Ιράν: Το αδιέξοδο του Ντόναλντ Τραμπ και η ανάγκη για έναν «άξονα λογικής»

Υπάρχουν στιγμές που η κρίση δεν προκύπτει μόνο από σύγκρουση συμφερόντων, αλλά από το χάσμα ανάμεσα στην ισχύ και την (αν)ικανότητα διαχείρισής της. Σήμερα ζούμε αυτήν ακριβώς τη στιγμή, λόγω της στάσης του Ντόναλντ Τραμπ προς το Ιράν: Μία υπερδύναμη με τεράστια στρατιωτικά μέσα, αλλά με ηγεσία που κινείται χωρίς στρατηγική συνοχή, χωρίς καθαρό στόχο και, κυρίως, χωρίς επίγνωση του τι μπορεί να πυροδοτήσει.

Τι έχουμε δει τις τελευταίες 3,5 εβδομάδες; Έναν πρόεδρο που μπήκε σε μια επικίνδυνη κλιμάκωση, πιστεύοντας ότι μπορεί να την ελέγξει με προσωπικές απειλές, εκβιασμούς και θεατρικές προθεσμίες, που αλλάζει την επόμενη ημέρα. Ο Τραμπ δήλωσε ότι, αν δεν ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ μέσα σε 48 ώρες, θα χτυπήσει τις κρίσιμες υποδομές του Ιράν – ηλεκτρικό ρεύμα, νερό, βασικά δίκτυα επιβίωσης. Όχι απλώς στρατιωτικούς στόχους, αλλά το νευρικό σύστημα μιας ολόκληρης κοινωνίας.

Όταν πέφτουν στο τραπέζι τέτοιου τύπου απειλές, το πρόβλημα είναι η γεωπολιτική τους μυωπία. Η καταστροφή ενεργειακών και υδάτινων υποδομών δεν μένει ποτέ εντός συνόρων – παράγει αλυσιδωτή αποσταθεροποίηση. Στο συγκεκριμένο σενάριο, η ιρανική απάντηση θα αφορούσε μονάδες αφαλάτωσης στον Κόλπο, κάτι που θα άνοιγε τον δρόμο για ανθρωπιστική κρίση με μετακινήσεις πληθυσμών, άρα ένα ογκώδες μεταναστευτικό κύμα, σε συνδυασμό με τον πανικό στις αγορές και τη βαθιά αστάθεια από τη Σαουδική Αραβία μέχρι τα Εμιράτα, κι από εκεί στην ευρύτερη περιοχή.

Ο Τραμπ μίλησε σαν να έχει απέναντί του έναν αντίπαλο που θα λυγίσει μπροστά στην απειλή. Στην πραγματικότητα, όμως, άνοιξε ένα μέτωπο το οποίο κανείς δεν ελέγχει πλήρως.

Αυτό ήταν το πρώτο μεγάλο αδιέξοδο του Τραμπ: Μίλησε σαν να έχει απέναντί του έναν αντίπαλο που θα λυγίσει μπροστά στην απειλή. Στην πραγματικότητα, όμως, άνοιξε ένα μέτωπο το οποίο κανείς δεν ελέγχει πλήρως. Κι όταν κατάλαβε το μέγεθος του κενού, αναγκάστηκε να υποχωρήσει, κάνοντας λόγο για εν εξελίξει διαπραγματεύσεις...

Το δεύτερο αδιέξοδο αφορά στον πολιτικό σκοπό της αμερικανικής εμπλοκής – δεν είναι σαφής. Η αλλαγή καθεστώτος; Η αποδυνάμωση του πυρηνικού προγράμματος; Η εξουδετέρωση βαλλιστικών δυνατοτήτων; Μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας στη Μέση Ανατολή; Μέσα σε όλα αυτά, ακούγονται διαφορετικές φωνές, αντικρουόμενες διατυπώσεις, δημόσια μηνύματα που αλλάζουν από μέρα σε μέρα. Όταν μια κυβέρνηση δεν μπορεί να απαντήσει με σαφήνεια στο γιατί πολεμά, τότε παράγει χάος (που το λες και φυσικό χώρο του Τραμπ).

Η έλλειψη στρατηγικής συνοχής επιτείνεται από την ταύτιση Τραμπ με τις επιδιώξεις του Ισραήλ και προσωπικά του Νετανιάχου. Σε αραβικές πρωτεύουσες υπάρχει η εντύπωση ότι το Ισραήλ μπορεί να θεωρεί πως κερδίζει σε κάθε εκδοχή της κρίσης. Είτε γιατί επιβάλλει τον εαυτό του ως απόλυτη περιφερειακή δύναμη, είτε γιατί ωθεί τις αραβικές χώρες σε αναγκαστική πρόσδεση μαζί του, είτε γιατί η αποσταθεροποίηση του Κόλπου δεν θεωρείται κατ’ ανάγκην αρνητική σε κύκλους που βλέπουν τις χώρες αυτές ως ανταγωνιστικούς πόλους επιρροής στην Ουάσιγκτον.

Ο Τραμπ, όπως έχει γίνει σαφές, δεν ακολουθεί κάποιον επεξεργασμένο σχεδιασμό. Το πρόβλημα είναι ότι φαίνεται να παρασύρεται σε μια λογική κλιμάκωσης, χωρίς να μπορεί να εξηγήσει γιατί ακριβώς αυτή η πορεία υπηρετεί το αμερικανικό συμφέρον. Κι όταν η εξήγηση απουσιάζει, φουντώνουν οι θεωρίες συνωμοσίας – οι πράξεις του Αμερικανού προέδρου δεν είναι δυνατόν να ερμηνευτούν με ορθολογικούς όρους. Ουδείς μπορεί να καταλάβει τι κερδίζουν οι ΗΠΑ από αυτή την εμπλοκή.

