Explainer: Γιατί το Ιράν επέλεξε τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ - Οι σχέσεις του με τους Φρουρούς της Επανάστασης

Όταν εκατομμύρια Ιρανοί βγήκαν στους δρόμους το 1979 για να τερματίσουν τη διακυβέρνηση του πρώην σάχη, η επανάστασή τους φάνηκε να βάζει τέλος στην πρακτική της μεταβίβασης της εξουσίας από πατέρα σε γιο. Ωστόσο, αυτό δεν συνέβη.

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, δεύτερος γιος του πρώην ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεΐ, ανέλαβε τη θέση που κατείχε ο πατέρας του για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, μέχρι τον θάνατό του σε αεροπορικές επιθέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ.

Η 88μελής Συνέλευση των Ειδικών του Ιράν έκανε αυτό που πολλοί Ιρανοί ήλπιζαν ότι δεν θα συμβεί ποτέ: μετέτρεψε την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν σε μια μορφή δυναστείας.

Ο διορισμός του προσώπου που ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ντόναλντ Τραμπ είχε χαρακτηρίσει «απαράδεκτο» φάνηκε να αποτελεί σκόπιμη πράξη πρόκλησης – ένα μήνυμα ότι η ηγεσία του Ιράν δεν έχει καμία πρόθεση να υποκύψει στις αμερικανικές πιέσεις. Αντίθετα, το καθεστώς φαίνεται να ενισχύει ακόμη περισσότερο τη σκληρή πολιτική πορεία του δολοφονημένου ηγέτη, ποντάροντας ότι μπορεί να αντέξει μελλοντικές επιθέσεις συγκεντρώνοντας την εξουσία γύρω από τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης με τον νεότερο Χαμενεΐ στο τιμόνι.

Πριν ακόμη διαδοθεί πλήρως η είδηση σε μια χώρα που βρισκόταν υπό σχεδόν πλήρες μπλακ άουτ στο διαδίκτυο και στις επικοινωνίες, είχε ήδη αρχίσει η δημιουργία της νέας εικόνας του ηγέτη.

Μέσα σε λίγες ώρες από τον διορισμό του Μοτζτάμπα ως τρίτου ανώτατου ηγέτη του Ιράν, τα κρατικά μέσα ενημέρωσης δημοσίευσαν ένα τετράλεπτο ντοκιμαντέρ για τη ζωή του: την ταπεινή του καταγωγή, τις σπουδές του στη θεολογία και –κυρίως– τη συμμετοχή του στην πρώτη γραμμή του Πόλεμου Ιράν‑Ιράκ σε ηλικία 17 ετών, όπου «πολέμησε γενναία» στο πλευρό των υπερασπιστών της επανάστασης.

Το μήνυμα του βίντεο ήταν σαφές: ο Μοτζτάμπα είναι ο νόμιμος διάδοχος του «μαρτυρικού ηγέτη» και διαθέτει τα πολιτικά και θρησκευτικά προσόντα για να κυβερνήσει. Ταυτόχρονα, επιχειρούσε να προλάβει μια βασική κριτική: ότι δεν διαθέτει το επιστημονικό βάθος που παραδοσιακά αναμένεται από έναν vali-faqih, δηλαδή ανώτατο ισλαμικό νομικό ηγέτη.

Για τους βασικούς υποστηρικτές του καθεστώτος, η ταινία είχε στόχο να καθησυχάσει ότι δεν υπάρχει λόγος πανικού, παρουσιάζοντας έναν ηγέτη που γνωρίζει καλά τις διεθνείς υποθέσεις και τα ζητήματα ασφάλειας.

Στη συνέχεια ακολούθησε ένα κύμα δημόσιων δηλώσεων πίστης από θεσμούς του κράτους: τον πρόεδρο, το κοινοβούλιο και το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Οι κινήσεις αυτές, προσεκτικά οργανωμένες και δημόσιες, είχαν στόχο να δείξουν ότι το σύστημα –ή «νεζάμ»– συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά.

Ποιος είναι ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ 

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ γεννήθηκε το 1969. Έλαβε θρησκευτική εκπαίδευση όπως και τα αδέλφια του, αλλά δεν έφτασε ποτέ στο επίπεδο του μουτζταχίντ, βαθμίδα ισλαμικής νομικής αυθεντίας που πολλοί υποστηρικτές του καθεστώτος θεωρούν απαραίτητη για τη θέση του ανώτατου ηγέτη.

Είναι παντρεμένος με τη Ζάχρα Χαντάντ Αντέλ, κόρη του πρώην προέδρου του κοινοβουλίου και στενού συμμάχου του Χαμενεΐ, Γκολάμ Αλί Χαντάντ Αντέλ.

Για χρόνια διατηρούσε χαμηλό προφίλ, ωστόσο στα παρασκήνια ήταν κεντρική φιγούρα στο σύστημα εξουσίας του πατέρα του. Ανέπτυξε στενές σχέσεις με τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης και με τα οικονομικά δίκτυα που στηρίζουν το καθεστώς.

Υπάρχουν τόσο λίγα δημόσια βίντεο με τον ίδιο, ώστε τα κρατικά μέσα ενημέρωσης κατέφυγαν ακόμη και στη χρήση βίντεο που δημιουργήθηκαν με τεχνητή νοημοσύνη μετά τον διορισμό του.

Για τους αναλυτές του Ιράν, η επιρροή του στο παρασκήνιο ήταν πάντα εμφανής, ακόμη και χωρίς επίσημη υψηλή θέση. Τα τελευταία χρόνια, καθώς εργαζόταν στο γραφείο του πατέρα του, παρουσιαζόταν όλο και περισσότερο ως πιθανός διάδοχος.

