Η συζήτηση για καθολική απαγόρευση χρήσης των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης κάτω των 15 ετών ανοίγει κρίσιμα ερωτήματα για την ελευθερία, την ευθύνη και τον ρόλο του κράτους στην ψηφιακή εποχή
Η ομολογουμένως επιτυχημένη επίσκεψη του Γάλλου προέδρου στην Αθήνα την προηγούμενη εβδομάδα ανέδειξε τα πολλά σημεία σύμπλευσης Ελλάδας και Γαλλίας σε σειρά πολιτικών και στρατηγικών επιδιώξεων. Οι δύο ηγέτες δεν παρέλειψαν να αναφερθούν και στις κοινές δράσεις που αναλαμβάνουν σε ευρωπαϊκό επίπεδο ούτως ώστε να επιτύχουν απαγόρευση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών. Μπορούμε να επικροτήσουμε το γεγονός επιδίωξης κοινής ρύθμισης για το σύνολο της ΕΕ, ούτως ώστε να υπάρξει περισσότερη ομοιομορφία αλλά και ειδικό βάρος σε περίπτωση που θα χρειαστεί επιβολή μέτρων προς τις εταιρείες στις οποίες ανήκουν τα κοινωνικά δίκτυα. Πράγματι, οι ατελείωτες ώρες στο κινητό μπορεί για κάποιους να είναι ζημιογόνες.
Μήπως όμως η προσέγγιση είναι λανθασμένη; Μητέρα η ίδια δύο εφήβων, προβληματίζομαι έντονα για τον χρόνο που περνούν στο κινητό. Δεν θα εφάρμοζα όμως καθολική απαγόρευση ποτέ.
Ας απαριθμήσουμε σειρά προβληματισμών:
Το πρώτο πρόβλημα είναι ο πατερναλισμός του κράτους. Αντί να επιδιώξουμε μέσω της εκπαίδευσης να ετοιμάσουμε τα παιδιά για τη σωστή χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, επιβάλλουμε ολική απαγόρευση (σε κάποιες, όχι όλες τις εφαρμογές!). Πονάει κεφάλι, κόβει κεφάλι; Η εκπαίδευση θέλει χρόνο και επιμονή, αλλά δημιουργεί υπεύθυνους πολίτες που ξέρουν να χειρίζονται τα σύγχρονα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Εξάλλου, σύμφωνα με το παράδειγμα της Αυστραλίας, η απαγόρευση οδήγησε σε στροφή σε άλλες, μη ελεγχόμενες πλατφόρμες. Επίσης, αν οι έφηβοι γνωρίζουν ότι βρίσκονται εκτός νομιμότητας, όπως κι αν ορίζεται αυτή, τότε θα τείνουν να αποφύγουν να αναφέρουν περιπτώσεις όπου πραγματικά θα αντιμετωπίσουν επικίνδυνες καταστάσεις στα social media. Υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο να αποκρύψουν έτσι πραγματικά προβλήματα και να οδηγηθούν σε πιθανώς ολέθριες συνέπειες.
Άλλωστε, πώς να χειριστούμε την παραβίαση της νομιμότητας από έναν νομικά ακόμη ανεύθυνο ανήλικο; Η Γαλλική εθνοσυνέλευση είχε εξετάσει την νομική ευθύνη των γονέων. Θα καταστήσουμε τους γονείς νομικά υπεύθυνους αν τα παιδιά τους μπαίνουν στο Tiktok; Ποιός βλάπτεται από αυτή την ενέργεια, ούτως ώστε να δικαιολογείται η ποινική ευθύνη; Είναι αμφίβολο ότι βλάπτεται και ο ίδιος ο ανήλικος...Το Γαλλικό συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε μετ' επαίνων την πιθανότητα ποινικής ευθύνης των γονέων.
Η εφαρμογή Kids Wallet που έχει δημιουργηθεί δεν είναι τίποτα άλλο από μία ακόμη εφαρμογή που δίνει στους γονείς τον έλεγχο της χρήσης του κινητού των παιδιών τους: πόση και ποια ώρα, τί επιτρέπεται και τί όχι. Όλοι οι γονείς ξέρουμε ότι τέτοιες εφαρμογές υπάρχουν πολλές, με πρώτες πρώτες αυτές των ιδίων των εταιρειών, Google, Apple και Microsoft. Μετακυλίεται η ευθύνη στους γονείς. Οι γονείς όμως έχουν ήδη την ευθύνη της διαπαιδαγώγησης των παιδιών τους και μπορούν να επιλέξουν πώς θα χειριστούν το θέμα, να συζητήσουν, να επιβάλουν μέτρα. Καθολικές απαγορεύσεις είναι πολύ δύσκολο να ισχύσουν, ενώ εφαρμογές τύπου kids wallet θα έχουν την ίδια τύχη που έχουν και οι προγενέστερές τους: θα εφαρμοστούν όσο θέλουν και όσο αντέχουν οι γονείς.
