Σαµάντα Σβέµπλιν, «Το καλό μες στο κακό»

Σαµάντα Σβέµπλιν, «Το καλό μες στο κακό» (μετάφραση Έφη Γιαννοπούλου, 224 σελίδες, Εκδόσεις Πατάκη).

Η νέα συλλογή διηγημάτων της Σαμάντα Σβέμπλιν (πανέμορφη, στιβαρή και όλο εκφραστικότητα μετάφραση από την Έφη Γιαννοπούλου) αποκαλύπτει ευθέως ήδη από τον τίτλο της την κεντρική αντίφαση γύρω από την οποία κινείται, με την αβίαστη υπομονή που το δίχτυ της αράχνης υφαίνεται γύρω από τα αυριανά θύματά της: το καλό και το κακό εμφανίζονται εδώ σαν δυνάμεις αλληλένδετες, συχνά αξεχώριστες, στην ίδια πράξη, στην ίδια σχέση, στην ίδια απέλπιδα προσπάθεια επιβίωσης. Δηλαδή, όπως ούτως ή άλλως συμβαίνει πάντα στη ζωή.

Η Αργεντινή συγγραφέας, μια από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές της σύγχρονης αργεντίνικης πεζογραφίας, κινείται σε ένα πεδίο όπου το οικείο παραμορφώνεται, σαν μια ταινία αστικού ρεαλισμού που όμως την παρακολουθείς μέσα από έναν υδάτινο καθρέφτη. Τα πράγματα αποκτούν μια αρχικά ανεπαίσθητη ρωγμή από όπου εισβάλλει το παράδοξο, λίγο-λίγο στην αρχή, κρουνηδόν στο τέλος. Το φανταστικό στοιχείο —ας μη γελιέται ο αναγνώστης, έχουμε να κάνουμε με διηγήματα τρόμου εδώ, που τρόπον τινά ισορροπούν ανάμεσα στο φανταστικό και τον ψυχολογικό ρεαλισμό— συνιστά έναν μηχανισμό αποκάλυψης των πραγμάτων που οι ήρωες νομίζουν ότι κρατούν θαμμένα: την αγριότητα πίσω από την αγάπη, την επιθυμία για έλεγχο πίσω από τη φροντίδα, τέτοια πράγματα.

Τα πράγματα αποκτούν μια αρχικά ανεπαίσθητη ρωγμή από όπου εισβάλλει το παράδοξο, λίγο-λίγο στην αρχή, κρουνηδόν στο τέλος

Το κακό στις ανησυχαστικές ιστορίες της Σβέμπλιν δεν είναι μια εξωτερική απειλή, αλλά αναδύεται μέσα από την ανάγκη να σωθεί κάτι πολύτιμο. Οι χαρακτήρες γίνονται επικίνδυνοι, για τον εαυτό τους και για τους άλλους, επειδή προσκολλώνται στους δεσμούς τους με απελπισία, πιστεύοντας ότι υπερασπίζονται κάτι αναγκαίο. Το αποτέλεσμα, ωστόσο, είναι η αποξένωση και η διάλυση της εμπιστοσύνης. Θεσμοί υποτιθέμενης ασφάλειας —ιδίως η οικογένεια— μετατρέπονται σε πεδία εξουσίας. Σπίτια και γάμοι, γονεϊκότητα και γονεϊκή ενοχή, ψυχική κόπωση και συνεξάρτηση, πληγωμένα σώματα και πληγωμένοι οικογενειακοί δεσμοί: λοιπόν, δεν μπορείς να ξεφύγεις από πουθενά.

Το αποτέλεσμα, ωστόσο, είναι η αποξένωση και η διάλυση της εμπιστοσύνης. Θεσμοί υποτιθέμενης ασφάλειας —ιδίως η οικογένεια— μετατρέπονται σε πεδία εξουσίας

Η γραφή είναι ψυχρή, ακριβής και εξαιρετικά συμπυκνωμένη. Γλωσσικά και υφολογικά, η ένταση παράγεται από την οικονομία της πληροφορίας, από τους κοφτούς διαλόγους, και από μια μόνιμη αίσθηση επικείμενης βλάβης στα πράγματα. Σύγχρονος λατινοαμερικανικός τρόμος, το είδος που έχει στείλει εδώ και μια δεκαετία το δεύτερο κύμα του για να τα σαρώσει όλα.

