεκαπέντε λέξεων έπειτα από λίγη ώρα. Ο μέσος ογδοντάχρονος θυμάται περίπου πέντε. Οι SuperAgers, κατά μέσο όρο, περίπου εννέα — επίδοση που αντιστοιχεί σε ανθρώπους ηλικίας πενήντα έως εξήντα ετών.
Βρήκα ιδιαίτερα συγκινητικό το ότι, όπως και η δική μου αναζήτηση, έτσι και το ίδιο το ερευνητικό πρόγραμμα γεννήθηκε από μια απλή παρατήρηση. Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, ερευνητές του Northwestern University μελέτησαν τον εγκέφαλο μιας 81χρονης γυναίκας, η οποία όσο ζούσε διατηρούσε εξαιρετική μνήμη και δεν παρουσίαζε καμία ένδειξη γνωστικής έκπτωσης. Όταν αργότερα εξέτασαν τον εγκέφαλό της, διαπίστωσαν ότι εμφάνιζε ελάχιστες μόνο από τις αλλοιώσεις που συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Η παρατήρηση αυτή οδήγησε σε μια σκέψη που, για την εποχή της, ήταν πραγματικά ανατρεπτική. Μήπως η σημαντική απώλεια μνήμης δεν αποτελεί αναπόφευκτη συνέπεια του γήρατος; Και μήπως, αντί να μελετούμε αποκλειστικά την ασθένεια, αξίζει να μελετήσουμε και όσους φαίνεται να γερνούν διαφορετικά;
Από εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε μια ερευνητική προσπάθεια που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Η έρευνα αυτή δεν θα μπορούσε να προχωρήσει χωρίς τη γενναιοδωρία των ίδιων των συμμετεχόντων. Πολλοί από αυτούς, εκτός από το ότι υποβάλλονται επί χρόνια σε εξετάσεις και δοκιμασίες μνήμης, έχουν ήδη δηλώσει την επιθυμία τους να δωρίσουν, μετά τον θάνατό τους, και τον εγκέφαλό τους στην επιστήμη. Έτσι, οι ερευνητές μπορούν να συγκρίνουν όσα παρατήρησαν όσο οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν με όσα αποκαλύπτονται αργότερα στο μικροσκόπιο. Είναι μια πράξη βαθιάς εμπιστοσύνης στην έρευνα και μια πολύτιμη προσφορά στις επόμενες γενιές.
Ύστερα από περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια μελετών, οι επιστήμονες γνωρίζουν πολύ περισσότερα απ' όσα γνώριζαν στην αρχή. Κανένα όμως εύρημα δεν προσφέρει ακόμη μια οριστική εξήγηση. Ίσως το πιο απρόσμενο είναι ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν είχαν όλοι τον ίδιο τρόπο ζωής. Κάποιοι ακολουθούσαν όλες τις γνωστές συμβουλές για υγιεινή ζωή. Άλλοι κάπνιζαν, έπιναν αλκοόλ, δεν γυμνάζονταν ιδιαίτερα ή είχαν περάσει περιόδους έντονου στρες. Ούτε η γενική κατάσταση της υγείας τους ήταν απαραίτητα καλύτερη από εκείνη άλλων συνομηλίκων τους. Με άλλα λόγια, οι ερευνητές δεν ανακάλυψαν κάποιο «μυστικό» που να εξηγεί από μόνο του την εξαιρετική τους μνήμη.
Η κοινωνικότητα ως προστασία;
Υπάρχει, ωστόσο, ένα χαρακτηριστικό που εμφανίζεται με αξιοσημείωτη συχνότητα. Πολλοί από τους SuperAgers περιγράφουν τον εαυτό τους ως ιδιαίτερα κοινωνικό. Απολαμβάνουν την παρέα των άλλων ανθρώπων, διατηρούν στενές προσωπικές σχέσεις και συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνική ζωή. Η κοινωνικότητα είναι από τα λίγα στοιχεία που επανέρχονται με συνέπεια, παρά τις μεγάλες διαφορές στον τρόπο ζωής τους. Σήμερα και άλλες ερευνητικές ομάδες εξετάζουν αν αυτή η παρατήρηση συνδέεται πράγματι με τη διατήρηση της μνήμης ή αν πρόκειται απλώς για ένα χαρακτηριστικό που συναντάται συχνότερα στους ανθρώπους αυτούς. Προς το παρόν, κανείς δεν μπορεί να απαντήσει με βεβαιότητα.
Δεν γνωρίζω αν η κοινωνικότητα μπορεί πράγματι να προστατεύει τη μνήμη. Ξέρω όμως ότι, διαβάζοντας αυτό το εύρημα, δεν μπορούσα να μη σκεφτώ τον πατέρα μου.
Είναι από εκείνους τους ανθρώπους που δεν χαίρονται πραγματικά κάτι αν δεν το μοιραστούν με κάποιον άλλο. Φέτος ήρθε στην Τσεχία μαζί με τη Μαρία, την Ουκρανή κυρία που τον φροντίζει τα τελευταία χρόνια. Για εκείνη ήταν το πρώτο της ταξίδι στη χώρα. Από την πρώτη κιόλας μέρα, η μεγάλη του αγωνία ήταν να της δείξει όσα είχε γνωρίσει ο ίδιος στις προηγούμενες επισκέψεις του. Σαν να πίστευε ότι η χαρά μιας διαδρομής, ενός τοπίου ή μιας ανάμνησης ολοκληρώνεται μόνο όταν τη μοιράζεσαι με κάποιον άλλο.