Το τρίτο αδιέξοδο είναι ότι η κρίση αυτή δεν έχει μόνο τοπικό κόστος. Πλήττει τους Ιρανούς πολίτες, αλλά ταυτόχρονα απειλεί τις οικονομίες του Κόλπου, τα επενδυτικά σχέδιά τους, τις ενεργειακές ροές και τελικά την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα. Τα κράτη του Κόλπου βλέπουν δισεκατομμύρια να χάνονται καθημερινά, να εκτινάσσονται τα κόστη άμυνας, να μένουν ευάλωτες οι κρίσιμες εγκαταστάσεις, να βρίσκονται στον αέρα οι στρατηγικές δεκαετιών.

Κι αυτό, κατ’ επέκταση, διαχέεται στην ενέργεια, στις τιμές, στις επενδύσεις, στην πολιτική ασφάλειας – σε όλο τον κόσμο.

Μέσα σ’ αυτό το σκηνικό, η μεγαλύτερη απειλή είναι η απουσία πολιτικού κέντρου βάρους, η αίσθηση ότι ο άνθρωπος που όφειλε να ελέγχει την κλιμάκωση είναι ο τελευταίος που μπορεί να τη διαχειριστεί. Αυτό είναι το πραγματικό σοκ: Όχι απλώς ότι οι ΗΠΑ εμπλέκονται, αλλά ότι αυτό εξελίσσεται χωρίς ίχνος αυτοσυγκράτησης, χωρίς σαφή διπλωματική γραμμή και όρια.

Η συζήτηση για έναν «άξονα της λογικής» γίνεται επίκαιρη όσο ποτέ. Αν ο αμερικανικός παράγοντας δεν λειτουργεί σταθεροποιητικά, αλλά ως πολλαπλασιαστής κινδύνου, τότε ο πολιτισμένος κόσμος –οι χώρες που πιστεύουν στην έννομη τάξη και στον έλεγχο της ισχύος με κανόνες– οφείλει να κινητοποιηθεί.

Μια συμμαχία πρέπει να στηρίζεται σε τρία στοιχεία: απόρριψη της λογικής της κλιμάκωσης, οργανωμένη διπλωματική πρωτοβουλία και οικοδόμηση νέων συνδέσεων ανάμεσα σε Ευρώπη, Καναδά, δημοκρατικές ασιατικές χώρες και κράτη του Κόλπου που δεν θέλουν να γίνουν καύσιμη ύλη σε ξένους σχεδιασμούς. Η θεωρία του Καναδού ηγέτη, Μαρκ Κάρνεϊ, στην πράξη…

Τα κράτη του Κόλπου αναθεωρούν τη σχέση τους με τις ΗΠΑ κι αναγνωρίζουν μια διαφορετική στάση από ευρωπαϊκές χώρες που κινήθηκαν με μεγαλύτερη αίσθηση ευθύνης

Τα κράτη του Κόλπου έχουν αρχίσει να αναθεωρούν τη σχέση τους με τις ΗΠΑ – οι αμερικανικές βάσεις δεν φαντάζουν πλέον σαν ασπίδα, περισσότερο μοιάζουν με μαγνήτη κινδύνου. Αναζητούν αξιόπιστους και προβλέψιμους συνομιλητές. Κι αναγνωρίζουν μια διαφορετική στάση από ευρωπαϊκές χώρες που κινήθηκαν με μεγαλύτερη αίσθηση ευθύνης.

Εδώ υπάρχει μία μεγάλη ιστορική ευκαιρία: να συγκροτηθεί ένας άξονας χωρών που δεν θα προσχωρεί ούτε στον τυχοδιωκτισμό της τραμπικής Ουάσιγκτον, ούτε στη λογική του τετελεσμένου διά της βίας. Ένας άξονας που θα μιλήσει καθαρά για το διεθνές δίκαιο, που θα απορρίψει τη νομιμοποίηση εγκλημάτων πολέμου, που θα επιδιώξει συνεννόηση με τα κράτη της περιοχής αντί να τα χρησιμοποιεί ως πιόνια.
Για να συμβεί αυτό χρειάζονται πολιτικές ηγεσίες έτοιμες να πουν ότι η υποταγή στον εκβιασμό της υπερδύναμης δεν είναι στρατηγική. Ότι η συμμετοχή ή η σιωπηλή ανοχή σε μια αυτοκαταστροφική κλιμάκωση δεν είναι «ρεαλισμός». Ότι η υπεράσπιση της διεθνούς νομιμότητας δεν μπορεί να γίνεται αλά καρτ.

Πρέπει να βρεθούν κυβερνήσεις έτοιμες να συγκροτήσουν αντίβαρο. Να συντονιστούν, να μιλήσουν, να δημιουργήσουν ένα πολιτικο-διπλωματικό μέτωπο που δεν θα τρέχει πίσω από κάθε τραμπική παρόρμηση. Διαφορετικά, η διεθνής κοινότητα θα συνεχίσει να ζει από επεισόδιο σε επεισόδιο, ελπίζοντας κάθε φορά ότι ο Τραμπ θα κάνει πίσω την τελευταία στιγμή.

Αν υπάρχει σήμερα ένα πραγματικό καθήκον για τις σοβαρές δημοκρατίες, αυτό είναι να πάρουν στα χέρια τους την υπόθεση της νομιμότητας και της συλλογικής ασφάλειας. Το αδιέξοδο Τραμπ στο Ιράν είναι το σύμπτωμα του κενού ηγεσίας. Κι όταν το κενό αυτό ανοίγει πάνω από μια περιοχή εύφλεκτη, η επίκληση της λογικής γίνεται στρατηγική επιβίωσης.