Το 2021, φωτογραφίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έδειχναν υποστηρικτές του να μοιράζουν αφίσες στους δρόμους της Τεχεράνης, προωθώντας ανοιχτά την υποψηφιότητά του ως επόμενου ηγέτη.

Πολλοί πιστεύουν ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εκλογή του σκληροπυρηνικού Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ στις προεδρικές εκλογές του 2005. Θεωρείται ότι κινητοποίησε τα δίκτυα των Φρουρών της Επανάστασης για να ενισχύσει την υποψηφιότητα του τότε δημάρχου της Τεχεράνης απέναντι στον πιο γνωστό πολιτικό Ακμπάρ Χασεμί Ραφσαντζανί, αντίπαλο του Χαμενεΐ.

Το 2009, όταν εκατομμύρια Ιρανοί βγήκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για την επανεκλογή του Αχμαντινετζάντ σε εκλογές που θεωρούσαν νοθευμένες, έγινε σαφές ότι ο Μοτζτάμπα δεν ήταν απλώς ο γιος του ηγέτη αλλά και πολιτικός παράγοντας από μόνος του.

Η εξέγερση καταπνίγηκε βίαια, σηματοδοτώντας ουσιαστικά το τέλος κάθε ισχυρού μεταρρυθμιστικού κινήματος στο εσωτερικό της χώρας. Εκείνη τη χρονιά οι διαδηλωτές φώναζαν στους δρόμους: «Μοτζτάμπα, να πεθάνεις πριν γίνεις ηγέτης».

Ο ίδιος τέθηκε υπό κυρώσεις από τις Ηνωμένες Πολιτείες το 2019, όταν το υπουργείο Οικονομικών τον κατηγόρησε ότι συνεργαζόταν στενά με τη διοίκηση των Φρουρών της Επανάστασης για να προωθήσει τις «αποσταθεροποιητικές περιφερειακές φιλοδοξίες και τους καταπιεστικούς εσωτερικούς στόχους» του πατέρα του.

Η επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ που σκότωσε τον πατέρα του προκάλεσε επίσης τον θάνατο πολλών συγγενών. Σύμφωνα με κρατικά μέσα ενημέρωσης, σκοτώθηκαν η κόρη, το εγγόνι, η νύφη και ο γαμπρός του Αλί Χαμενεΐ. Λίγες ημέρες αργότερα πέθανε και η σύζυγός του από τα τραύματά της.

Τι σημαίνει η άνοδός του για το Ιράν και για τον πόλεμο με τις ΗΠΑ

Οι ελπίδες για ένα πιο δημοκρατικό μέλλον στο Ιράν ίσως έχουν πλέον καταρρεύσει, καθώς η άνοδος του Μοτζτάμπα στέλνει σαφές μήνυμα για την κατεύθυνση που θέλουν να ακολουθήσουν οι σκληροπυρηνικοί ηγέτες της χώρας.

Υποδηλώνει ότι οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης και οι σύμμαχοί τους έχουν βγει από την πρώτη φάση του πολέμου ακόμη πιο αποφασισμένοι να συνεχίσουν την πολιτική κληρονομιά του Αλί Χαμενεΐ.

Ο Μοτζτάμπα δεν έχει διοικητική εμπειρία και δεν έχει ηγηθεί ποτέ μεγάλου οργανισμού. Έχει κάνει ελάχιστες δημόσιες δηλώσεις για τα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά προβλήματα που αντιμετωπίζει ήδη η χώρα, ακόμη και πριν από την καταστροφή που προκαλεί ο πόλεμος.

Η επιλογή του σηματοδοτεί «συνέχιση του καθεστώτος», δήλωσε στο CNN η Μάχα Γιαχία, διευθύντρια του Carnegie Middle East Center στη Βηρυτό.

Ο Αλί Αλφονέχ, ανώτερος ερευνητής στο Arab Gulf States Institute, δήλωσε ότι ο νέος ηγέτης μπορεί να αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα νομιμοποίησης στο εσωτερικό της χώρας.

«Θα λύσει αυτό το πρόβλημα της έλλειψης ηλεκτρικού ρεύματος ή νερού; Την ανεργία και όλα τα άλλα προβλήματα που αντιμετωπίζει το καθεστώς; Όχι», είπε.

Ο πρώην πρεσβευτής των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ομάν, Γκάρι Γκράπο, δήλωσε ότι η εμπειρία του Μοτζτάμπα προέρχεται κυρίως από τη διοίκηση του γραφείου του πατέρα του.

«Ήταν ισχυρός επειδή διηύθυνε το γραφείο του πατέρα του… Θα μπορούσε κανείς να τον θεωρήσει κάτι σαν αρχηγό προσωπικού, με πρόσβαση σε πληροφορίες, οικονομική πολιτική, πολιτική ασφάλειας και φυσικά σε πολιτικές και θρησκευτικές υποθέσεις», είπε.

Ο Μοτζτάμπα διαδέχθηκε τον πατέρα του σε μια νύχτα με έντονο συμβολισμό για τους σιίτες μουσουλμάνους. Οι κληρικοί επέλεξαν την πρώτη νύχτα της Laylat al-Qadr, μιας από τις πιο ιερές νύχτες του Ραμαζανιού, για να ανακοινώσουν τον διορισμό του.

Η περίοδος αυτή συνδέεται επίσης με τη μνήμη της δολοφονίας του Ιμάμη Αλί ιμπν Άμπι Τάλιμπ, τον οποίο οι σιίτες θεωρούν θεόσταλτο διάδοχο του Προφήτη Μωάμεθ.

«Η χάρη του Θεού έγινε φανερή», φώναζαν υποστηρικτές του καθεστώτος στο μετρό της Τεχεράνης το πρωί μετά τον διορισμό.

«Ο Χαμενεΐ έγινε ξανά νέος».

Πηγή: CNN