Πόλεμος στο Ιράν: Ξηλώνοντας τον αμερικανικό εξαιρετισμό

Δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία πως η γεωπολιτική και η ηθική αποτελούν δύο εκ προοιμίου οριακά ασύμβατες έννοιες. Από την είσοδο των ΗΠΑ στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, έως το 2026 και τον προληπτικό βομβαρδισμό του Ιράν από τις αμερικανικές και τις ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις, μεσολαβούν εκατοντάδες μικρής και μεγάλης κλίμακας παρεμβάσεις της Ουάσιγκτον. Συχνά πολύ μακριά από τις αμερικανικές ακτές, των οποίων ακόμα και αν η στρατηγική πτυχή ήταν προφανής, εντούτοις η ηθική τους αξιολόγηση παραμένει εξαιρετικά διφορούμενη. Ωστόσο, ακόμα και στις πιο ακραίες μεταξύ αυτών των παρεμβάσεων, και ειδικά τις πλέον εξωφρενικές του ψυχροπολεμικού πολεμικού χρόνου, η δομική συνεπειοκρατική θέση του αποστολικού αμερικανικού εξαιρετισμού –δηλαδή ότι η επικράτηση των ΗΠΑ και των ιδεωδών που πρεσβεύουν έναντι των υπαρξιακών τους αντιπάλων εξυπηρετούσε το κοινό καλό – μπορούσε μέσες-άκρες να σταθεί.

Παρότι ένα σημαντικό τμήμα της διεθνούς κοινότητας δεν θα έκανε ποτέ αποδεκτή αυτή τη θεώρηση, καθόρισε τη μεταπολεμική και μεταψυχροπολεμική αμερικανική εξωτερική πολιτική. Όμως, στην περίπτωση του Πολέμου στο Ιράν, η Ουάσινγκτον δεν μπορεί καν να την ψελλίσει, πόσο μάλλον δε να την επικαλεστεί.

Η συγκεκριμένη συνθήκη οδηγεί σε έναν άβολο παραλληλισμό με την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ, 23 χρόνια νωρίτερα, όταν στον απόηχο των τρομοκρατικών χτυπημάτων της 11ης Σεπτεμβρίου, και μετά την επιχείρηση των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων στο Αφγανιστάν, ο Τζορτζ Μπους ο υιός αποφάσισε μονομερώς να τελειώσει τη δουλειά που αρκετοί Ρεπουμπλικάνοι θεωρητικοί θεωρούσαν πως είχε αφήσει στη μέση ο πατέρας του στον Πόλεμο του Κόλπου το 1991· όταν επέλεξε να αφήσει τον Σαντάμ Χουσεΐν στη θέση του, αφότου τον έδιωξε και αυτόν και τον στρατό του από το Κουβέιτ. Σήμερα, στο Ιράν, το φάντασμα του Πολέμου στο Ιράκ επανέρχεται για να στοιχειώσει την Ουάσινγκτον, κάνοντας τον αντιαμερικανισμό mainstream ξανά, ξηλώνοντας ό,τι έχει απομείνει από τον αμερικανικό εξαιρετισμό.

Ο αδικαιολόγητος πόλεμος του Ντόναλντ Τραμπ

Από το 1979 –όταν η Ιρανική Επανάσταση πέτυχε τη βίαιη απομάκρυνση του Σάχη, Ρεζά Παχλαβί, από την Τεχεράνη– το Ιράν εξελίχθηκε ταχύτατα, χωρίς να αποκλίνει ούτε για μία μέρα, σε μια πλήρως αποσταθεροποιητική δύναμη. Κανείς ποτέ δεν μπορεί να υποστηρίξει –ίσως πλην των ορκισμένων εχθρών της Δύσης, εντός και εκτός αυτής– πως το ιρανικό καθεστώς αποτελεί παράδειγμα κοινωνικής ευημερίας και αξιόπιστης διακυβέρνησης, πόσο μάλλον δε έναν αξιόπιστο εταίρο εντός του διεθνούς συστήματος. Ακριβώς το αντίθετο ισχύει, και στα δύο επίπεδα.

Παράλληλα, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία πως το Ιράν –και το φονταμενταλιστικό αντιδυτικό γεωπολιτικό δόγμα του Άξονα της Αντίστασης, στο οποίο εντάσσονται οι συμβιωτικοί δεσμοί της Τεχεράνης με ένα σωρό τρομοκρατικές οργανώσεις– όντως αποτελεί μια σημαντική απειλή για την ευρύτερη περιφερειακή σταθερότητα· θέτοντας σε μόνιμο καθεστώς επιφυλακής τόσο το Ισραήλ, όσο και τους υπόλοιπους εταίρους των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή.