* * *

Τα διηγήματα της συλλογής είναι έξι όλα κι όλα, αλλά η αίσθηση που σου αφήνουν είναι ότι διάβασες πολύ περισσότερα, ότι επισκέφτηκες ακάλεστος πολύ περισσότερα κακά σπίτια, ότι ήσουν εκεί περισσότερο από όσο επιτρεπόταν.

• Στο «Καλώς ήρθες στην κοινότητα», με την ηρωίδα που αυτοκτονεί —άραγε πόσο αποτελεσματικά— για λόγους που δεν ανακοινώνονται ποτέ, ίσως πάντως επειδή δεν θέλει να συνεχίζει να τα βάζει με το γύρισμα του ρολογιού, είναι απλά ανατριχιαστικό.
• Το «Ένα μυθικό ζώο» μένει μαζί σου για ώρα, όσο και να θέλεις να το ξεχάσεις. Κολλάει επάνω σου σαν λυπημένο, και σοφό, βλέμμα νιτσεϊκού αλόγου. Ένα τρομερό διήγημα, το ζηλεύεις.
• Ο «Γουίλιαμ στο παράθυρο» είναι άλλο ένα κείμενο που σε ανατριχιάζει. Η ικανότητα της Σβέμπλιν να μεταμορφώνει οτιδήποτε σε καρδιοχτύπι, μακριά από αλληγορίες και λογοτεχνικούς συντηρητισμούς, σε κάνει να της βγάζεις το καπέλο.
• Το «Μάτι στο λαρύγγι» είναι μια μεγάλη σε έκταση παγίδα του αναγνώστη: έχουμε συνεχώς όλες τις απαντήσεις μπροστά μας, και κάνουμε πως δεν τις βλέπουμε. Η αποκάλυψη του τέλους θα σε σηκώσει από τον καναπέ για να πας ν’ ανοίξεις τα φώτα. Γιατί κάποιος τα ’κλεισε όσο διάβαζες.
• Η «Γυναίκα από την Ατλαντίδα» μοιάζει τόσο αληθινή, που δεν ξέρεις αν είναι πράγματι. Έχει πάντως τα περισσότερα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Μια εξομολόγηση για τη δημιουργία και τις κατάρες της.
• Η «Επίσκεψη του Μεγάλου», το μόνο διήγημα της συλλογής που δεν είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, μας συστήνει έναν ρεαλιστικό, πλην σχεδόν παραλυτικό, τρόμο.

Οι έξι ιστορίες της Σβέμπλιν είναι τελείως ξεχωριστές μεταξύ τους, και δεν έχουν κανένα κοινό σημείο. Ή μάλλον έχουν μόνο ένα: όλες τους μπορούν να γίνουν ταινίες· και δεν εννοούμε μικρού μήκους. Όχι μόνο γιατί είναι γεμάτες εικόνες, ή γιατί έχουν πολύ ισχυρούς χαρακτήρες, αλλά και γιατί —κυρίως— είναι κανονικές ιστορίες, ιστορίες με αρχή, μέση, και ένα κάποιο, συχνά αμφίσημο, τέλος. Απολαυστική λογοτεχνία, όσο και τρομακτική.

* * *

Το διήγημα έχει απέναντι στο μυθιστόρημα ένα ισχυρό πλεονέκτημα: την αναγκαστική του ακρίβεια. Η μικρή φόρμα απαιτεί από τον συγγραφέα να γνωρίζει τι θα κρατήσει και, κυρίως, τι θα αφαιρέσει. Εκεί όπου το μυθιστόρημα μπορεί να απλωθεί, να αναπτύξει παράλληλες πλοκές, να επιβραδύνει ή να διορθώσει την πορεία του, το διήγημα λειτουργεί με πυκνότητα και αυστηρή αρχιτεκτονική. Κάθε πρόταση μεταφέρει ένα συγκεκριμένο, απτό βάρος στις πλάτες της, κάθε εικόνα έχει συγκεκριμένο λόγο ύπαρξης, και κάθε λεπτομέρεια —ακόμη και η πιο φαινομενικά ασήμαντη— συμμετέχει στη συνολική πίεση που ασκεί το κείμενο στην προσοχή του αναγνώστη.

Εκεί όπου το μυθιστόρημα μπορεί να απλωθεί, να αναπτύξει παράλληλες πλοκές, να επιβραδύνει ή να διορθώσει την πορεία του, το διήγημα λειτουργεί με πυκνότητα και αυστηρή αρχιτεκτονική

Το διήγημα δεν αφηγείται τα γεγονότα μιας ζωής ή μιας περιόδου, αλλά ρίχνει μια δέσμη σκοτεινού φωτός σε ένα επεισόδιο, μια συνάντηση, μια ήττα ή μια μικρή μετατόπιση στη συνείδηση του ήρωα. Ως προς αυτό, συγγενεύει με τη φωτογραφία: συλλαμβάνει ένα περιορισμένο κάδρο, μέσα στο οποίο όμως υπονοείται ένας ολόκληρος κόσμος — όλα όσα υπάρχουν γύρω και πέρα από το θέμα της.