Ακόμη χειρότερα: Είμαστε έτοιμοι να δεχθούμε ότι το κράτος θα ελέγχει τα τηλέφωνά μας; Και αν ναι, γιατί να μην ελέγχει και τι βιβλία διαβάζουμε; Γιατί να μην απαγορευτούν και τα μαχαίρια, αφού δυνητικά μπορούν να σκοτώσουν; Να πούμε στους γονείς ότι δεν πρέπει να κόβουν τα παιδιά κάτω των 15 ετών το ψωμί με το κουζινομάχαιρο; Ο δρόμος είναι πολύ ολισθηρός.
Κάποιες χώρες εφαρμόζουν την ηλεκτρονική ταυτοποίηση με βάση την ηλικία, υποχρεώνοντας τις εταιρείες παρόχους να επιβεβαιώνουν την ηλικία των χρηστών. Αυτή η προσέγγιση, πέραν της συγκέντρωσης δεδομένων που εξετάσαμε, περιλαβάνει ένα επιπλέον κίνδυνο: οι μικρές πλατφόρμες επικοινωνίας αδυνατούν οικονομικά να θεσπίσουν δικλίδες ελέγχου, με αποτέλεσμα να κλείσουν: Η Electronic Frontier Foundation, αμερικανική ΜΚΟ που ειδικεύεται στην προάσπιση των δικαιωμάτων ψηφιακής ιδιωτικότητας, ελευθερίας λόγου και καινοτομίας, αναφέρει ότι αυτή η απαίτηση έχει ως αποτέλεσμα φόρουμ επικοινωνίας όπως το Hamster forum, όπου παθιασμένοι ιδιοκτήτες χάμστερ ανταλλάσσουν εμπειρίες με τα ζωάκια τους, ή άλλες πλατφόρμες συζητήσεων για το τρέξιμο, κηπουρική και άλλα ανώδυνα, αναγκάζονται να κλείσουν και να κατευθύνουν το κοινό τους προς τους διαδικτυακούς κολοσσούς όπως το Instagram. Είναι αυτό που θέλουμε;
Ακόμη και αν υποθέσουμε ότι επιβάλλεται τελικά καθολική απαγόρευση, αυτό θα είναι κυρίως ένα ωραίο δωράκι στις εταιρείες στις οποίες ανήκουν οι πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων. Αν, με βάση τη νομοθεσία, δεν έχουν πρόσβαση σε αυτά οι κάτω των 15 ετών, τότε τί θα αποτρέψει τις εταιρείες να καταργήσουν τα έστω υποτυπώδη μέτρα ελέγχου περιεχομένου που εφαρμόζουν σήμερα; Αν ο πάροχος του περιεχομένου ξέρει ότι η νομοθεσία απαγορεύει την χρήση από τους εφήβους, τί τον κρατάει να αφαιρέσει όλα τα φίλτρα; Έτσι, γίναμε μάρτυρες της παράδοξης διαφήμισης του Instagram: «Το Instagram ζητά από την Ευρωπαϊκή Ένωση να θεσπίσει τον έλεγχο της ηλικίας των χρηστών και την γονική συναίνεση στα app stores».
Και εδώ είναι η ουσία: οι νομοθέτες αντί να ορίσουν τις εταιρείες ιδιοκτήτες ως δημιουργούς περιεχομένου και να απαιτήσουν από αυτούς τροποποίηση των αλγορίθμων και περιορισμό των εθιστικών πρακτικών αλλά και έλεγχο του περιεχομένου, επιμένουν να τις αντιμετωπίζουν ως απλά παρόχους, δηλαδή διαμεσολαβητές. Όταν εγώ ποστάρω ένα βιντεάκι, το Instagram είναι το μέσο μέσω του οποίου επικοινωνώ, αλλά δεν φέρει ευθύνη για το τί ποστάρω. Βέβαια, έχει τον απόλυτο έλεγχο: μπορεί να απαγορεύσει το βιντεάκι μου ή να το προωθήσει ή να το εντάξει σε μία λειτουργικότητα που θα εθίσει τους χρήστες να παραμείνουν περισσότερο συνδεδεμένοι. Αυτή η εθιστική παραμονή έχει ήδη αναγνωριστεί ως επιζήμια από τα δικαστήρια και μάλιστα στις ΗΠΑ. Δεν έχει όμως ακόμη περάσει στην εφαρμογή πολιτικής – παρά τις κατά καιρούς εξαγγελίες, και του Γάλλου προέδρου Μακρόν στην Αθήνα.