Από τότε που άρχισα να διαβάζω αυτές τις έρευνες, άρχισα να παρατηρώ τον πατέρα μου με διαφορετικό μάτι. Δεν πρόσεχα μόνο όσα θυμόταν, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θυμόταν. Συχνά φέρνει στην κουβέντα μια ιστορία από τη ζωή του. Άλλοτε θυμάται μια διαδρομή προς το Τρόοδος, πριν από εβδομήντα και πλέον χρόνια, με έναν φίλο που αποκοιμήθηκε στο τιμόνι κι εκείνος τον ξύπνησε έντρομος. Άλλοτε ένα απρόσμενο περιστατικό από ένα ταξίδι στις Βρυξέλλες ή στην Αυστρία, σαν να είχαν συμβεί μόλις χθες. Δεν είναι μόνο ότι θυμάται. Είναι ότι οι άνθρωποι, οι εικόνες και τα συναισθήματα εκείνων των στιγμών μοιάζουν να παραμένουν ζωντανά μέσα στις αναμνήσεις του.
Οι επιστήμονες, βέβαια, δεν περιορίστηκαν στη συμπεριφορά των συμμετεχόντων. Θέλησαν να δουν αν η εξαιρετική τους μνήμη αντανακλάται και στον ίδιο τον εγκέφαλο. Οι μαγνητικές τομογραφίες αποκάλυψαν ότι σε ορισμένες περιοχές ο εγκεφαλικός φλοιός τους παραμένει πιο παχύς απ' ό,τι θα περίμενε κανείς για την ηλικία τους. Το πιο εντυπωσιακό εύρημα αφορά μια περιοχή που σχετίζεται με τα συναισθήματα, τα κίνητρα και τις κοινωνικές σχέσεις. Σε αρκετούς SuperAgers η περιοχή αυτή εμφανίζει ακόμη και μεγαλύτερο πάχος από ό,τι σε ανθρώπους πενήντα ή εξήντα ετών, εύρημα που επιβεβαιώθηκε αργότερα και από άλλες ερευνητικές ομάδες.
Ύστερα από περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια έρευνας, ένα συμπέρασμα είναι σαφές: η ανθρώπινη γήρανση είναι πολύ πιο πολύπλοκη απ' όσο πίστευαν οι επιστήμονες. Δεν υπάρχει ακόμη μια απλή εξήγηση για το γιατί ορισμένοι άνθρωποι διατηρούν τη μνήμη τους σχεδόν ανέπαφη μέχρι τα βαθιά γεράματα, ενώ άλλοι όχι. Κάθε νέο εύρημα απαντά σε ένα ερώτημα, αλλά γεννά και καινούργια.
Σήμερα οι έρευνες δεν περιορίζονται πλέον σε ένα μόνο πανεπιστήμιο. Ερευνητικές ομάδες στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ευρώπη και στην Αυστραλία αναζητούν ανθρώπους με εξαιρετική γνωστική λειτουργία σε προχωρημένη ηλικία, συγκρίνουν τα ευρήματά τους και προσπαθούν να καταλάβουν αν πίσω από αυτές τις ξεχωριστές περιπτώσεις κρύβονται κοινοί βιολογικοί μηχανισμοί ή διαφορετικοί δρόμοι που οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα. Δεν αναζητούν πια το ένα «μυστικό» της καλής μνήμης. Προσπαθούν να κατανοήσουν πώς αλληλεπιδρούν η βιολογία, ο τρόπος ζωής, οι κοινωνικές σχέσεις και, ίσως, παράγοντες που ακόμη δεν γνωρίζουμε.
Οι ίδιοι οι ερευνητές υπενθυμίζουν ότι η προσπάθεια να κατανοήσουμε τα γηρατειά δεν άρχισε στα εργαστήρια. Από τον απαισιόδοξο Σαίξπηρ, που μιλούσε για «δεύτερη παιδική ηλικία και λήθη», μέχρι τον αισιόδοξο Κικέρωνα, που παρομοίαζε τον ηλικιωμένο με τον κυβερνήτη ενός πλοίου, ο άνθρωπος αναρωτιέται εδώ και αιώνες τι σημαίνει να γερνά κανείς.
Από τότε που άρχισα να διαβάζω αυτές τις μελέτες, συνειδητοποίησα ότι δεν άλλαξε μόνο ο τρόπος με τον οποίο βλέπω τη μνήμη. Άλλαξε και ο τρόπος με τον οποίο παρατηρώ τον πατέρα μου. Εκεί όπου παλαιότερα έβλεπα απλώς έναν άνθρωπο που θυμόταν πολλά, τώρα βλέπω έναν άνθρωπο που εξακολουθεί να παρατηρεί τον κόσμο, να ενδιαφέρεται για τους άλλους και να μετατρέπει τις αναμνήσεις του σε ιστορίες που θέλει να μοιραστεί.
Θα του μιλήσω για όσα έμαθα διαβάζοντας αυτές τις έρευνες. Ίσως χαμογελάσει με την ιδέα ότι άνθρωποι της ηλικίας του βρίσκονται σήμερα στο επίκεντρο της επιστημονικής προσοχής. Και είμαι σχεδόν βέβαιη ότι, πριν προλάβω να τελειώσω, θα μου διηγηθεί ακόμη μία ιστορία.
Τελικά, το σημαντικότερο που μου πρόσφερε αυτή η αναζήτηση δεν ήταν μόνο ότι έμαθα περισσότερα για τον εγκέφαλο και τη μνήμη. Ήταν ότι έμαθα να παρατηρώ διαφορετικά έναν άνθρωπο που νόμιζα πως γνώριζα όσο κανέναν άλλο. Τον πατέρα μου.
17°