Η μικρή φόρμα ευνοεί την υποβολή, την υπόγεια ένταση, τη σιωπή. Εργάζεται με υπαινιγμούς και κενά. Ο αναγνώστης καλείται να διακρίνει μόνος του τις συνέπειες μιας πράξης, το τραύμα πίσω από μια φράση, την αλλαγή πίσω από μια χειρονομία. Πολύ περισσότερο από το μυθιστόρημα, το διήγημα απαιτεί τη δική μας ενεργή συμμετοχή.

Ο αναγνώστης καλείται να διακρίνει μόνος του τις συνέπειες μιας πράξης, το τραύμα πίσω από μια φράση, την αλλαγή πίσω από μια χειρονομία

Ο χρόνος ανάγνωσης είναι σύντομος (ένα διήγημα οφείλει να διαβάζεται μονορούφι), αλλά το αποτύπωμα που αφήνει παραμένει δυσανάλογα μεγάλο· εξ ου και, μεταξύ της ανάγνωσης δύο διηγημάτων της ίδιας συλλογής, ένα διάλειμμα κρίνεται απαραίτητο.

Αυτά όλα είναι γνωστά και προφανή, και τα συναντάμε σε όλους τους προικισμένους διηγηματογράφους. Έτσι και στη Σβέμπλιν.

• Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:

Ανάβουν τα φώτα του κήπου. Για μερικά δευτερόλεπτα όλα φωτίζονται τόσο, που αναγκάζομαι να καλύψω τα μάτια μου με το μπράτσο μου. Οι σφιγμένοι τένοντες, σαν να στήριζαν ακόμη τα γαντζωμένα στο κούφωμα της μπαλκονόπορτας χέρια μου, μου θυμίζουν πως θα μπορούσα πάντα να αφεθώ και να ξανατρέξω προς τη λίμνη. Κατεβάζω το μπράτσο, ο άντρας κάνει τη δουλειά του, σκυμμένος στον κουβά του. Πλησιάζω και πάλι.

«Σας παρακαλώ» λέω. Αλλά είναι σαν να λέω πιάστε με απ’ τον λαιμό και πνίξτε με αυτή τη στιγμή, σαν να λέω σας ικετεύω, σαν να λέω το ξέρω πως εσείς μπορείτε. «Σας παρακαλώ» λέω, «σας παρακαλώ, μιλήστε καθαρά και πείτε αυτό που έχετε να πείτε».

Ο άντρας μαζεύει τους τρεις κουβάδες, που τώρα κρέμονται από το δεξί του χέρι, και σηκώνεται.

«Πρέπει λοιπόν να υπομείνω όλες τις προκαταλήψεις σας». Προχωράει προς το γκαράζ κι εγώ τον ακολουθώ.

«Ποιες προκαταλήψεις; Για ποιο πράγμα μιλάτε;»

«Νομίζετε πως κυνηγάω για ευχαρίστηση, νομίζετε πως μου αρέσει το αγκαθωτό μου συρματόπλεγμα. Νομίζετε πως όλοι εδώ είναι κάπως βάναυσοι απέναντί σας, ενώ αντίθετα εσείς έχετε τόσο καλές προθέσεις».

Μπαίνει στο γκαράζ και αφήνει τους κουβάδες πάνω σε έναν μεγάλο ξύλινο πάγκο. Δέρματα ζώων κρέμονται από δυο μακριά δοκάρια για να στεγνώσουν.

«Σας παρακαλώ» λέω. «Κάτι δεν πάει καλά, ξέρω πως κάτι δεν πάει καθόλου καλά».