Κι όμως, όταν το κράτος θέλει μπορεί: στις ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ, το κράτος απαίτησε από Meta και Apple να κατεβάσουν ένα chat group και μία εφαρμογή αντίστοιχα που επέτρεπαν τον έλεγχο της δράσης της αστυνομίας ICE. Οι εταιρείες ανταποκρίθηκαν χωρίς καθυστέρηση· και το κράτος παραβίασε το θεμελιώδες δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση των πολιτών. Εδώ το παράδειγμα είναι πολύ διδακτικό: αφ’ ενός μεν ένα δημοκρατικό κράτος ασκεί ανεπίτρεπτο έλεγχο στις δραστηριότητες των πολιτών του (φανταστείτε να έχει και πλήρη γνώση σε πραγματικό χρόνο των διαδικτυακών δραστηριοτήτων τους, που λέγαμε παραπάνω), αφ’ ετέρου βεβαίως φαίνεται και η δύναμη του κράτους να απαιτήσει συμμόρφωση όταν θέλει.
Τέλος, δεν είναι δεδομένο ότι η χρήση των κοινωνικών δικτύων είναι επιζήμια στους εφήβους. Οι μελέτες καταλήγουν σε διαφορετικά συμπεράσματα ανάλογα με την ευαλωτότητα του εξεταζόμενου κοινού αλλά και την γεωγραφική περιοχή του πλανήτη μας. Σε κάποιους οι κοινωνικές και ψυχολογικές συνέπειες είναι βαρύτατες. Για τους περισσότερους η παρατεταμένη χρήση είναι επιζήμια, κυρίως ως προς την ποιότητα της καθημερινότητας, τις εναλλαγές δραστηριοτήτων, την καθιστική ζωή. Αλλά και οι παλαιότεροι περνούσαμε χρόνο με τους φίλους μας αλλιώς: με θυμάμαι να αλωνίζουμε άσκοπα στα Εξάρχεια, έτσι για να είμαστε παρέα με τους φίλους μας. Ίσως λοιπόν μας ξενίζει η παραμονή των εφήβων στα social, αλλά τις πιο πολλές φορές είναι μία διαφορετική μορφή κοινωνικοποίησης, παράλληλη με την πιο « πραγματική » ζωή. Η εξάρτηση αφορά λίγους και η πραγματική βλάβη ακόμη λιγότερους – πιθανότατα αυτούς που θα αντιμετώπιζαν κάποιο πρόβλημα έτσι κι αλλιώς.
Ορθώς η Γαλλία και η Ελλάδα πρέπει να αναζητήσουν κοινό τόπο ασφάλειας στον διαδικτυακό κόσμο για τα παιδιά. Μόνο η ΕΕ συνολικά μπορεί να επιβάλλει μέτρα στους διαδικτυακούς κολοσσούς. Η ισχύς εν τη ενώσει. Ο ΟΟΣΑ έχει προτείνει σειρά μέτρων για τη διαδικτυακή ασφάλεια των παιδιών μέσω του σχεδιασμού των διαδικτυακών εφαρμογών και χρήσεων. Αυτά περιλαμβάνουν σχεδιασμό και παροχή περιεχομένου ανάλογα με την ηλικία, παροχή επαρκών πληροφοριών και δυνατοτήτων προσφυγής και επανόρθωσης, ενίσχυση του διαδικτυακού αλφαβητισμού. Είναι προφανές ότι, μακριά από πυροτεχνήματα εντυπωσιασμού αλλά χαμηλής αποδοτικότητας και αμφιβόλου δημοκρατικής νομιμοποίησης, θα ήταν πιο χρήσιμο να επικεντρωθούμε στην εκπαίδευση και σε αυστηρότερους όρους λειτουργίας των εταιρειών ιδιοκτητών των social media.
17°