Το γεγονός πως η Ρωσία –και σε έναν μικρότερο και σαφώς πιο έμμεσο βαθμό, η Κίνα– αποτελούσε ανέκαθεν τον σημαντικότερο γεωπολιτικό εταίρο του Ιράν είναι απολύτως ενδεικτικό του ρεβιζιονισμού της Τεχεράνης, και της υιοθέτησης μιας φιλοσοφίας μηδενικού αθροίσματος σε ό,τι αφορά τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ, και τη Δύση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Αυτονοήτως προκύπτει πως η απόκτηση πυρηνικών όπλων από το ιρανικό καθεστώς θα αποτελούσε μια πλήρως αποσταθεροποιητική εξέλιξη, τόσο για τη Μέση Ανατολή, όσο και για το διεθνές σύστημα εν γένει. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο μια σειρά αμερικανικών κυβερνήσεων έχουν επιχειρήσει να αποτρέψουν το συγκεκριμένο ενδεχόμενο, μέσω ενός –ομολογουμένως μόνο μερικώς επιτυχημένου– μείγματος κυρώσεων και διπλωματικών διαπραγματεύσεων.

Το Ιράν αποτελεί μια σημαντική απειλή για την ευρύτερη περιφερειακή σταθερότητα. Ωστόσο, από αυτό, μέχρι τον βομβαρδισμό της ιρανικής επικράτειας, και την πρόκληση ενός πρωτοφανούς πολέμου χωρίς κανένα σχέδιο, μεσολαβούν έτη φωτός.

Ωστόσο, από αυτή τη θέση, μέχρι τον προληπτικό βομβαρδισμό της ιρανικής επικράτειας και την πρόκληση ενός πρωτοφανούς πολέμου χωρίς απολύτως κανένα σχέδιο, μεσολαβούν έτη φωτός. Η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να συνηγορήσει στις ισραηλινές επιθετικές πρωτοβουλίες εναντίον του Ιράν με πρόσχημα τον κίνδυνο της απόκτησης ενός πυρηνικού όπλου εκ μέρους της Τεχεράνης αντηχεί εκκωφαντικά εκείνη του Τζορτζ Μπους του υιού να εισβάλει στο Ιράκ με πρόφαση την κατοχή όπλων μαζικής καταστροφής από τον Σαντάμ Χουσεΐν· τα οποία, ωστόσο, δεν βρέθηκαν ποτέ.

Και στις δύο περιπτώσεις μπορούμε να παρατηρήσουμε την εξής παραδοξότητα: οι ΗΠΑ εισβάλλουν σε μια –ομολογουμένως προβληματική και επικίνδυνη για τα συμφέροντά τους, αλλά και των εταίρων τους– χώρα της Μέσης Ανατολής, χωρίς να υπάρχει ένας πραγματικός λόγος που να καθιστά την παρέμβασή τους επείγουσα στρατηγική αναγκαιότητα.

Στην πραγματικότητα, κανείς δεν ξέρει πόσο κοντά βρίσκονται οι Ιρανοί στην παρασκευή πυρηνικών όπλων. Η Τεχεράνη δεν πείθει απολύτως κανέναν πως το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα έχει αμιγώς ειρηνικό και ενεργειακό σκοπό, και οι ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις έχουν όντως πλησιάσει το απαιτούμενο ποσοστό εμπλουτισμένου ουρανίου που απαιτείται ώστε οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις να αποκτήσουν μια λειτουργική πυρηνική κεφαλή. Ωστόσο τίποτα δεν υποδεικνύει, πόσο μάλλον αποδεικνύει πέραν πάσης αμφιβολίας, πως το Ιράν διαθέτει έστω και τακτικού τύπου πυρηνικά όπλα, αλλά και πως –στην περίπτωση που αυτά υπάρχουν– σκοπεύει όντως να τα αξιοποιήσει.