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Μια µητέρα προσπαθεί, αλλά αποτυγχάνει, να πνιγεί. Πώς θα καταφέρει να εξακολουθήσει να κάνει ό,τι έκανε πριν, ως σύζυγος και ως µαµά, µετά την ανάδυση από τα βάθη της λίµνης όπου είδε κάτι φριχτό και σαγηνευτικό; Ένας πατέρας στοιχειώνεται από την ενοχή για µια στιγµή απόσπασης της προσοχής του και τις διά βίου συνέπειές της στη ζωή του γιου του. Η εµφάνιση ενός τραυµατισµένου αλόγου από το πουθενά ξύνει πληγές. Η απόπειρα δηλητηρίασης µιας γάτας οδηγεί δύο γυναίκες συγγραφείς σε εκπληκτικά συµπεράσµατα. Δύο κορίτσια συναντούν στις διακοπές τους µια αλκοολική ποιήτρια και αφοσιώνονται στη φροντίδα της. Μια γυναίκα περιθάλπει µια ξένη ηλικιωµένη µε άνοια βιώνοντας απρόσµενα τις συνέπειες της συνεξάρτησης. Άνθρωποι που βρίσκονται σε ένα σηµείο χωρίς επιστροφή, θαµπωµένοι από το φως µιας επικείµενης τραγωδίας. Ευάλωτοι στην παγίδα της στιγµής που το παράξενο έχει εισβάλει στη ζωή τους. Κάποιοι µεταµορφώνονται, άλλοι αποµονώνονται κι άλλοι ταλαντεύονται µεταξύ τύψεων και τρυφερότητας. Όλοι τους καθοδηγούνται από την αβεβαιότητα. Ιστορίες σκοτεινές, απροσδόκητες, εκρηκτικές. Για τις οικογενειακές σχέσεις, τα φαντάσµατα των προσδοκιών και των ενοχών, το ανέφικτο της απόλυτης επικοινωνίας, τις παγίδες του ανικανοποίητου. Που µας κάνουν, µία προς µία, µε µαύρο χιούµορ και σασπένς, να µπορούµε να σταθούµε απέναντι στα τέρατα της δικής µας καθηµερινότητας, να σταθούµε απέναντι στον εαυτό µας.

• Και ένα μικρό βιογραφικό της συγγραφέως:

Η Σαµάντα Σβέµπλιν γεννήθηκε το 1978 στο Μπουένος Άιρες και ζει στο Βερολίνο. Έχει κερδίσει σηµαντικά βραβεία για όλα τα βιβλία της και έχει µεταφραστεί σε περισσότερες από 35 γλώσσες. Το 2010 το έγκυρο περιοδικό Granta την επέλεξε ως µία από τις καλύτερες ισπανόφωνες συγγραφείς κάτω των 35 χρόνων. Το πρώτο µυθιστόρηµά της «Απόσταση ασφαλείας» (Εκδόσεις Πατάκη, 2020, µτφρ. Έφη Γιαννοπούλου) το 2015 απέσπασε το βραβείο Tigre Juan, ενώ, αφότου µεταφράστηκε στα αγγλικά, το 2017 κατέκτησε µια θέση στη βραχεία λίστα του διεθνούς βραβείου Man Booker, το 2018 τιµήθηκε µε το βραβείο Shirley Jackson και επιλέχθηκε από την εκποµπή «Tournament of Books» ως το καλύτερο βιβλίο που κυκλοφόρησε στις Ηνωµένες Πολιτείες. Το «Κεντούκι» (Εκδόσεις Πατάκη, 2024, µτφρ. Έφη Γιαννοπούλου), το δεύτερο µυθιστόρηµά της, βραβεύτηκε το 2020 µε το βραβείο Mandarache και η αγγλική του µετάφραση ήταν επίσης υποψήφια για το Man Booker. Η συλλογή διηγηµάτων της «Επτά άδεια σπίτια» (Εκδόσεις Πατάκη, 2021, µτφρ. Έφη Γιαννοπούλου) τιµήθηκε το 2015 µε το διεθνές λογοτεχνικό βραβείο Ribera del Duero. Επίσης, τα διηγήµατά της έχουν κατακτήσει τα διεθνή βραβεία Casa de las Americas και Juan Rulfo Narrativa. Το «Kαλό µες στο κακό» (2025· Εκδόσεις Πατάκη, 2026, µτφρ. Έφη Γιαννοπούλου) απέσπασε, τον Απρίλιο του 2026, το Premio Aena de Narrativa Hispanoamericana (Βραβείο Aena Ισπανοαµερικανικής Λογοτεχνίας, το οποίο συνοδεύεται από χρηµατικό έπαθλο 1.000.000 ευρώ) για «την ικανότητα της συγγραφέως του να δηµιουργεί νέους κόσµους και να περνάει, µε οµορφιά που συγκλονίζει, τα σύνορα του εφικτού µε το ανέφικτο». To Premio Aena υποστηρίζεται από το Fundacion Gabo και την Catedra Vargas Llosa.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.