Ποιος ελέγχει το ίντερνετ — και ποιος έχει τη δύναμη να το κλείσει;
Όταν η στρατιωτική χούντα στη Μιανμάρ ανέτρεψε την κυβέρνηση την 1η Φεβρουαρίου 2021, ο Αλπ Τόκερ παρακολουθούσε από το Λονδίνο τις οθόνες του να «νεκρώνουν». Κάθε βράδυ στις 7 μ.μ., για 72 συνεχόμενες ημέρες, η χώρα βυθιζόταν σε ψηφιακό σκοτάδι. «Είναι εκείνη η παγωμένη στιγμή που μιλάς και η γραμμή πέφτει», λέει. «Στο μπλακάουτ στο ιντερνετ, οτιδήποτε μπορεί να συμβεί — και κανείς να μη το μάθει».
Ο Τόκερ είναι ιδρυτής του NetBlocks, οργανισμού που καταγράφει διακοπές συνδεσιμότητας παγκοσμίως. Τον τελευταίο μήνα προσπαθούσε να επικοινωνήσει με Ιρανούς, την ώρα που η Τεχεράνη καταπνίγει διαδηλώσεις με βίαιη καταστολή. Σε τέτοιες συνθήκες, το ακριβές ανθρώπινο κόστος παραμένει άγνωστο — το ίντερνετ σιωπά.
Η εξουσία των διακοπών
Σε έναν διασυνδεδεμένο κόσμο, το ποιος κρατά τα «κλειδιά» του ίντερνετ είναι ζήτημα πολιτικών δικαιωμάτων και δημόσιας τάξης. Τα αυταρχικά καθεστώτα το γνωρίζουν καλά: το 2024 καταγράφηκαν σχεδόν 300 σκόπιμες διακοπές σε 54 χώρες, σύμφωνα με οργανώσεις ψηφιακών δικαιωμάτων. Άλλοτε με πρόσχημα την «αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης», άλλοτε χωρίς καμία εξήγηση.
Η πρώτη πλήρης εθνική διακοπή έγινε στην Αίγυπτο το 2011. Ο τότε πρόεδρος Χόσνι Μουμπάρακ διέταξε τους παρόχους να αποσυνδέσουν δρομολογητές, «σβήνοντας» τη χώρα από τον παγκόσμιο χάρτη του διαδικτύου. Το μέτρο «δούλεψε», αλλά κόστισε ακριβά: η πενθήμερη διακοπή προκάλεσε άμεση οικονομική ζημιά 90 εκατ. δολαρίων, κατά τον ΟΟΣΑ.
Η πρόσφατη διακοπή στο Ιράν δείχνει πόσο έχει εξελιχθεί η τεχνολογία. Τον Ιανουάριο, σχεδόν 99% της διαδικτυακής κίνησης κόπηκε σε λίγα λεπτά. Σε αντίθεση με την Αίγυπτο, η χώρα έμεινε τυπικά συνδεδεμένη με τον έξω κόσμο, αλλά ένα εκτεταμένο φίλτρο απέκλεισε την πρόσβαση: τα πακέτα δεδομένων «έφταναν» και απορρίπτονταν πριν παραδοθούν.
Οι αρχές φέρονται να τροποποίησαν πρωτόκολλα μεταφοράς, «αφαιρώντας τους σωλήνες πληροφορίας», και να εφάρμοσαν λίστες επιτρεπόμενων χρηστών και ιστοσελίδων. Ακόμη και τερματικά Starlink έχουν μερικώς μπλοκαριστεί μέσω παρεμβολών και παραπλάνησης GPS.
Καθοριστικό ρόλο παίζει το Εθνικό Δίκτυο Πληροφόρησης (NIN) — το λεγόμενο «χαλάλ ίντερνετ» — που αναπτύσσεται από το 2006 με κόστος περίπου 6 δισ. δολάρια. Το NIN επιτρέπει στο κράτος να κρατά «σκελετικές» υπηρεσίες (τράπεζες, υγεία) ακόμη και όταν το διεθνές ίντερνετ κλείνει. Είναι, όπως λένε ειδικοί, η επόμενη γενιά ψηφιακής καταστολής.
Η απάντηση είναι «μάλλον όχι». Το Ηνωμένο Βασίλειο συνδέεται μέσω περίπου 64 υποθαλάσσιων καλωδίων που καταλήγουν σε ιδιωτικούς σταθμούς, χωρίς ένα μοναδικό κρατικό «σημείο ασφυξίας». Η διάχυτη αρχιτεκτονική και οι πολλαπλές εφεδρείες καθιστούν ένα πλήρες μπλακάουτ «εξαιρετικά δύσκολο», ακόμη κι αν οι πάροχοι συνεργαστούν άμεσα.
Θεωρητικά, πάντως, το νομικό πλαίσιο υπάρχει: ο Νόμος Επικοινωνιών του 2003 επιτρέπει περιορισμούς για λόγους εθνικής ασφάλειας, ενώ ο Νόμος Πολιτικών Εκτάκτων Αναγκών του 2004 δίνει στο κράτος ευρείες εξουσίες σε κρίσεις. Πρακτικά, εκτιμάται ότι θα μπορούσε να χαθεί περίπου 50% της συνδεσιμότητας σε 24 ώρες, όχι όμως το σύνολο.
Προς έναν κατακερματισμένο ιστό
Παράλληλα, οι δημοκρατίες ανησυχούν για την εξάρτηση από ξένους παρόχους. Περίπου τα 3/4 των ευρωπαϊκών υπηρεσιών cloud ανήκουν σε αμερικανικούς κολοσσούς. Θεωρητικά, μια απόσυρση υπηρεσιών θα μπορούσε να παραλύσει επιχειρήσεις, νοσοκομεία και μεταφορές. Δεν είναι τυχαίο ότι στην Ευρώπη εντείνεται η συζήτηση για «ψηφιακή κυριαρχία», εγχώρια υποδομή cloud και υπηρεσίες «μόνο εντός χώρας».
Το τίμημα; Όσο πιο εθνικά κλειστά γίνονται τα δίκτυα, τόσο ευκολότερο είναι για ένα κράτος να περιορίσει την πρόσβαση με νομοθετικά μέσα. Η ιδέα του ενιαίου παγκόσμιου ιστού υποχωρεί. «Δεν είναι το τέλος — όχι ακόμη», λένε αναλυτές. «Αλλά η κυριαρχία των μεσαίων δυνάμεων έχει ήδη διαβρωθεί».
19°