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει πως η απόκτηση πυρηνικών όπλων από το ιρανικό καθεστώς δεν θα έκανε τον κόσμο αυτομάτως εξωφρενικά περισσότερο επικίνδυνο, μεταβάλλοντας τις διεθνείς ισορροπίες δυνάμεων. Όμως, πυρηνικά όπλα διαθέτουν και άλλα rogue states, όπως η Βόρεια Κορέα –η οποία θεωρητικά ακόμα βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση, με τον Πόλεμο της Κορέας να μην έχει λήξει τυπικά· αλλά και η Ινδία με το Πακιστάν, σε ένα ζευγάρι γειτονικών χωρών που έχει να χωρίσει περισσότερα από κάθε άλλο, τουλάχιστον στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία. Πυρηνικά όπλα διαθέτει φυσικά και η ηγέτιδα δύναμη των απανταχού αναθεωρητικών κυβερνήσεων, Κίνα – με τον αριθμό τους, και τις δυνατότητές τους, να αυξάνονται με εντυπωσιακό ρυθμό· όπως εξάλλου και η Ρωσία, της οποίας οι καταμαδημένες ένοπλες δυνάμεις έχουν κολλήσει εδώ και τέσσερα χρόνια στα παγωμένα χώματα του Ντονμπάς, πανηγυρίζοντας κάθε μέτρο που κερδίζουν λες και ανακάλυψαν την πυρίτιδα.

Με άλλα λόγια, η κατοχή πυρηνικών όπλων από ένα πολιτικά αυταρχικό, κοινωνικά ανελεύθερο, ιδεολογικά άτεγκτο, αλλά ακόμα και φιλοσοφικά σκοταδιστικό καθεστώς –όπως εξάλλου ήταν η ΕΣΣΔ για τις τεσσεράμισι δεκαετίες του Ψυχρού Πολέμου, αλλά και η Ρωσική Ομοσπονδία έκτοτε– δεν συνεπάγεται την αξιοποίησή τους, ακόμα και εναντίον του σημαντικότερου υπαρξιακού τους εταίρου. Η συνθήκη που εξηγεί τη σταθερότητα της πυρηνικής αποτροπής σε βάθος δεκαετιών –από τη δοκιμή της πρώτης σοβιετικής πυρηνικής κεφαλής μέχρι σήμερα– είναι το Δόγμα της Αμοιβαίας Καταστροφής (Mutually Assured Destruction - MAD) το οποίο εξασφαλίζει πως καμία εκ των εμπόλεμων πλευρών σε έναν πυρηνικό πόλεμο δεν μπορεί να επιβιώσει· ειρωνικά, θα έλεγε κανείς πως η μόνη σταθερά της ύπαρξης, είναι η εγγυημένη πυρηνική απειλή της καταστροφής της.

Ένας πόλεμος που κανείς δεν μπορεί να κερδίσει

Θέτοντάς το διαφορετικά, παρότι το ιρανικό καθεστώς είναι ένα από τα πλέον αποτρόπαια που έχει παράξει ποτέ οποιαδήποτε ομάδα ανθρώπων και συμφερόντων, πλήρως ή μερικώς σαλεμένων, αυτό σε καμία περίπτωση δεν απειλούσε τα αμερικανικά συμφέροντα σε σημείο ώστε ο Πόλεμος του Τραμπ στο Ιράν να δικαιολογείται σε οποιοδήποτε επίπεδο. Για αυτό και κανείς προκάτοχός του δεν τον κήρυξε. Αντίστοιχα, παρότι δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία πως τα άντερα του μακαρίτη Αγιατολάχ Χαμεϊνί στριφογυρνούσαν από απέχθεια με κάθε νέο πολυτελές ξενοδοχείο που ξεφύτρωνε στα ενεργειακά ζάπλουτα κράτη του Κόλπου, αλλά και με κάθε οικονομικό, πολιτικό, και κοινωνικό άνοιγμα της Σαουδικής Αραβίας, ήτοι της ισχυρότερης δύναμης εντός του μουσουλμανικού κόσμου προς τις ΗΠΑ, και εμμέσως προς το Ισραήλ, ποτέ το ιρανικό καθεστώς δεν τόλμησε να πλήξει τα γειτονικά του κράτη, στον βαθμό που το κάνει σήμερα, φοβούμενο τις δεδομένες και πολυδιάστατες επιπτώσεις.

Στον πυρήνα της εξίσωσης βρίσκεται μια ενδιαφέρουσα συμμετρία: οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους αδιαμφισβήτητα έχουν την ισχύ να εξαφανίσουν την Τεχεράνη από τον μεσανατολίτικο χάρτη. Ωστόσο το Ιράν έχει με τη σειρά του τη γεωγραφική ισχύ τόσο στο οφθαλμοφανές επίπεδο της δυσθεώρητης επικράτειάς του –η οποία καθιστά οποιαδήποτε χερσαία επέμβαση απολύτως αδύνατη, ό,τι και να λέει ο Τραμπ– όσο όμως και σε εκείνο του ενεργειακού αποτυπώματος· το έμμεσο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ έχει γονατίσει τις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές, εκτινάσσοντας την τιμή του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, βυθίζονταςτις διεθνείς αγορές σε μια παρατεταμένη αβεβαιότητα.

Το γεγονός πως η αμερικανική κυβέρνηση δεν έχει σχέδιο κατέστη σαφές από τις πρώτες μέρες του πολέμου, αλλά και από τις ρητορικές παλινδρομήσεις του Τραμπ. Αρκεί κανείς να εστιάσει στο γεγονός πως ο Αμερικανός πρόεδρος ζήτησε από το αμερικανικό Υπουργείο Πολέμου να στείλει τα πανάκριβα –και πυρηνοκίνητα– πολεμικά πλοία του να συνοδεύσουν τα μεταγωγικά δεξαμενόπλοια στα Στενά του Ορμούζ. Βρίζοντας παράλληλα τους Ευρωπαίους εταίρους των ΗΠΑ επειδή του διεμήνυσαν αυτό που άκουσε και ο ίδιος από τους αρμόδιους Αμερικανούς αξιωματούχους: αυτό το εγχείρημα είναι αδύνατο, και θα πρόκειται για μια ξεκάθαρη αποστολή αυτοκτονίας.

Ο Τραμπ και ο Νετανιάχου ξεκίνησαν έναν πόλεμο που δεν μπορούν να κερδίσουν, παρά μόνο αν ξεπεράσουν κάθε όριο, προκαλώντας έναν βιβλικού τύπου όλεθρο στην ιρανική επικράτεια

Καθώς το εύρος των Στενών δεν ξεπερνά τα 21 χιλιόμετρα στο στενότερό τους σημείο, ο χρόνος αντίδρασης ακόμα και των πλέον εξελιγμένων αντιβαλλιστικών συστημάτων που φέρουν τα αμερικανικά πολεμικά πλοία δεν επαρκεί ώστε να προστατευτούν ούτε εκείνα, ούτε τα δεξαμενόπλοια που θεωρητικά θα συνόδευαν. Αυτή η λεπτομέρεια –αν μπορείς να την πεις έτσι– επαρκεί για να καταλάβει κανείς πως ο Τραμπ, και ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου ξεκίνησαν έναν πόλεμο που δεν μπορούν να κερδίσουν, παρά μόνο αν είναι πρόθυμοι να ξεπεράσουν κάθε όριο, προκαλώντας έναν βιβλικού τύπου όλεθρο στην ιρανική επικράτεια· ο οποίος αδιαμφισβήτητα θα κοστίσει τη ζωή εκατομμυρίων αμάχων οι οποίοι δεν φταίνε σε τίποτα που γεννήθηκαν πολίτες του πλέον σκοταδιστικού καθεστώτος παγκοσμίως.

Το χειρότερο είναι πως, ακόμα και σε αυτή την περίπτωση, η Τεχεράνη θα είχε αρκετό χρόνο να προκαλέσει με τη σειρά της κολοσσιαίου μεγέθους καταστροφές στις ενεργειακές υποδομές των γειτονικών της κρατών –ξανά με δυσθεώρητο ανθρώπινο κόστος– προκαλώντας ένα συντριπτικό πλήγμα στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, και φυσικά στην ισχυρότερη υπερδύναμη εντός αυτού.

Ο αμερικανικός όλεθρος στο επίπεδο των αξιών

Ακριβώς επειδή ο πόλεμος στο Ιράν δεν μπορεί να κερδηθεί από κανέναν, και με δεδομένο πως παρά τις ρητορικές ακροβασίες του Αμερικανού Προέδρου, η απειλή εναντίον των ΗΠΑ –και του Ισραήλ, σε έναν βαθμό– ήταν μόνο θεωρητική, το στοιχείο που εκθέτει την αμερικανική κυβέρνηση σε επίπεδο αξιών είναι πως δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να απαντήσει ποια ακριβώς συνθήκη δικαιολογεί τον συγκεκριμένο πόλεμο, σε επιχειρησιακό αλλά και ιδεολογικό επίπεδο.

Σε αντίθεση με τις υβριδικές παρεμβάσεις των ψυχροπολεμικών αμερικανικών κυβερνήσεων –ακόμα και τους πολέμους της Κορέας και του Βιετνάμ– όπου η Ουάσινγκτον μπορούσε, έστω και μερικώς τραβηγμένα, να ισχυριστεί πως ήταν απαραίτητες ώστε να περιοριστεί, και εντέλει να εξουδετερωθεί ο σοβιετικός και παγκόσμιος κομμουνισμός. Ο πόλεμος στο Ιράν δεν εξυπηρετεί κανέναν απολύτως μεγαλεπίβολο στόχο που να μπορεί να δικαιολογηθεί μέσω ενός αντίστοιχου συνεπειοκρατικού φίλτρου. Το μέλλον της ανθρωπότητας, και η εξέλιξη των κοινωνικοπολιτικών συστημάτων, δεν θα εξαρτηθεί ούτε στο ελάχιστο από την κατάληξη της συγκεκριμένης σύγκρουσης, ή την επιβίωση –ή μη– του ιρανικού καθεστώτος, όπως ακριβώς συνέβη και με τον Πόλεμο στο Ιράκ, των οποίων το οικονομικό κόστος και μόνο θα έλεγε κανείς πως απαιτεί έναν once in a life time λόγο ώστε να προχωρήσουν.

Η Ουάσινγκτον απώλεσε όσο –ελάχιστο– δικαίωμα της είχε απομείνει από το 2003 και μετά ώστε να ισχυριστεί πως εξακολουθεί να αποτελεί την ηγέτιδα δύναμη της Δύσης

Στην πράξη, αυτό σημαίνει πως από τη στιγμή που η πρώτη αμερικανική βόμβα βρήκε τον στόχο της στο Ιράν, η Ουάσινγκτον απώλεσε όσο –ελάχιστο– δικαίωμα της είχε απομείνει από το 2003 και μετά ώστε να ισχυριστεί πως εξακολουθεί να αποτελεί την ηγέτιδα δύναμη της Δύσης· όπως και των αυταπόδεικτων κατά τον αμερικανικό εξαιρετισμό αξιών της ελευθερίας, της δημοκρατίας, και της αυτοδιάθεσης. Ακόμα και ο υιός Μπους τουλάχιστον υποστήριζε πως ο πόλεμος στο Ιράκ αποσκοπούσε σε μια βίαιη αλλαγή καθεστώτος, στη μεγαλύτερη ιδεολογική πλάνη της νεοσυντηρητικής σχολής σκέψης, η οποία τουλάχιστον κάπου πάταγε στην πάγια συνεπειοκρατική θεώρηση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.

Αντιθέτως, με τον αμιγώς δικό του Πόλεμο στο Ιράν, ο Τραμπ δεν δείχνει να ενδιαφέρεται στο ελάχιστο ούτε καν για μια κυβερνητική αλλαγή στην Τεχεράνη. Έτσι όπως έχει πάει το πράγμα, ο Αμερικάνος Πρόεδρος μάλλον θα έδινε τα μισά από τα χρόνια που απομένουν ώστε να συνάψει έναν οριακά αποδεκτό συμβιβασμό, ακόμα κι αν του τον προσέφερε το φάντασμα του Χαμεϊνί. Φυσικά, σε τρία χρόνια από σήμερα, ο Τραμπ δεν θα κατοικεί πια στον Λευκό Οίκο. Όμως η ζημιά που προκαλεί σήμερα στον αξιακό πυρήνα των ΗΠΑ –ο οποίος έχει αποτελέσει σε μεγάλο βαθμό και εκείνον της Δύσης, είτε μας αρέσει είτε όχι–, καθώς βυθίζεται σε έναν πόλεμο που εγωιστικά κήρυξε αλλά δεν μπορεί να κερδίσει, αποτελεί τη σημαντικότερη μεταβολή που καταφέρνει στο διεθνές σύστημα· προκαλώντας ένα συνεχές το οποίο αποδυναμώνει τις ΗΠΑ και –κατά συνέπεια– την Ευρώπη, αν δεν προσαρμοστεί άμεσα στις συνθήκες που αλλάζουν βιαίως. Αυτή, όμως, είναι μια εντελώς διαφορετική ιστορία, και ευτυχώς.